Luận án tiến sĩ tác động của đô thị hóa đến cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp khu vực Đông Anh, Hà Nội

Khám phá bài văn luận an trình thi Hoài Thư, phân tích sâu sắc nội dung và ý nghĩa, giúp nâng cao kỹ năng viết và tư duy phản biện.

• Tác giả: Trịnh Thị Hoài Thu
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Văn Cự
• Trường học: Trường Đại Học Mỏ - Địa Chất
• Chuyên ngành: Kỹ Thuật Trắc Địa – Bản Đồ
• Đề tài: Tác Động Của Đô Thị Hóa Đến Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Đông Anh, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu, nhiệm vụ
• Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Các luận điểm bảo vệ
• Những điểm mới của luận án
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Cơ sở tài liệu
• Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN CƠ CẤU SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu đánh giá tác động của quá trình đô thị hóa đến thay đổi sử dụng đất nông nghiệp
• 1.1.1. Các quan điểm về đô thị hóa, đô thị và khu vực ven đô
• 1.1.2. Các yếu tố của đô thị hóa ảnh hưởng đến thay đổi sử dụng đất nông nghiệp
• 1.1.3. Các phương pháp đánh giá tác động của các yếu tố đến sự biến động sử dụng đất
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu lớp phủ và sử dụng đất
• 1.2.1. Khái niệm về lớp phủ và sử dụng đất
• 1.2.2. Các phương pháp phân loại và quy mô chiết tách thông tin sử dụng đất từ tư liệu viễn thám
• 1.2.3. Các phương pháp nghiên cứu biến động lớp phủ và sử dụng đất
• 1.3. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP PHÂN LOẠI MỜ TIẾP CẬN ĐỐI TƯỢNG CHIẾT TÁCH THÔNG TIN SỬ DỤNG ĐẤT KHU VỰC ĐÔNG ANH, HÀ NỘI
• 2.1. Khái quát về đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Khí hậu thủy văn
• 2.1.3. Thổ nhưỡng
• 2.1.4. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.2. Lựa chọn tư liệu ảnh
• 2.3. Xây dựng lớp chú giải cho sử dụng đất khu vực Đông Anh, Hà Nội
• 2.4. Phân loại mờ tiếp cận đối tượng
• 2.4.1. Quy trình phân loại
• 2.4.2. Thông tin sử dụng đất khu vực Đông Anh, Hà Nội
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN BIẾN ĐỘNG CƠ CẤU SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP KHU VỰC ĐÔNG ANH, HÀ NỘI
• 3.1. Đánh giá mức độ đô thị hóa khu vực Đông Anh, Hà Nội
• 3.1.1. Các chỉ tiêu đánh giá mức độ đô thị hóa cho khu vực Đông Anh, Hà Nội
• 3.1.2. Phương pháp đánh giá mức độ đô thị hóa
• 3.1.3. Mức độ đô thị hóa tại Đông Anh, Hà Nội
• 3.2. Đánh giá biến động sử dụng đất nông nghiệp tại Đông Anh, Hà Nội
• 3.2.1. Đánh giá biến động sử dụng đất theo thời gian
• 3.2.2. Đánh giá diện tích biến động sử dụng đất theo không gian
• 3.3. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến biến động sử dụng đất nông nghiệp tại Đông Anh, Hà Nội
• 3.3.1. Hồi quy logistic
• 3.3.2. Cơ sở dữ liệu GIS của mô hình
• 3.3.3. Các yếu tố tác động chuyển đổi sử dụng đất nông nghiệp tại Đông Anh, Hà Nội
• 3.4. Mô hình hóa biến động sử dụng đất nông nghiệp
• 3.4.1. Chuẩn hóa dữ liệu đầu vào cho mô hình giai đoạn 2001-2006 và 2006-2013
• 3.4.2. Không gian thích nghi cho các loại hình chuyển đổi sử dụng đất
• 3.4.3. Kiểm chứng mô hình
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Đô Thị Hóa Đến Đất Nông Nghiệp

