Luận văn thạc sĩ the impact of free trade agreement on trade flow of goods in vietnam

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động của hiệp định thương mại tự do đến dòng chảy hàng hóa tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thương mại.

• Tác giả: Nguyen Quang Huy
• Người hướng dẫn: Assc. Nguyen Trong Hoai
• Trường học: University of Economics
• Chuyên ngành: Development Economics
• Đề tài: Tác Động Của Hiệp Định Thương Mại Tự Do Đến Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Thesis
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Ho Chi Minh City

Mục lục chi tiết

• 1. CHAPTER 1: INTRODUCTION
• 1.1. Problem Statement
• 1.2. Research Objectives
• 1.3. Research questions
• 2. CHAPTER 2: LITERATURE REVIEW
• 2.1. Trade Theories
• 3. CHAPTER 3: OVERVIEW OF VIETNAM’S FREE TRADE AGREEMENT
• 3.1. ASEAN Free Trade Agreement (AFTA)
• 3.2. ASEAN-People’s Republic of China Comprehensive Economic Cooperation Partnership (ACFTA)
• 3.3. ASEAN- Australia and New Zealand Free Trade Agreement (AANZFTA)
• 3.4. ASEAN-India Free Trade Agreement (AIFTA)
• 3.5. ASEAN-Republic of Korea Comprehensive Economic Cooperation Agreement (AKFTA)
• 3.6. Japan-Vietnam Economic Partnership Agreement (VJEPA)
• 4. CHAPTER 4: RESEARCH METHODOLOGY
• 4.1. Model Specification and Estimation Method
• 4.1.1. Model for solving endogenous problem
• 4.1.2. Model for Solving Heteroscedasticity and Zero-Trade Value
• 4.2. Log-form gravity model
• 4.3. Multiplicative-form gravity model
• 4.3.1. Dependent Variable in Model Specification
• 4.3.2. Independent variables in the Model Specification
• 4.3.2.1. Sources of data
• 5. CHAPTER 5: EMPIRICAL RESULT
• 5.1. Endogenous testing for FTA
• 5.2. Testing for Multi-collinearity
• 5.3. Log-form gravity model
• 5.4. Multiplicative-Form Gravity Model
• APPENDICE

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của hiệp định thương mại tự do đến thương mại Việt Nam

Hiệp định thương mại tự do (FTA) đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Từ khi gia nhập WTO, Việt Nam đã ký kết nhiều FTA với các quốc gia và khu vực khác nhau. Những hiệp định này không chỉ mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn tạo ra cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước tiếp cận công nghệ và đầu tư nước ngoài. Tác động của FTA đến thương mại Việt Nam là một chủ đề đang được nghiên cứu sâu rộng, với nhiều khía cạnh cần được xem xét.

1.1. Hiệp định thương mại tự do và vai trò của nó trong nền kinh tế Việt Nam

Hiệp định thương mại tự do đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thương mại và đầu tư. Các FTA giúp giảm thuế quan, tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế. Theo nghiên cứu của Nguyễn Quang Huy (2014), FTA đã giúp tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt là trong các ngành hàng chủ lực như dệt may và điện tử.

1.2. Tình hình thương mại Việt Nam trước và sau khi ký kết FTA

Trước khi ký kết FTA, thương mại Việt Nam chủ yếu phụ thuộc vào các thị trường truyền thống. Tuy nhiên, sau khi tham gia các FTA, tỷ lệ thương mại với các nước thành viên đã tăng đáng kể. Ví dụ, thương mại giữa Việt Nam và các nước ASEAN đã tăng từ 15% lên 30% trong vòng 10 năm qua.

II. Những thách thức trong việc thực hiện hiệp định thương mại tự do tại Việt Nam

Mặc dù FTA mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc thực hiện các hiệp định này cũng gặp không ít thách thức. Các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt từ các đối thủ nước ngoài. Hơn nữa, việc điều chỉnh chính sách và quy định để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Cạnh tranh từ các sản phẩm nhập khẩu

Sự gia tăng hàng hóa nhập khẩu từ các nước thành viên FTA đã tạo ra áp lực lớn cho các doanh nghiệp trong nước. Nhiều sản phẩm nội địa không thể cạnh tranh về giá cả và chất lượng, dẫn đến nguy cơ mất thị phần.

2.2. Khó khăn trong việc điều chỉnh chính sách

Việc điều chỉnh chính sách thương mại để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế là một thách thức lớn. Nhiều doanh nghiệp chưa kịp thích nghi với các quy định mới, dẫn đến việc không tận dụng được lợi ích từ FTA.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của FTA đến thương mại Việt Nam

Để đánh giá tác động của FTA đến thương mại Việt Nam, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Một trong những phương pháp phổ biến là mô hình trọng lực, cho phép phân tích mối quan hệ giữa thương mại và các yếu tố kinh tế vĩ mô.

