phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung gồm 3 chương như sau: Chƣơng 1: Khái quát về người Dao ở huyện Nguyên Bình tỉnh Cao Bằng. Chƣơng 2: Hôn nhân của người Dao ở huyện Nguyên Bình tỉnh Cao Bằng. Chƣơng 3: Gia đình của người Dao ở huyện Nguyên Bình tỉnh Cao Bằng. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – 7ĐHTN http://www.vn Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ NGƢỜI DAO Ở HUYỆN NGUYÊN BÌNH TỈNH CAO BẰNG 1.
Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên Huyện Nguyên Bình ngày nay, cách thành phố Cao Bằng 45 km về phía tây, nằm ở vị trí tọa độ 105O 40phút kinh độ Đông, 22O 30phút - 22O 50 phút vĩ độ Bắc; Phía Đông giáp huyện Hòa An; Phía Tây giáp huyện Bảo Lạc và Ba Bể; Phía Nam giáp huyện Ngân Sơn của tỉnh Bắc Kạn; Phía Bắc giáp huyện Thông Nông. Do kiến tạo địa chất nên địa hình Nguyên Bình hình thành hai vùng rõ rệt: Vùng núi đá và vùng núi đất, với độ cao trung bình từ 800m đến 1.100m và thấp dần từ tây sang đông. Vùng núi đá, chạy dài theo hướng tây bắc bao quanh núi đất, nối tiếp nhau thấp dần về phía đông bắc. Từ xã Thành Công, Mai Long, Ca Thành, Yên Lac, Triệu Nguyên, Bắc Hợp, nối liền vào núi đá Lam Sơn, Minh Tâm…trong đó có nhiều dãy núi cao hơn 1000m, dãy Toong Tinh (xã Phan Thanh) cao 1.120m, núi Tam Luông (xã Thành Công) cao 1.300m, núi Phja Oắc (xã Phan Thanh) có đỉnh cao nhất khoảng 1.931m, quanh năm mây bao phủ tạo không khí mát mẻ.
Vùng núi đất, bao gồm những dãy núi ở phía đông và đông nam nối tiếp nhau gợn sóng, gối vào thềm núi đá tạo thành thế trụ vững chắc. Những dãy núi này kéo dài từ xã Hoa Thám, Tam Kim, Lang Môn, Quang Thành, Thành Công, Thể Dục. Vì vậy, vào những ngày thời tiết tốt từ đỉnh đèo Ben - le hay Cô - Lê - A ngắm nhìn chúng ta mới thấy cảnh đẹp hùng vĩ của quê hương Nguyên Bình. Xen giữa dãy núi đá, núi đất là những khu đồi đất nhấp nhô, có độ cao dưới 500m, nơi đây có những cánh đồng cỏ xanh mơn mởn như: Phja Đén (xã Thành Công), Nà Nu (xã Lang Môn)… Huyện Nguyên Bình bao gồm 3 con sông lớn: Một con sông là thượng nguồn nhánh của sông Bằng Giang bắt nguồn từ núi đá Phja Oắc chảy qua các Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – 8ĐHTN http://www.vn xã: Thể Dục, thị trấn Nguyên Bình, Minh Thanh, Bắc Hợp rồi chảy ra xã Trương Lương (huyện Hòa An).
Nơi dòng chảy siết có độ dốc cao như đập Tà Sa, Nà Ngàn, xây dựng được 2 trạm thủy điện nhỏ có công suất 850kw giờ, đủ cung cấp cho mỏ thiếc Tĩnh Túc. Sông Nhiên, bắt nguồn từ chân núi Phja Oắc (xã Thành Công), chạy qua các xã: Thành Công, Hưng Đạo, Tam Kim, Hoa Thám, Thinh Vượng rồi chạy qua xã Bạch Đằng (huyện Hòa An) thượng nguồn sông Hiến ra thành phố Cao Bằng hợp lưu với sông Bằng, sông này có dòng chảy trung bình, nên tạo điều kiện cho việc vận chuyển và trao đổi hàng lâm thổ sản giữa Nguyên Bình với thành phố Cao Bằng và sang Trung Quốc. Sông Năng, bắt nguồn từ huyện Bảo Lạc qua xã Bằng Thành (Huyện Pác Nặm), chạy qua địa phận xã Mai Long, Phan Thanh rồi chạy qua xã Bành Trạch (huyện Ba Bể). Các con sông này đóng vai trò rất quan trọng trong sinh hoạt và sản xuất hàng ngày của người dân sống trên lưu vực, nhưng nguồn tài nguyên này lại đang gặp phải những thách thức không nhỏ.