Đô thị hóa là xu thế tất yếu của mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam. Quá trình này diễn ra nhanh chóng, đặc biệt từ năm 1980, mang lại nhiều lợi ích như tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cải thiện đời sống xã hội. Tuy nhiên, đô thị hóa quá nhanh và thiếu quy hoạch khoa học dẫn đến nhiều vấn đề nghiêm trọng, bao gồm mất đất nông nghiệp, chênh lệch mức sống và ô nhiễm môi trường. Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, từ năm 2001 đến 2005, khoảng 366.000 ha đất nông nghiệp đã chuyển đổi thành đất đô thị và công nghiệp. Dự kiến đến năm 2025, chính phủ sẽ chuyển đổi 450.000 ha đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp. Nghiên cứu này tập trung vào tác động của đô thị hóa đến sử dụng đất nông nghiệp tại Đông Anh, Hà Nội, một khu vực chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của quá trình này.

1.1. Thực Trạng Đô Thị Hóa và Mất Đất Nông Nghiệp ở Việt Nam

Quá trình đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra với tốc độ nhanh chóng, đặc biệt là tại các khu vực ven đô. Điều này dẫn đến việc thu hồi một diện tích lớn đất nông nghiệp để xây dựng khu công nghiệp, khu kinh tế, khu đô thị mới và các dự án phi nông nghiệp khác. Các tỉnh và thành phố lớn như Tiền Giang, Đồng Nai, Hà Nội và Vĩnh Phúc là những nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Việc chuyển đổi đất nông nghiệp sang mục đích sử dụng khác đang tạo ra nhiều thách thức lớn đối với an ninh lương thực và đời sống của người nông dân.

1.2. Vấn Đề Mất Cân Bằng Giữa Phát Triển và Bảo Tồn Đất Nông Nghiệp

Sự phát triển kinh tế và đô thị hóa đặt ra áp lực lớn lên việc bảo tồn đất nông nghiệp. Việc chuyển đổi đất nông nghiệp sang mục đích phi nông nghiệp mang lại lợi ích kinh tế trước mắt, nhưng lại gây ra những hậu quả lâu dài đối với môi trường và xã hội. Cần có một sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên đất, đảm bảo sự phát triển bền vững cho các khu vực ven đô.

II. Thách Thức Từ Đô Thị Hóa Đến Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Đông Anh

Đông Anh, Hà Nội là một huyện nằm ở phía bắc Hà Nội, nơi có tốc độ đô thị hóa mạnh mẽ, luôn song hành với công nghiệp hóa. Với vị trí địa lý thuận lợi, Đông Anh thu hút nhiều dự án đầu tư trong và ngoài nước. Hàng trăm doanh nghiệp đang hoạt động sản xuất kinh doanh trong và ngoài các khu công nghiệp. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa ở Đông Anh dẫn đến mở rộng đô thị, phá vỡ cấu trúc không gian nông thôn và làm thu hẹp diện tích đất nông nghiệp. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt sau năm 2000, gây ra nhiều vấn đề nóng bỏng về bảo tồn tài nguyên đất và môi trường.

2.1. Mở Rộng Đô Thị và Thu Hẹp Đất Nông Nghiệp Tại Đông Anh

Quá trình đô thị hóa tại Đông Anh dẫn đến việc mở rộng các khu đô thị, khu công nghiệp và khu dân cư, làm thu hẹp diện tích đất nông nghiệp. Điều này gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, đời sống của người nông dân và an ninh lương thực của khu vực. Cần có các giải pháp quy hoạch và quản lý sử dụng đất hiệu quả để giảm thiểu tác động này.

2.2. Áp Lực Phát Triển Kinh Tế và Bảo Vệ Tài Nguyên Đất ở Đông Anh

Đông Anh đang chịu áp lực lớn từ việc phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên đất. Việc thu hút đầu tư và phát triển công nghiệp mang lại lợi ích kinh tế, nhưng đồng thời cũng gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và đất nông nghiệp. Cần có sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên, đảm bảo sự phát triển bền vững cho Đông Anh.