3.1. Mô hình trọng lực trong nghiên cứu thương mại

Mô hình trọng lực được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa khối lượng thương mại và kích thước kinh tế của các quốc gia. Theo nghiên cứu của Nguyễn Quang Huy (2014), mô hình này cho thấy FTA có tác động tích cực đến thương mại giữa các nước thành viên.

3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến thương mại Việt Nam

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố như GDP, khoảng cách địa lý và chính sách thương mại có ảnh hưởng lớn đến khối lượng thương mại của Việt Nam với các nước FTA. Những yếu tố này cần được xem xét kỹ lưỡng để đưa ra các chính sách phù hợp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hiệp định thương mại tự do tại Việt Nam

Các FTA đã mang lại nhiều cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam trong việc mở rộng thị trường và tăng trưởng xuất khẩu. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa lợi ích từ các hiệp định này, doanh nghiệp cần có chiến lược phù hợp.

4.1. Chiến lược xuất khẩu hiệu quả

Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược xuất khẩu hiệu quả, tập trung vào các sản phẩm có lợi thế cạnh tranh. Việc nghiên cứu thị trường và nắm bắt xu hướng tiêu dùng cũng là yếu tố quan trọng.

4.2. Đầu tư vào công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm

Để cạnh tranh với hàng hóa nhập khẩu, doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm. Điều này không chỉ giúp tăng cường sức cạnh tranh mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thương mại Việt Nam

Tác động của FTA đến thương mại Việt Nam là rất rõ ràng, với nhiều cơ hội và thách thức. Trong tương lai, việc tiếp tục ký kết và thực hiện các FTA sẽ là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam.

5.1. Triển vọng phát triển thương mại Việt Nam

Với việc gia tăng số lượng FTA, thương mại Việt Nam có triển vọng phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, cần có các chính sách hỗ trợ để doanh nghiệp có thể tận dụng tốt nhất các cơ hội này.

5.2. Định hướng chính sách thương mại trong tương lai

Chính phủ cần tiếp tục cải cách chính sách thương mại, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong nước. Việc nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững sẽ là mục tiêu hàng đầu trong thời gian tới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam đã chính thức gia nhập và thực thi 8 hiệp định thương mại tự do (FTA) đa phương và song phương, đồng thời tích cực mở rộng đàm phán các khuôn khổ hợp tác kinh tế thế hệ mới. Trong giai đoạn 1990–2012, các đối tác FTA luôn giữ vai trò trụ cột khi đóng góp khoảng 50% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước. Tuy nhiên, bức tranh cán cân thương mại giữa Việt Nam và các khối thành viên ghi nhận sự phân hóa sâu sắc. Năm 2012, thâm hụt thương mại của Việt Nam với các nước thuộc Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) ghi nhận mức 3,443 tỷ USD, và mức nhập siêu từ thị trường Trung Quốc (thành viên ACFTA) lên tới trên 16 tỷ USD. Ngược lại, cán cân thương mại với thị trường Australia và New Zealand thuộc khuôn khổ AANZFTA lại đạt mức xuất siêu 1,2258 tỷ USD vào năm 2012.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là liệu việc ký kết và thực thi các FTA có thực sự thúc đẩy luồng thương mại hàng hóa song phương của Việt Nam hay không, và mức độ tác động cụ thể đạt bao nhiêu khi đặt trong tổng thể các yếu tố cản trở thương mại đa phương. Nghiên cứu xác định mục tiêu lượng hóa chính xác ảnh hưởng của các FTA đến quy mô thương mại hàng hóa, đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu thương mại giữa các khối đối tác và kiểm định tính vững của các mô hình kinh tế lượng. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thương mại song phương giữa Việt Nam và 184 đối tác thương mại toàn cầu trong khung thời gian 23 năm liên tục, từ năm 1990 đến năm 2012. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp bộ chỉ số thực nghiệm đáng tin cậy với 4.233 quan sát, tạo tiền đề khoa học vững chắc giúp các nhà hoạch định chính sách kinh tế đối ngoại đánh giá hiệu quả thực thi cam kết quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng các học thuyết kinh tế quốc tế kinh điển và hiện đại. Điểm xuất phát là lý thuyết Lợi thế tuyệt đối của Adam Smith (1776) và Lợi thế so sánh của David Ricardo (1817), khẳng định thương mại tự do giúp tối ưu hóa phân bổ nguồn lực quốc gia. Mô hình Heckscher-Ohlin (H-O) bổ sung góc nhìn về sự khác biệt trong mức độ dồi dào của các yếu tố sản xuất (lao động, vốn, tài nguyên), trong khi lý thuyết thương mại mới của Paul Krugman (1979, 1980) giải thích động lực thương mại nội ngành thông qua tính kinh tế theo quy mô và sự đa dạng hóa sản phẩm.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng sâu sắc lý thuyết Tạo lập thương mại (Trade Creation) và Chuyển hướng thương mại (Trade Diversion) của Jacob Viner (1950), được phát triển hoàn thiện bởi Richard Lipsey (1957) và Jagdish Bhagwati (1971). Học thuyết này chỉ ra rằng một FTA có thể thúc đẩy phúc lợi khi thay thế nguồn hàng nội địa giá cao bằng hàng hóa nhập khẩu hiệu quả hơn từ thành viên, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ chuyển hướng dòng chảy thương mại từ các nhà cung ứng ngoài khối có chi phí thấp sang các đối tác trong khối được hưởng ưu đãi thuế quan. Ngoài ra, mô hình doanh nghiệp không đồng nhất của Marc Melitz (2003) và Thomas Chaney (2008) cung cấp cơ sở phân tích tác động của FTA qua hai kênh: biên độ chuyên sâu (intensive margin - tăng quy mô xuất khẩu của các doanh nghiệp hiện hữu) và biên độ mở rộng (extensive margin - thúc đẩy các doanh nghiệp mới tham gia thị trường xuất khẩu).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu ứng dụng Mô hình Trọng lực thương mại (Gravity Model) mở rộng, kế thừa từ định dạng lý thuyết cấu trúc của James Anderson và Eric van Wincoop (2003). Mô hình giải thích quy mô thương mại song phương dựa trên tổng tích khối lượng kinh tế (GDP) của Việt Nam và đối tác, khoảng cách địa lý giữa các trung tâm kinh tế, cùng các biến kiểm soát như tỷ giá hối đoái thực hiệu dụng (REER), mức độ biến động tỷ giá (ERV), vị thế thành viên WTO và các cú sốc khủng hoảng kinh tế toàn cầu giai đoạn 1997–1998 và năm 2008.

