TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Du lịch là ngành kinh tế phát triển với tốc độ nhanh và trở thành một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của nhiều quốc gia trên Thế giới. Ở nước ta, Đảng và Nhà nước xác định vai trò hết sức quan trọng của du lịch trong nền kinh tế quốc dân. Trong chiến lược phát triển ngành du lịch đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, du lịch được đặt mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ đón 10 – 10,5 triệu lượt khách du lịch quốc tế và 47 – 48 triệu khách du lịch nội địa, tổng thu từ du lịch đạt trên 18 tỷ USD, đóng góp của du lịch vào GDP đạt 11,5 – 12%/năm với số lao động trực tiếp trong ngành du lịch khoảng 870. Những năm qua, ngành du lịch Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật.
Năm 2019 là năm thứ hai liên tiếp Việt Nam giữ vững danh hiệu ―Điểm đến hàng đầu châu Á‖ do Giải thưởng Du lịch thế giới (WTA) 2019 bình chọn. Khách quốc tế năm 2019 tăng 16,2% so với năm trước, trong đó khách đến bằng đường hàng không tăng 15,2%; bằng đường bộ tăng 20,4%; bằng đường biển tăng 22,7% (Tổng cục Thống kê, 2019). Tổng thu từ khách du lịch năm 2019 đạt 755 nghìn tỷ đồng (tương đương 32,8 tỷ đô la), trong đó tổng thu từ du lịch quốc tế là 421 nghìn tỷ đồng, chiếm 55,7% (tương đương 18,3 tỷ đô la), tổng thu từ du lịch nội địa là 334 ngìn tỷ đồng, chiếm 44,3% (tương đương 14,5 tỷ đô la), đóng góp của du lịch đạt 9,2% GDP (Tổng cục Du lịch, 2020). Cùng với sự phát triển đi lên của nền kinh tế trong nước, người dân ngày càng có nhu cầu và cơ hội đi du lịch nhiều hơn, chi tiêu của khách du lịch nội địa góp phần quan trọng trong nguồn thu từ du lịch.
Điện Biên là một tỉnh nằm ở địa đầu Tây Bắc của Tổ quốc với 80% dân số là người dân tộc thiểu số. Tỉnh có vị trí quan trọng, là cửa ngõ kết nối với Bắc Lào và Vân Nam (Trung Quốc). Là thành phố lịch sử, Điện Biên được cả thế giới biết đến với chiến thắng Điện Biên Phủ. Bên cạnh đó, Điện Biên còn có những danh thắng: Hồ Pá Khoang, cánh đồng Mường Thanh, rừng nguyên sinh Mường Phăng.; những nét văn hóa đặc sắc của người Thái ở Tây bắc.
Với nhiều di tích còn được lưu giữ cùng với những đặc điểm về vị trí địa lý, dân cư và cảnh quan tươi đẹp, Điện Biên trở thành một trong những điểm đến hấp dẫn nhất của Việt Nam (Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên, 2017). Trong những năm gần đây, hoạt động du lịch của Điện Biên từng bước trở thành ngành kinh tế quan trọng góp phần tích cực trong quá trình chuyển dịch cơ 1 cấu kinh tế, giải quyết việc làm cho người lao động và cải thiện đời sống nhân dân. Đến nay, một số dự án có quy mô lớn được đầu tư như hạ tầng khu du lịch Him Lam giai đoạn II; đường dạo, leo núi Khu du lịch hồ Pá Khoang; dự án cải tạo, nâng cấp đường Nà Nhạn – Mường Phăng; dự án tu bổ, tôn tạo di tích Điện Biên Phủ. Năm 2019, tỉnh Điện Biên đón 845 nghìn lượt khách, tăng 19,9% so với năm 2018 (khách quốc tế đạt 183 nghìn lượt, tăng 21,2% so với năm trước); Tổng thu từ hoạt động du lịch đạt 1.366 tỷ đồng, tăng 18,2% so với năm 2018; Giải quyết việc làm cho trên 14 ngàn lao động (Cục Thống kê Điện Biên, 2019).
Nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh Điên Biên thông qua Chương trình phát triển du lịch tỉnh Điện Biên đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030 đề ra mục tiêu chung ―…phấn đấu đến năm 2025 đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, phát triển bền vững, có tính chuyên nghiệp với hệ thống cơ sở vật chất tương đối đồng bộ, sản phẩm du lịch có chất lượng cao, đậm bản sắc văn hoá các dân tộc tỉnh Điện Biên; góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, làm động lực thúc đẩy phát triển các ngành, lĩnh vực khác, tạo nền tảng đưa Điện Biên trở thành một trong những trung tâm du lịch hấp dẫn của khu vực Tây Bắc và cả nước…‖ và một trong những mục tiêu cụ thể là: ―Đến năm 2030, đón 1.000 lượt khách, trong đó khách quốc tế đạt 350.000 lượt; tổng thu từ hoạt động du lịch đạt trên 3.500 tỷ đồng; tạo việc làm cho trên 35.000 lao động, trong đó có trên 10.000 lao động trực tiếp‖ (Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên, 2016). Những số liệu về ngành du lịch cho thấy phát triển du lịch đã tác động không nhỏ tới phát triển kinh tế xã hội: tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập, đánh thức các nghề thủ công, giúp gìn giữ các di tích,… Các nghiên cứu trước đây cũng cho thấy ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế hộ nông dân. Nghiên cứu của Dressler & Fabyinyi (2011), Tổ chức lao động Quốc tế ILO (2012), Khima & cs. (2014), Tiwari (2014), Tomankova (2018) đã chỉ rõ: phát triển du lịch có những tác động tích cực và tiêu cực tới sinh kế hộ.