2.3. Chuyển Đổi Mục Đích Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Sau Năm 2000

Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất ở Đông Anh diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt là sau năm 2000. Điều này thể hiện qua mức độ mất đất nông nghiệp hàng năm tăng lên. Việc chuyển đổi này thường không được quy hoạch và quản lý chặt chẽ, dẫn đến những hậu quả tiêu cực cho sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Đô Thị Hóa Đến Đất Nông Nghiệp

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, tích hợp dữ liệu đa chiều từ viễn thám và các yếu tố phát triển kinh tế - xã hội. Tư liệu viễn thám cung cấp thông tin nhanh chóng, khách quan và trung thực về không gian và thời gian. Các phương pháp xử lý và chiết tách thông tin phù hợp được áp dụng để đảm bảo độ chính xác cao, đặc biệt đối với khu vực ven đô có cấu trúc phức tạp. Sự tích hợp các phương pháp phân tích thống kê, phân tích không gian và mô hình hóa không gian cho phép đánh giá tác động của đô thị hóa đối với biến động cơ cấu sử dụng đất một cách chặt chẽ và toàn diện.

3.1. Ứng Dụng Viễn Thám và GIS Trong Nghiên Cứu Biến Động Đất Đai

Tư liệu viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS) là công cụ quan trọng trong nghiên cứu biến động sử dụng đất. Viễn thám cung cấp thông tin về lớp phủ bề mặt và sử dụng đất theo thời gian, trong khi GIS cho phép phân tích không gian và tích hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau. Việc kết hợp hai công cụ này giúp đánh giá biến động đất nông nghiệp một cách chính xác và hiệu quả.

3.2. Phân Tích Thống Kê và Mô Hình Hóa Không Gian Đánh Giá Tác Động

Phân tích thống kê và mô hình hóa không gian là các phương pháp quan trọng để đánh giá tác động của đô thị hóa đến sử dụng đất. Phân tích thống kê giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố đô thị hóa và biến động đất nông nghiệp, trong khi mô hình hóa không gian cho phép dự đoán và mô phỏng các kịch bản phát triển khác nhau. Sự kết hợp hai phương pháp này giúp đưa ra các quyết định quy hoạch và quản lý sử dụng đất hiệu quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Đô Thị Hóa Đến Đông Anh Hà Nội

Luận án tập trung vào việc xác định mối quan hệ giữa quá trình đô thị hóa và sự biến động cơ cấu sử dụng đất thông qua mô hình hóa không gian, tích hợp thông tin viễn thám và thông tin thống kê. Nghiên cứu đã tổng quan các lý luận về đô thị hóa, sử dụng đất, tác động của đô thị hóa đến sử dụng đất và phương pháp chiết tách thông tin sử dụng đất từ tư liệu ảnh vệ tinh. Phương pháp phân loại mờ tiếp cận đối tượng được sử dụng để chiết tách thông tin sử dụng đất từ ảnh viễn thám và đánh giá biến động cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp của khu vực. Phân tích thống kê không gian được sử dụng để đánh giá mức độ đô thị hóa của khu vực Đông Anh.

4.1. Phân Loại Mờ Tiếp Cận Đối Tượng Chiết Tách Thông Tin Đất Đai

Phương pháp phân loại mờ tiếp cận đối tượng được sử dụng để chiết tách thông tin sử dụng đất từ ảnh viễn thám. Phương pháp này cho phép xử lý các đối tượng phức tạp và đa dạng trong khu vực ven đô, nơi có sự pha trộn giữa các loại hình sử dụng đất khác nhau. Kết quả phân loại cho thấy sự biến động lớn trong cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp tại Đông Anh.

4.2. Đánh Giá Mức Độ Đô Thị Hóa Bằng Phân Tích Thống Kê Không Gian

Phân tích thống kê không gian được sử dụng để đánh giá mức độ đô thị hóa của khu vực Đông Anh. Các chỉ số về mật độ dân số, cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế được sử dụng để xác định mức độ đô thị hóa của từng khu vực. Kết quả cho thấy sự phân hóa rõ rệt về mức độ đô thị hóa giữa các khu vực khác nhau trong Đông Anh.

V. Giải Pháp Giảm Tác Động Đô Thị Hóa Đến Đất Nông Nghiệp

Để giảm thiểu tác động tiêu cực của đô thị hóa đến đất nông nghiệp tại Đông Anh, cần có các giải pháp quy hoạch và quản lý sử dụng đất hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc quy hoạch sử dụng đất hợp lý, bảo vệ đất nông nghiệp có giá trị cao, khuyến khích phát triển nông nghiệp công nghệ cao và tạo ra các cơ hội việc làm phi nông nghiệp cho người dân nông thôn. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích người nông dân tiếp tục sản xuất nông nghiệp, đảm bảo an ninh lương thực và duy trì bản sắc văn hóa nông thôn.