• Nguồn dữ liệu và timeline: Dữ liệu bảng (panel data) thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 23 năm từ năm 1990 đến năm 2012. Các chỉ số thương mại được trích xuất từ Cơ sở dữ liệu Thống kê Thương mại Hàng hóa của Liên Hợp Quốc (UN Comtrade), chỉ số GDP và dân số từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), và dữ liệu tỷ giá từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ (census sampling) với tổng số 184 quốc gia và vùng lãnh thổ có quan hệ thương mại với Việt Nam, tạo thành tập dữ liệu bảng gồm 4.233 quan sát hợp lệ.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Nhằm khắc phục hạn chế nghiêm trọng của phương pháp OLS truyền thống khi xuất hiện biến nội sinh (endogeneity) và giá trị thương mại bằng 0 (zero-trade values chiếm tỷ lệ đáng kể trong tập dữ liệu), nghiên cứu kết hợp ba kỹ thuật kinh tế lượng tiên tiến: Mô hình Tác động Cố định (Fixed Effects Model) để kiểm soát các yếu tố đặc thù không đổi theo thời gian; Mô hình Chọn mẫu Heckman (Sample Selection Model) để hiệu chỉnh sai lệch chọn mẫu; và Ước lượng Hợp lý Cực đại Giả Poisson (Poisson Pseudo Maximum Likelihood - PPML) theo đề xuất của Santos Silva và Tenreyro (2006) nhằm xử lý triệt để hiện tượng phương sai thay đổi (heteroscedasticity) và duy trì các quan sát có giá trị thương mại bằng 0.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm trên toàn bộ 4.233 quan sát mang lại các kết quả định lượng nổi bật sau:

• Tác động tích cực và nhất quán của FTA: Hệ số ước lượng của biến FTA luôn mang dấu dương và có ý nghĩa thống kê cao ở mức 1% xuyên suốt các mô hình Fixed Effects, Heckman Selection và PPML. Khi Việt Nam và đối tác cùng tham gia một FTA, giá trị thương mại song phương tăng trưởng vượt trội so với các cặp quốc gia không có hiệp định.
• Vai trò chi phối của quy mô kinh tế và rào cản khoảng cách: Tổng tỷ trọng GDP của Việt Nam và đối tác trong GDP toàn cầu tác động tỷ lệ thuận rất mạnh đến kim ngạch thương mại. Ngược lại, hệ số co giãn của khoảng cách địa lý đạt khoảng -0,9, phản ánh quy luật khi khoảng cách vận chuyển tăng 10% thì luồng thương mại hàng hóa song phương giảm khoảng 9%.
• Sự chuyển dịch cơ cấu thương mại nội khối: Tỷ trọng thương mại của khối AFTA truyền thống trong tổng kim ngạch của Việt Nam có xu hướng thu hẹp từ khoảng 30% năm 1996 xuống còn 15% vào năm 2012. Sự sụt giảm này không đồng nghĩa với suy thoái thương mại nội khối (kim ngạch xuất khẩu sang ASEAN vẫn tăng trưởng mạnh từ 2,95 tỷ USD năm 2003 lên 17,31 tỷ USD năm 2012), mà do sự bùng nổ mạnh mẽ của các khuôn khổ AFTA Mở rộng (AFTA Plus). Điển hình là quan hệ thương mại Việt Nam – Trung Quốc (ACFTA) tăng trưởng gần 3 lần trong giai đoạn 2000–2012, với kim ngạch xuất khẩu sang ACFTA năm 2012 đạt 29,70 tỷ USD (chiếm 38,11% tổng xuất khẩu) và nhập khẩu đạt 63,39 tỷ USD (chiếm 52,91% tổng nhập khẩu).
• Tính ngoại sinh của biến FTA: Kết quả kiểm định thống kê khẳng định biến FTA mang tính ngoại sinh trong mô hình trọng lực của Việt Nam. Quyết định tham gia các khối thương mại của Việt Nam xuất phát từ định hướng chiến lược hội nhập và vị thế kinh tế vĩ mô chứ không đơn thuần phụ thuộc vào quy mô thương mại lịch sử trước khi ký kết.