Do lượng mưa thấp kèm theo điều kiện tự nhiên không thuận lợi nên nhiều khu vực thiếu nước nghiêm trọng, đặc biệt là vào mùa khô, thêm vào đó nhu cầu sử dụng nước ngày một tăng trên tất cả các lĩnh vực như nông nghiệp và công nghiệp, tạo nên sức ép rất lớn lên nguồn tài nguyên nước hiện có, đồng thời tài nguyên này cũng đang bị suy thoái nghiêm trọng do tác động của các hoạt động nông nghiệp, công nghiệp cũng như thường xuyên xảy ra thiên tai… Dọc theo các sông là những cánh đồng nhỏ và hẹp của các xã Thể Dục, Minh Thanh, Bắc Hợp, và Tam Kim. Có cánh đồng Phiêng Pha xã Mai Long bằng phẳng, nguồn nước dựa vào thiên nhiên là chủ yếu, khi hạn hán thì mất mùa, ngoài ra những thửa ruộng bậc thang bên đồi núi ở các xã Thành Công, Quang Thành, Thể Dục, những nơi thuận lợi cho việc gieo trồng lúa nương như: Hoa Thám, Thịnh Vượng. Nguyên Bình cò là một địa phương có nhiều nguồn tài nguyên khoáng sản quý hiếm và trữ lượng lớn như: Sắt, thiếc, titan, vàng, quặng…phân bố rải Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – 9ĐHTN http://www.vn rác ở các xã, huyện, nhất là ở Tĩnh Túc. Trước đây, thực dân Pháp lợi dụng bóc lột sức lao động của nhân dân và mang đi một lượng lớn tài nguyên khoáng sản của Nguyên Bình.
Sau Cách mạng tháng Tám thành công và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi, mỏ thiếc Tĩnh Túc thuộc về nhân dân ta, từ đó đem lại nguồn lợi lớn cho nền công nghiệp nước nhà. Nguyên Bình nằm trong vùng khí hậu miền núi nhiệt đới gió mùa, có nhiệt độ trung bình là: 20O C, nhiệt độ cao nhất trong năm khoảng 36,8O C và thấp nhất là 0,6O C. Lượng mưa trung bình hàng năm khoảng 1.670mm, mức cao nhất là 2.049mm và thấp nhất là 1. Độ ẩm không khí bình quân là 82 %.
Sương mù có từ tháng 8 năm trước đến tháng 2 âm lịch năm sau, sương muối, băng tuyết thường có vào giữa mùa đông trong năm, hiện tượng sương muối chỉ kéo dài từ hai đến năm ngày, mỗi năm có hai đợt, nhưng có năm lại không có, hiện tượng băng tuyết hiếm khi xảy ra. Vì có khí hậu thích hợp nên thuận lợi cho việc phát triển các loại cây trồng như: cây trúc, chè, lạc, mía, dong, giềng, đỗ tương… Các loại cây ăn quả đặc sản vùng Á nhiệt đới như: lê, mận, đào, hồng, cam, quýt…rừng Nguyên Bình chiếm tới 95% diện tích đất đai của toàn huyện, có khu rừng nguyên sinh Phja Oắc trở thành khu rừng cấm do quốc gia quản lý. Hệ sinh thái tự nhiên của Nguyên Bình rất phong phú và đa dạng, đặc biệt vùng rừng núi Phja Đén - Phja Oắc, với diện tích tự nhiên 24.631ha, trên địa bàn các xã Thành Công, Phan Thanh, Quang Thành và thị trấn Tĩnh Túc, cho thấy đây là một khu rừng còn giữ được nhiều nét nguyên sinh, bởi các hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi cao, rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp, rừng hỗn giao gỗ - tre nứa, cấu trúc 4 tầng với độ che phủ lớn. Đặc biệt có một số hệ sinh thái đặc trưng cho vùng núi cao như: Hệ sinh thái rừng lùn, rừng rêu.