5.1. Quy Hoạch Sử Dụng Đất Hợp Lý và Bảo Vệ Đất Nông Nghiệp

Quy hoạch sử dụng đất hợp lý là yếu tố quan trọng để giảm thiểu tác động của đô thị hóa đến đất nông nghiệp. Cần xác định rõ các khu vực ưu tiên cho phát triển đô thị và các khu vực cần bảo vệ cho sản xuất nông nghiệp. Đồng thời, cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ việc chuyển đổi đất nông nghiệp sang mục đích phi nông nghiệp.

5.2. Phát Triển Nông Nghiệp Công Nghệ Cao và Tạo Việc Làm Phi Nông Nghiệp

Phát triển nông nghiệp công nghệ cao giúp tăng năng suất và hiệu quả sử dụng đất, giảm thiểu áp lực chuyển đổi đất nông nghiệp sang mục đích khác. Đồng thời, việc tạo ra các cơ hội việc làm phi nông nghiệp cho người dân nông thôn giúp giảm sự phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp và giảm áp lực lên đất nông nghiệp.

VI. Tương Lai Của Đất Nông Nghiệp Đông Anh Trong Quá Trình Đô Thị Hóa

Tương lai của đất nông nghiệp tại Đông Anh phụ thuộc vào việc thực hiện các giải pháp quy hoạch và quản lý sử dụng đất hiệu quả. Nếu các giải pháp này được thực hiện một cách nghiêm túc và đồng bộ, Đông Anh có thể duy trì được một phần đất nông nghiệp, đảm bảo an ninh lương thực và duy trì bản sắc văn hóa nông thôn. Ngược lại, nếu quá trình đô thị hóa tiếp tục diễn ra một cách không kiểm soát, đất nông nghiệp tại Đông Anh có thể bị mất hoàn toàn, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho kinh tế, xã hội và môi trường.

6.1. Phát Triển Bền Vững và Bảo Tồn Đất Nông Nghiệp Tại Đông Anh

Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng trong quá trình đô thị hóa tại Đông Anh. Cần có sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và bảo tồn đất nông nghiệp. Việc thực hiện các giải pháp quy hoạch và quản lý sử dụng đất hiệu quả là yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu này.

6.2. Chính Sách Hỗ Trợ Nông Dân và Phát Triển Nông Thôn Bền Vững

Chính sách hỗ trợ nông dân và phát triển nông thôn bền vững là yếu tố quan trọng để duy trì đất nông nghiệp và đảm bảo đời sống của người dân nông thôn. Các chính sách này bao gồm việc hỗ trợ vốn, kỹ thuật, thị trường và bảo hiểm cho người nông dân. Đồng thời, cần có các chính sách phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn, nâng cao trình độ dân trí và tạo ra các cơ hội việc làm phi nông nghiệp cho người dân nông thôn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Nghiên cứu tác động của quá trình đô thị hóa đến cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp khu vực Đông Anh - Hà Nội" do nghiên cứu sinh Trịnh Thị Hoài Thu thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TS Võ Chí Mỹ và PGS. TS Phạm Văn Cự tại Bộ môn Trắc địa Mỏ, Khoa Trắc địa, Trường Đại học Mỏ - Địa chất (Hà Nội, 2015). Luận án thuộc chuyên ngành Kỹ thuật Trắc địa – Bản đồ, mã số 62520503.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đô thị hóa tại Việt Nam diễn ra mạnh mẽ từ mốc khởi điểm năm 1980 và gia tăng nhanh chóng sau hơn hai mươi năm đổi mới. Quá trình này thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhưng đồng thời dẫn đến việc thu hồi diện tích lớn đất nông nghiệp để xây dựng khu công nghiệp, khu đô thị mới và các công trình hạ tầng. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn được tác giả dẫn chứng, trong giai đoạn 2001–2005, cả nước có khoảng 366.000 ha đất nông nghiệp chuyển thành đất đô thị và công nghiệp, tập trung tại 16 tỉnh, thành phố (như Tiền Giang, Đồng Nai, Hà Nội, Vĩnh Phúc), và dự kiến đến năm 2025 chuyển đổi thêm 450.000 ha. Tính đến năm 2011, Hà Nội có 19 khu công nghiệp mới chiếm 7.526 ha, cùng 1 khu công nghệ cao và 45 cụm công nghiệp vừa và nhỏ tập trung ở vành đai ven đô.