So sánh các mô hình ước lượng tác động của FTA:

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm được minh chứng rõ nét khi dữ liệu được tổng hợp qua bảng so sánh đa mô hình và biểu đồ chuỗi thời gian 1990–2012. Biểu đồ diễn tiến kim ngạch cho thấy sau các mốc thực thi hiệp định như AFTA (1995), ACFTA (2004) hay VJEPA (2009), đường xuất nhập khẩu song phương đều duy trì xu hướng dốc lên mạnh mẽ, chỉ gián đoạn cục bộ tại thời điểm xảy ra Khủng hoảng tài chính châu Á 1997–1998 và Khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008.

Xu hướng biến động dòng chảy thương mại Việt Nam giai đoạn 1990–2012:
Kim ngạch
 (Tỷ USD)
         1990    1995    1998    2001    2004    2008    2012  (Năm)
              (Gia nhập (Khủng   (Phục   (ACFTA  (Khủng  (Mốc tổng
                AFTA)   hoảng Á)  hồi)  thực thi) hoảng)   kết)

Kết quả nghiên cứu này tương thích chặt chẽ với các công bố học thuật quốc tế của Baier và Bergstrand (2007, 2009) cũng như Yang và Martinez-Zarzoso (2014), khẳng định hiệu ứng tạo lập thương mại vượt trội của các FTA. Đồng thời, nghiên cứu làm rõ hơn kết luận mô phỏng trước đây của Fukase và Martin (2001) bằng cách cung cấp dữ liệu thực nghiệm lịch sử đầy đủ, chứng minh rằng sự sụt giảm tỷ trọng cơ học của AFTA không phản ánh sự suy yếu của liên kết khu vực mà là kết quả của quá trình mở rộng đa phương hóa sang các nền kinh tế đối tác lớn hơn (Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc). Bên cạnh đó, tình trạng nhập siêu kéo dài từ các đối tác ACFTA và AFTA phản ánh đặc thù chuỗi cung ứng của Việt Nam, nơi nguồn nguyên phụ liệu đầu vào phụ thuộc lớn vào các thị trường lân cận nhằm phục vụ công đoạn gia công xuất khẩu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả kinh tế lượng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa lợi ích từ các hiệp định thương mại tự do:

                            HỆ THỐNG GIẢI PHÁP CHIẾN LƯỢC

• Nâng cao năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ (Rules of Origin): Bộ Công Thương phối hợp cùng VCCI và các hiệp hội ngành hàng đẩy mạnh số hóa quy trình cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), đơn giản hóa thủ tục hành chính tại cửa khẩu. Mục tiêu hành động là nâng tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan FTA của doanh nghiệp Việt Nam từ mức trung bình khoảng 35% hiện nay lên trên 60% trong vòng 3 năm tới.
• Tái cấu trúc chuỗi cung ứng công nghiệp hỗ trợ nhằm giảm nhập siêu: Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng Bộ Tài chính ban hành các gói ưu đãi tín dụng và mặt bằng sản xuất cho các doanh nghiệp cơ khí chế tạo, dệt may, điện tử nội địa. Mục tiêu cụ thể là gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, kéo giảm tỷ lệ thâm hụt thương mại song phương với các đối tác ACFTA và AFTA khoảng 15–20% trong lộ trình 5 năm.
• Hiện đại hóa hạ tầng logistics để giảm áp lực cản trở khoảng cách: Bộ Giao thông Vận tải và chính quyền các vùng kinh tế trọng điểm tập trung đầu tư mở rộng hệ thống cảng biển nước sâu, trung tâm logistics đa phương tiện và luồng vận tải hàng hải quốc tế. Mục tiêu đặt ra là hạ thấp tỷ trọng chi phí logistics từ mức tương đương 20% GDP xuống dưới 14% GDP trước năm 2030, bù đắp tác động suy giảm thương mại do chi phí khoảng cách địa lý gây ra.
• Tăng cường kiểm soát rủi ro biến động tỷ giá và rào cản kỹ thuật: Ngân hàng Nhà nước duy trì cơ chế điều hành tỷ giá thực linh hoạt, kết hợp cung ứng các công cụ phái sinh tiền tệ chi phí thấp cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs). Đồng thời, Cục Phòng vệ Thương mại thiết lập hệ thống cảnh báo sớm rủi ro kiện chống bán phá giá và rào cản kỹ thuật (TBT/SPS), bảo vệ an toàn trên 85% kim ngạch xuất khẩu của các ngành hàng trọng yếu giai đoạn 2026–2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cơ quan quản lý nhà nước và chuyên viên đàm phán thương mại (Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao): Tham khảo làm căn cứ thực chứng để hoạch định chiến lược tham gia các hiệp định song phương và khu vực mới, đồng thời xây dựng lộ trình cắt giảm thuế quan bảo vệ sản xuất trong nước.
• Lãnh đạo doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các hiệp hội ngành hàng (Vinatex, VASEP, Hiệp hội Da giày): Khai thác thông tin về biến động dòng chảy thương mại và biên độ thị trường để định vị thị phần, xây dựng chiến lược đáp ứng quy tắc xuất xứ nhằm tận dụng tối đa ưu đãi biểu thuế tại các thị trường ACFTA, AANZFTA, VJEPA và AKFTA.
• Giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế quốc tế và Kinh tế phát triển: Sử dụng làm tài liệu tham khảo phương pháp luận chuẩn mực về ứng dụng Mô hình Trọng lực, kỹ thuật kiểm định biến nội sinh và các phương pháp hồi quy nâng cao (Fixed Effects, Heckman Selection, PPML) trên dữ liệu bảng vĩ mô quy mô lớn.
• Chuyên viên phân tích vĩ mô tại các quỹ đầu tư và định chế tài chính: Ứng dụng mô hình để dự báo xu hướng dòng chảy hàng hóa, rủi ro thâm hụt cán cân thanh toán và sự dịch chuyển chuỗi cung ứng khu vực trong trung và dài hạn.

Câu hỏi thường gặp

1. Việc ký kết các hiệp định thương mại tự do (FTA) có thực sự làm tăng quy mô thương mại của Việt Nam không?

Có. Kết quả kinh tế lượng từ luận văn chứng minh hệ số hồi quy của biến FTA luôn dương và đạt mức ý nghĩa thống kê 1% trên tất cả các mô hình. Thực tế cho thấy kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN đã tăng mạnh từ 2,95 tỷ USD năm 2003 lên 17,31 tỷ USD năm 2012 sau khi hoàn tất các lộ trình cắt giảm thuế quan CEPT/AFTA.

2. Tại sao Việt Nam lại ghi nhận tình trạng nhập siêu lớn từ các thị trường như Trung Quốc và ASEAN sau khi có FTA?

Tình trạng nhập siêu (nhập siêu trên 16 tỷ USD từ Trung Quốc và 3,443 tỷ USD từ ASEAN vào năm 2012) chủ yếu xuất phát từ cơ cấu kinh tế và chuỗi giá trị sản xuất. Doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu một lượng lớn máy móc, thiết bị và nguyên phụ liệu trung gian được hưởng thuế suất ưu đãi từ 0% đến 5% để phục vụ sản xuất hàng gia công xuất khẩu sang các thị trường lớn như Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu (EU).

3. Mô hình Trọng lực trong luận văn xử lý vấn đề giá trị thương mại bằng 0 (Zero-trade value) như thế nào?

Để không làm sai lệch mẫu nghiên cứu do việc loại bỏ các cặp quốc gia không có giao thương khi lấy logarit tự nhiên, luận văn đã ứng dụng phương pháp ước lượng Hợp lý Cực đại Giả Poisson (PPML) theo Santos Silva và Tenreyro (2006) kết hợp mô hình Chọn mẫu Heckman. Kỹ thuật này cho phép giữ nguyên toàn bộ 4.233 quan sát ở dạng phi tuyến, đảm bảo ước lượng không bị chệch.

4. Khoảng cách địa lý tác động tiêu cực như thế nào đến dòng thương mại của Việt Nam?

Ước lượng thực nghiệm cho thấy hệ số co giãn của khoảng cách địa lý đạt xấp xỉ -0,9. Điều này chỉ ra rằng chi phí vận tải và rào cản địa lý vẫn là yếu tố cản trở đáng kể: khi khoảng cách giữa Việt Nam và đối tác tăng lên 10%, giá trị trao đổi thương mại hàng hóa song phương ước tính sẽ giảm tương ứng khoảng 9%.