Trong thảm có hàng ngàn loài thực vật, trong đó có một số loài cây có giá trị kinh tế và giá trị bảo tồn cao như: Cây vù hương hay còn gọi là re hương, lát hoa, sến mật, nghiến, dẻ tùng… cùng với Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –10 ĐHTN http://www.vn nhiều cây thuốc quý, quần thể phong lan, đa dạng cây cho quả như: Trám trắng, trám đen, bứa, dọc, dâu da, vải, nhãn rừng, sung, vả, me. Với các thảm xanh bốn mùa tươi tốt, là nơi tạo điều kiện sinh tồn cho khu hệ động vật hoang dã; bước đầu đã thống kê gần 80 loài động vật có vú, hàng trăm loài chim, bò sát và lưỡng cư, hàng vạn các loài côn trùng (cánh cứng, bướm, chuồn chuồn) cùng các loài thủy sinh vật trong các khe, suối. Trong đó có một số loài thuộc diện quý hiếm, có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007), Sách đỏ Thế giới (2010) và Nghị định 32/2006 /NĐ- CP của Chính phủ về quản lý thực vật, động vật rừng nguy cấp quý hiếm như: Hươu xạ, sơn dương, cu li lớn, cu ly nhỏ, vượn đen Đông bắc, khỉ cộc, gấu ngựa, cầy sao, cầy hương, mèo rừng, sóc bay đuôi trắng, sóc bay sao, gà lôi trắng, gà so ngực gụ…, và hàng trăm các loài thủy sinh vật có giá trị kinh tế cao. Đây là nguồn tài nguyên đa dạng sinh học, một quỹ gen tự nhiên rất quý giá, còn ít ỏi trong tự nhiên ở Việt Nam nhưng lại đang hiện hữu ở khu rừng đặc dụng Phja Oắc, mặc dù với số lượng của từng loài không cao lại đang trong tình trạng bị đe dọa mất dần.
Tuy vậy đây là vốn vô cùng quý hiếm mà thiên nhiên đã ban tặng. Là nền tảng cung cấp các dịch vụ trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Cao Bằng nói chung và huyện Nguyên Bình nói riêng. Chúng là tiềm năng cung cấp lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thụ phấn cho cây trồng, là nơi lưu giữ và sản sinh ra các nguồn nước ngọt sạch. Không những thế rừng núi Phja Oắc - Phja Đén còn là khu rừng đầu nguồn quan trọng của Nguyên Bình và các vùng lân cận, là bức rèm xanh góp phần giảm thiểu các hiện tượng cực đoan của khí hậu trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay.
Là tấm màng xanh có khả năng lọc sạch các chất ô nhiễm do các hoạt động khai thác khoáng sản, góp phần ngăn ngừa thiên tai, trượt lở xói mòn đất, lũ lụt. Ngoài ra, các xã đều có những đồng cỏ, có thể quy hoạch khoanh nuôi để phát triển chăn nuôi đại gia súc, theo hướng sản xuất hàng hóa. Tiểu khu Phja Đén Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –11 ĐHTN http://www.vn - Thành Công thuận lợi cho phát triển vùng rau trái vụ để cung cấp rau cho thị trường trong và ngoài huyện như: Cao Bằng, Bắc kạn và Thái Nguyên. Với đặc điểm đa dạng về địa hình, địa mạo, khí hậu đặc trưng đã tạo nên các hệ sinh thái đặc thù của vùng núi cao Phia Oắc, cũng là nền tảng cấu thành tính đa dạng sinh học của vùng.
Đây là một dãy núi có địa hình phức tạp, núi đất xen với hệ thống núi đá, độ dốc lớn > 380, nhiều nơi dốc thẳng đứng, địa hình chủ yếu là núi cao, thung lũng nhỏ hẹp. Rừng phân bố ở độ cao từ 700m trở lên. Trong đó, đỉnh Phia Oắc cao 1935m so với mực nước biển, là đỉnh núi cao thứ hai ở Cao Bằng. Cùng với đỉnh Phia Oắc còn có đỉnh Niot Ti cao 1574m; Tam Loang cao 1446m; Phia Đén cao 1391m; Ki Doan cao 1165m tạo thành một phức hệ núi cao trên địa bàn.