Huyện Đông Anh là khu vực cửa ngõ phía Bắc Hà Nội, nơi diễn ra tốc độ đô thị hóa song hành với công nghiệp hóa mạnh mẽ, đặc biệt sau năm 2000. Quá trình mở rộng đô thị phá vỡ cấu trúc không gian nông thôn truyền thống, làm suy giảm diện tích đất nông nghiệp và phân mảnh đất canh tác. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là: các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận độc lập theo hai hướng riêng rẽ:

1. Hướng tiếp cận xã hội học: Phân tích tổng hợp kinh tế - xã hội bằng phương pháp quy nạp thực tiễn dựa trên số liệu thống kê nhưng thiếu khả năng định lượng không gian biến động.
2. Hướng tiếp cận địa lý học: Ứng dụng viễn thám và hệ thông tin địa lý (GIS) chỉ xem xét đô thị hóa tương đồng với sự mở rộng không gian vật lý mà bỏ qua các mối liên hệ bản chất với các yếu tố kinh tế - xã hội vi mô.

Luận án đặt ra yêu cầu xây dựng một khung nghiên cứu liên ngành, tích hợp dữ liệu không gian từ ảnh viễn thám với dữ liệu thống kê kinh tế - xã hội nhằm lượng hóa mối quan hệ giữa các nhân tố đô thị hóa và sự biến động cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Xác định mối quan hệ giữa quá trình đô thị hóa và sự biến động cơ cấu sử dụng đất thông qua mô hình hóa không gian, tích hợp thông tin viễn thám và thông tin thống kê.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan tài liệu lý luận về đô thị hóa, sử dụng đất, tác động của đô thị hóa đến sử dụng đất, các phương pháp chiết tách thông tin từ ảnh vệ tinh, phương pháp đánh giá biến động và đánh giá tác động.
  2. Nghiên cứu phương pháp phân loại mờ tiếp cận đối tượng chiết tách thông tin sử dụng đất từ ảnh viễn thám và đánh giá biến động cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp tại khu vực nghiên cứu.
  3. Nghiên cứu phương pháp phân tích thống kê không gian đánh giá mức độ đô thị hóa khu vực Đông Anh.
  4. Nghiên cứu phương pháp phân tích hồi quy logistic và mô hình hóa không gian đánh giá các yếu tố tác động của đô thị hóa đến cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và các luận điểm bảo vệ

• Đối tượng nghiên cứu: Phương pháp xác định mối quan hệ giữa đô thị hóa, biến động cơ cấu sử dụng đất và ảnh hưởng của đô thị hóa đến biến động cơ cấu sử dụng đất.
• Phạm vi không gian: Huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội (bao gồm 145 thôn và thị trấn Đông Anh).
• Phạm vi nội dung và thời gian: Tập trung vào các loại hình sử dụng đất chính với trọng tâm là đất nông nghiệp (đất chuyên lúa, đất màu lúa) được chiết tách từ ảnh vệ tinh Landsat đa thời kỳ (2001, 2004, 2006, 2009, 2013) và dữ liệu kinh tế - xã hội các năm 2001, 2006, 2011.
• Các luận điểm bảo vệ:
  • Luận điểm 1: Trong phân loại mờ tiếp cận đối tượng đối với khu vực đô thị hóa và sử dụng đất phức tạp, việc so sánh hàm liên thuộc của các tập mẫu để lựa chọn các chỉ số phù hợp cho kết quả phân loại đạt độ tin cậy cao.
  • Luận điểm 2: Phân tích hồi quy không gian kết hợp với mô hình mạng nơ-ron cho phép đánh giá một cách định lượng tác động của đô thị hóa đến biến động cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp của khu vực nghiên cứu.
  • Luận điểm 3: Các yếu tố đặc trưng của đô thị hóa khu vực ven đô bao gồm yếu tố tự nhiên và xã hội đều có liên quan đến biến động cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp trong khu vực huyện Đông Anh, Hà Nội.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu lý luận và thực tiễn trước đây