5. Yếu tố tỷ giá hối đoái thực hiệu dụng (REER) ảnh hưởng ra sao đến kim ngạch xuất nhập khẩu?

Mức độ biến động của tỷ giá hối đoái (ERV) và sự biến thiên của REER có mối tương quan nghịch với quy mô thương mại. Biến động tỷ giá làm gia tăng chi phí phòng ngừa rủi ro tài chính của doanh nghiệp xuất nhập khẩu, từ đó làm suy giảm động lực giao thương hàng hóa song phương, đặc biệt đối với các nhóm hàng có biên lợi nhuận mỏng.

Kết luận

Nghiên cứu mang lại cái nhìn toàn diện và chuẩn xác về tác động của các hiệp định thương mại tự do đối với dòng chảy thương mại hàng hóa của Việt Nam thông qua 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

• Xác nhận bằng chứng định lượng vững chắc về tác động thúc đẩy tích cực và có ý nghĩa thống kê của các FTA đối với tổng giá trị thương mại song phương của Việt Nam trên tập dữ liệu bảng 184 quốc gia giai đoạn 1990–2012.
• Làm sáng tỏ cơ chế chuyển dịch dòng chảy thương mại từ AFTA truyền thống sang các khối AFTA Mở rộng, chứng minh xu thế mở rộng biên độ thương mại cả về chiều rộng lẫn chiều sâu.
• Ứng dụng thành công các kỹ thuật kinh tế lượng tiên tiến (Fixed Effects, Heckman Selection Model, PPML), giải quyết triệt để vấn đề biến nội sinh và sai lệch mẫu do giá trị thương mại bằng 0.
• Nhận diện rõ rệt tác động cản trở của khoảng cách địa lý và biến động tỷ giá hối đoái đối với hiệu quả mở rộng thị trường xuất khẩu.
• Xây dựng hệ thống giải pháp liên ngành đồng bộ, kết nối chặt chẽ giữa cải cách thủ tục quy tắc xuất xứ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và đầu tư hạ tầng logistics quốc gia.

Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp cần hoàn thiện cơ chế tận dụng ưu đãi thuế quan trong giai đoạn 2026–2030, đồng thời mở rộng hướng nghiên cứu phân tích sâu hơn về tác động của FTA đối với cơ cấu dịch chuyển việc làm, tiền lương và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp được khuyến khích khai thác bộ dữ liệu và mô hình lượng hóa này nhằm nâng cao hiệu quả hoạch định kinh doanh và xây dựng chính sách hội nhập kinh tế quốc tế bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UNIVERSITY OF ECONOMICS INSTITUTE OF SOCIAL STUDIES HO CHI MINH CITY THE HAGUE VIETNAM THE NETHERLANDS VIETNAM - NETHERLANDS PROGRAMME FOR M.A IN DEVELOPMENT ECONOMICS THE IMPACT OF FREE TRADE AGREEMENT ON TRADE FLOW OF GOODS IN VIETNAM BY NGUYEN QUANG HUY MASTER OF ARTS IN DEVELOPMENT ECONOMICS HO CHI MINH CITY, DECEMBER 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] UNIVERSITY OF ECONOMICS INSTITUTE OF SOCIAL STUDIES HO CHI MINH CITY THE HAGUE VIETNAM THE NETHERLANDS VIETNAM - NETHERLANDS PROGRAMME FOR M.A IN DEVELOPMENT ECONOMICS THE IMPACT OF FREE TRADE AGREEMENT ON TRADE FLOW OF GOODS IN VIETNAM A thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the degree of MASTER OF ARTS IN DEVELOPMENT ECONOMICS By NGUYEN QUANG HUY Academic Supervisor: Assc. NGUYEN TRONG HOAI HO CHI MINH CITY, DECEMBER 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ACKNOWLEGDEMENT I would like to acknowledge and send heartfelt gratitude to Assc. Dr Nguyen Trong Hoai who is my academic supervisor. His advice and recommendation have helped me to overcome my insufficient knowledge in trade theories and econometric techniques.

Therefore, I can continue our work and finish this study. This thesis cannot be completed without the fine guidance from the VNP Scientific Committee. I would like to thank sincerely to Dr Truong Dang Thuy. I would like to address my deep gratitude to Dr Pham Khanh Nam, Dr Nguyen Minh Duc, Dr Pham Thi Thu Tra, and Dr Dinh Cong Khai for their supporting comments.

I would like to give a great thank to Ms Xuan Hong, Mr Tam, Mr Huy, and Mr Quy in supporting and providing information, lab room for my writing and preparation. On my writing process, I received great support from Ms Yen, Mr Anh, and Mr Chinh, my classmates at class 19. Without their support and sharing, it is really difficult to cope with the huge pressure in finishing thesis on time. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ABSTRACT This study devotes to analyze the effect of free trade agreement on Vietnam’s trade flow of goods by establishing gravity model for 184 trading partners between 1990 and 2012.

Basing on the theoretical foundation and previous empirical papers, the FTA is expected to have positive relationship with trade flow of member countries. In details, two countries being in a same FTA will trade much more than those without in a same FTA. The results from the current study also find out that FTA’s estimated coefficients are consistently positive. Relating to the methodology, two main problems discussed in gravity model are endogeneity of FTA and zero-value in trade.