Du lịch giúp tăng thu nhập; kích thích sự sáng tạo và phát triển cơ sở hạ tầng, dịch vụ giao thông vận tải mới; nâng cao kỹ năng nghề cho người lao động; tạo kinh phí để bảo vệ tài nguyên; công bằng về giới; khôi phục văn hóa và làng nghề truyền thống. Bên cạnh đó, du lịch cũng gây nên sự cạnh tranh về đất đai; giá cả leo thang; chia rẽ văn hóa; gia tăng tệ nạn xã hội. Những số liệu về nguồn thu từ du lịch và số lượng lao động có việc làm nhờ du lịch đã cho thấy phát triển du lịch là hướng đi cần thiết cho tỉnh Điện Biên. Đồng thời tỉnh Điện Biên cũng xác định du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.
2 Tuy nhiên, Điện Biên vẫn là tỉnh có nền kinh tế phát triển chậm phát triển, năm 2019 tổng sản phẩm trên địa bàn tỉnh mới đạt 11.340, 87 tỷ đồng (mặc dù đã tăng 7,2% so với năm 2018 và đạt kế hoạch đã đề ra), cơ cấu kinh tế khu vực nông, lâm nghiệp và thuỷ sản vẫn chiếm tỷ lệ cao (19,34%), dịch vụ chiếm 55,3%; GDP bình quân đầu người đạt khoảng 29,7 triệu đồng/người/năm; toàn tỉnh vẫn còn 44.387 hộ, chiếm tỷ lệ 33,97% (mặc dù đã giảm 2.949 hộ và giảm 3,11% so với năm 2018) (Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên, 2020). Tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh Điện Biên còn chiếm tỷ lệ rất cao so với toàn quốc (năm 2019 tỷ lệ hộ nghèo toàn quốc chỉ còn 3,75%, tương đương 984. Các sinh kế của hộ nông dân tỉnh Điện Biên vẫn chủ yếu là dựa vào các hoạt động sản xuất nông – lâm nghiệp, số hộ nông dân có các sinh kế có liên quan đến du lịch bao gồm cả hoạt động trực tiếp và gián tiếp mới chiếm khoảng 40% và không đồng đều giữa các vùng trong tỉnh (Số liệu điều tra năm 2019). Từ thực tế trên đòi hỏi cần có một nghiên cứu về ảnh hưởng của phát triển du lịch đến sinh kế của hộ nông dân tại tỉnh Điện Biên nhằm trả lời các câu hỏi: thứ nhất, những vấn đề lý luận, thực tiễn về ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế hộ nông dân là gì? Thứ hai, những ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế hộ nông dân của tỉnh Điện Biên? Thứ ba, các giải pháp và biện pháp cụ thể nào nhằm tăng cường ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của du lịch đến sinh kế hộ nông dân tỉnh Điện Biên? Nghiên cứu được tiến hành thực hiện để trả lời thoả đáng những câu hỏi đặt ra trên đây, sau đây là các mục tiêu nghiên cứu của luận án.
MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mục tiêu chung Xác định các yếu tố và đánh giá ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế hộ nông dân của tỉnh Điện Biên nhằm đề xuất các giải pháp tăng cường ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của phát triển du lịch đến sinh kế của các hộ nông dân tỉnh Điện Biên trong thời gian tới. Mục tiêu cụ thể - Góp phần làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế hộ nông dân; - Đánh giá tổng quát thực trạng phát triển du lịch tỉnh Điện Biên và sự tham gia của các hộ nông dân trong tỉnh vào kinh doanh du lịch; 3 - Phân tích sự ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế hộ nông dân tỉnh Điện Biên; - Đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của phát triển du lịch của hộ nông dân tỉnh Điện Biên. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1.
Đối tƣợng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các vấn đề lý luận và thực tiễn về sinh kế và sự ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế hộ nông dân; các ảnh hưởng của phát triển du lịch tới toàn bộ các yếu tố của sinh kế như: nguồn vốn sinh kế, kết quả sinh kế; các giải pháp tăng cường ảnh hưởng của phát triển du lịch đến sinh kế của hộ nông dân tỉnh Điện Biên. Đối tƣợng điều tra Để tiến hành nghiên cứu toàn diện và đầy đủ các mục tiêu đã đặt ra đối tượng điều tra bao gồm: (1) Các hộ nông dân (đại diện là chủ hộ) có đặc điểm kinh tế - xã hội khác nhau; (2) Các cán bộ quản lý tại xã, huyện, thành phố và tỉnh. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nội dung: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế của hộ nông dân; các tác động của phát triển du lịch tới nguồn vốn sinh kế, kết quả sinh kế của hộ nông dân. Phạm vi không gian: Trên địa bàn tỉnh Điện Biên, tập trung chủ yếu vào các địa phương có tiềm năng phát triển du lịch.
Phạm vi thời gian: Thời gian nghiên cứu đề tài từ năm 2016 đến năm 2020. Các số liệu thứ cấp thu thập từ năm 2015 đến năm 2020. Số liệu sơ cấp điều tra người dân trong năm 2019 và 2020. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN Về lý luận: - Góp phần hệ thống, làm rõ, chỉ ra các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến ảnh hưởng của phát triển du lịch tới sinh kế của hộ nông dân.