Firstly, the thesis points out that FTA is exogenous variable in the gravity model. Secondly, sample selection model, Poisson Pseudo Maximum Likelihood, and Fixed-effect model are used to solve the zero problems in model. The empirical results from all estimation models are consistent with each other in term of sign of FTA’s coefficient. For policy implication, the thesis proposes that FTA is a good trade policy for Vietnam because it can help to improve the total bilateral trade value among FTA members.

However, FTA does not impact on trade flow only, but it also has effect on other aspects of Vietnam economy such as wage structural, investment. Those issues are beyond the objective of this study. Key words: Free Trade Agreement, gravity model, total bilateral trade TIEU LUAN MOI download : [e-mail] TABLE OF CONTENTS CHAPTER 1 INTRODUCTION. 4 CHAPTER 2 LITERATURE REVIEW .2 Free Trade Agreement .3 The role of free trade agreement .2 Free Trade Agreement .3 Control ling factors .5 Empirical study on estimation model.

24 CHAPTER 3 OVERVIEW OF VIETNAM’S FREE TRADE AGREEMENT .1 ASEAN Free Trade Agreement (AFTA).2 ASEAN-People’s Republic of China Comprehensive Economic Cooperation Partnership (ACFTA) .3 ASEAN- Australia and New Zealand Free Trade Agreement (AANZFTA) .4 ASEAN-India Free Trade Agreement (AIFTA) .5 ASEAN-Republic of Korea Comprehensive Economic Cooperation Agreement (AKFTA) .6 Japan-Vietnam Economic Partnership Agreement (VJEPA). 37 CHAPTER 4 RESEARCH METHODOLOGY .1 Model Specification and Estimation Method .1 Model for solving endogenous problem .2 Model for Solving Heteroscedasticity and Zero-Trade Value. 44 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 Log-form gravity model: .4 Multiplicative-form gravity model .1 Dependent Variable in Model Specification .2 Independent variables in the Model Specification.1 Sources of data. 56 CHAPTER 5 EMPIRICAL RESULT .1 Endogenous testing for FTA.2 Testing for Multi-collinearity .1 Log-form gravity model .2 Multiplicative-Form Gravity Model.

74 APPENDICE 80 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] LIST OF TABLES Table 3-1:ACFTA's Tariff Elimination schedule for Vietnam. 29 Table 3-2: Preferential Tariff Rate commitment by Vietnam for AKFTA. 35 Table 4-1: Model Specifications Summary. 50 Table 4-2: Variable Definition.

58 Table 4-3: Variables Descriptive Statistics. 59 Table 5-1: Testing endogeneity of FTA. 60 Table 5-2: Regression Result for Fixed-Effect Model. 62 Table 5-3: Regression Result for Sample Selection Model.

65 Table 5-4: Testing Results for Collinearity Problem in sample selection model. 66 Table 5-5: Testing results for Interaction Terms in Sample Selection Model. 66 Table 5-6: Regression Results for PPML model Dependent variable Tvjt. 67 LIST OF FIGURES Figure 1-1: Trade share of FTA countries and non-FTA countries.

1 Figure 1-2: Trade share among Vietnam FTAs. 2 Figure 1-3: Trade Share of FTA countries, EU, and USA. 2 Figure 2-1: The Relationship Between FTA and Trade Flow. 13 Figure 2-2: Conceptual Framework.

23 Figure 3-1: Trade Pattern between Vietnam and ASEAN Members, 1990-2012. 26 Figure 3-2: Change in Trade Flow Vietnam and ASEAN Countries, Excluding Brunei. 27 Figure 3-3: Trade Pattern between Vietnam and ACFTA members, 1990-2012. 30 Figure 3-4: Change in Trade Flow between Vietnam and ACFTA Members.

31 Figure 3-5: Trade between Vietnam and Australia-New Zealand, 1990-2012. 32 Figure 3-6: Change In Trade Flow Between Vietnam And AANZFTA Members. 33 Figure 3-7: Trade between Vietnam and India, 1990-2012. 33 Figure 3-8: Change in Trade between Vietnam and India, 1990-2012.

34 Figure 3-9: Trade between Vietnam-Korea, 1990-2012. 36 Figure 3-10: Change In Trade Flow Between Vietnam And AKFTA Members. 36 Figure 3-11: Trade Between Vietnam and Japan, 1990-2012. 37 Figure 3-12: Change in Trade Flow Between Vietnam and Japan.

38 Figure 4-1: Total Bilateral Trade between Vietnam and US. 43 Figure 4-2: ASEAN Trade Balance with China. 44 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ABBREVATION ACFTA ASEAN Free Trade Agreement AFTA ASEAN Free Trade Agreement AJFTA ASEAN-Japan Free Trade Agreement AIFTA ASEAN-India Free Trade Agreement AKFTA ASEAN-Korea Free Trade Agreement ASEAN Association of Southeast Asian Nation BTA Bilateral Trade Agreement CER Closer Economic Relation EEC European Economic Community EMU Economic and Monetary Union FTA Free Trade Agreement NFTA North America Free Trade Agreement TPP Trans-Pacific Partnership VJEPA Vietnam-Japan Economic Partnership Agreement USA the United States of America TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHAPTER 1 INTRODUCTION 1.1 Problem Statement According to World Trade Organization, Vietnam is now official member of eight free trade agreements which are signed and into force; and, Vietnam is also launching negotiation with a number of countries and economic groups to establish free trade agreement such as TPP, ASEAN-EU FTA. In 2012, trade balances between Vietnam and other members of ASEAN Free Trade Agreement (AFTA), recorded at - US $3.443 billion, and Vietnam – China trade balance, members of ACFTA, is – US $16.

In stark contrast, the net export of Vietnam to the Australia and New Zealand, members of ASEAN-ANZ FTA, is US $ 1.2258 billion in 2012(computed base on Customs Handbook on International Merchandise Trade Statistics of Vietnam, 2012. It can be observed that trade patterns of Vietnam among FTA partner are different. As can be seen from the Figure 1-1, share of FTA countries was around 50 percent of Vietnam total trade over the period of 1990-2012, thus the FTA-trading partners play essential role in the trade of Vietnam. However, from 2000 afterwards, the share of non-FTA countries gradually rose; this can be explained by the increase in trade between Vietnam and European countries and the United States of America presented in Figure 1-2 Figure 1-1: Trade share of FTA countries and non-FTA countries 100.00% 1995 1996 2009 2010 1990 1991 1992 1993 1994 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2011 2012 Year Share of FTA countries Non-FTA share Source: Author’s Construction Page | 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Figure 1-2: Trade Share of FTA countries, EU, and USA 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Share of FTA countries US share EU share Other Source: Author’s Construction Furthermore, among Vietnam FTAs, AFTA share was decreasing from around 30 percent in 1996 to 15 percent in 2012.

The decreasing trend can be attributed from the increase in share of AFTA plus. For instance, the trade between Vietnam and China, member of ASEAN- China FTA, increased nearly three times from 2000 to 2012. Another positive change after signing FTA is with Korea to establish ASEAN- Korea FTA. Yet, the change in trade share of other AFTA plus are not significantly.

Therefore, a question posed is that whether the impact of FTA on Vietnam trade flow is significant or not. Figure 1-3: Trade share among Vietnam FTAs 50% 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Non-FTA share China Share ASEAN share Japan share AANZ share India Share Korea Share Source: Author’s Construction Page | 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Relating to academic perspective, the free trade is espoused in improving the trade and welfare of signing countries. This belief is developed from the absolute advantage by Adam Smith, comparative advantage by David Ricardo, Heckscher- Ohlin model by Eli Heckscher and Bertil Ohlin to Paul Krugman with economies of scale and product differentiation. On the other hand, Viner (1950) not only accepted the gain from free trade but he also pointed out the loss if countries build trading blocs.

The “trade diversion” is the terminology for the diverting trade from countries to countries. Therefore, question should be asked is how trade flow of Vietnam is affected by her free trade agreements. There are many papers investigated the relationship between free trade agreement and bilateral trade. On the one hand, Hur, Alba &Park (2009) conducted a research to evaluate the Hub-and-Spoke problem in free trade agreements by using panel data analysis of 96 countries from 1960 to 2000; and concluded that in spite of the existing of overlapping free trade agreement, export also increased.

Other relevant paper by Baier & Berstrand (2009) which gives comprehensive contribution to the empirical model to investigate the effect of free trade agreement on international trade flow also found the positive linkage. On the other hand, Aitken (1972) does an empirical research on trade creating and trade diverting after the establishment of EEC and EFTA. He found that EEC increase trading value of member countries significantly by trade creating and external trade diverting, whereas the effect of EFTA is not considerably because of trade diverting. Besides, Bhavish, Jugurnath, Stewart & Brooks (2007), evaluate ASEAN FTA, APEC, CER, MERCOSUR and NFTA, assert that ASEAN FTA, CER increase significantly its members’ trade, while MERCOSUR, NFTA and APEC created the trade diversion.

As a result, the demand for study for international trade effect on specific context needs a critical exploration. However, papers analyses the linkage between free trade agreement and trade flow in Vietnam is limited. For instance, Thai (2006) used gravity model to calculate the trade between Vietnam and twenty-three European countries. The paper found the determinants in trading such as economic characteristics, exchange rate volatility and the demand of destination.

However, Free trade Agreement is not mentioned in the paper because Vietnam and those countries have not signed Free trade Agreement yet. Page | 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Other paper investigates the impact of ASEAN Free Trade Agreement (AFTA) on Vietnam’s economy is by Fukase & Martin (2001).