Tác giả đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm nội dung chính:

1. Khái niệm đô thị hóa, đô thị và vùng ven đô:

   • Thuật ngữ "đô thị hóa" xuất hiện năm 1867 trong công trình "Lý luận chung về đô thị hóa" của kỹ sư Ildefonso Cerdà, nhìn nhận đô thị hóa là hiện tượng đa diện về kinh tế, xã hội, môi trường, phân công lao động và chuyển đổi không gian.
   • Louis Wirth (được Trịnh Duy Luận trích dẫn) nhấn mạnh đặc trưng lối sống và cấu trúc xã hội đô thị khác biệt với nông thôn.
   • Lê Du Phong và Nguyễn Hữu Đoàn xây dựng hệ thống chỉ tiêu định tính và định lượng đánh giá mức độ đô thị hóa tại các đô thị Việt Nam và Hà Nội.
   • Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2011) phân tích đô thị hóa Việt Nam qua năm khía cạnh chuyển đổi: hình thể, hành chính, phúc lợi, nhân khẩu và kinh tế.
   • Vùng ven đô được định nghĩa bởi Michael Leaf là cảnh quan năng động, hỗn độn, chắp vá, biến đổi liên tục từ nông thôn sang thành thị; Nguyễn Duy Thắng phân tích sự chuyển đổi đa diện tại khu vực này từ sử dụng đất, kiến trúc, dân số, việc làm đến lối sống.

2. Các yếu tố tác động đến chuyển đổi đất nông nghiệp:

   • Yếu tố ngoại sinh: Công nghiệp hóa (Hualou Long và cộng sự nghiên cứu tại Trùng Khánh; Firman tại Jakarta; Deng Xiangzeng và cộng sự tại Trung Quốc); Tăng trưởng dân số và di cư (Han và đồng nghiệp, Ho và Lin, Fazal tại Ấn Độ); Phát triển mạng lưới hạ tầng giao thông (Ho và Lin).
   • Yếu tố nội sinh: Hiệu quả kinh tế của đất (Levia Delphis khảo sát tại Massachusetts chứng minh quy mô trang trại và khoảng cách tới đường cao tốc/trung tâm đô thị thúc đẩy chuyển đổi đất; Van den Berg và cộng sự, Brody Lee và cộng sự nghiên cứu vùng ven Hà Nội chỉ ra xu hướng chuyển dịch từ trồng lúa sang cây trồng giá trị cao và thủy sản); Kỹ thuật canh tác và dư thừa lao động nông nghiệp.

3. Phương pháp đánh giá tác động và mô hình hóa biến động:

   • Ứng dụng viễn thám và GIS: Đỗ Đình Duẩn, Nguyễn Đình Dương, Phạm Minh Hải, Trần Thị Vân, Xian, Xiuhong, Phạm Văn Cự đo đạc cấu trúc cảnh quan và phân tích mở rộng không gian đô thị.
   • Ứng dụng phương pháp thống kê xã hội: Van den Berg, Trần Đức Viên, Brody Lee phân tích dựa trên dữ liệu điều tra nông hộ.
   • Phương pháp thống kê không gian và tích hợp liên ngành: Phân tích nhân tố (Veldkamp tại Costa Rica; Đinh Thị Bảo Hoa tại Thanh Trì); Phân tích thành phần chính - PCA (Köbrich tại Chile; Duchateau tại Zimbabwe; Hoshino tại Nhật Bản); Hồi quy tuyến tính (Weiss tại Saudi Arabia; López tại Mexico; Phạm Thị Thanh Hiền tại Hà Nội); Hồi quy logistic (Serneels và Lambin tại Kenya; Vũ Kim Chi tại Suối Muội); Hồi quy logistic đa thức (Müller và Zeller tại Đắk Lắk); Mô hình Tobit (Chomitz và Thomas tại Amazon); Mô hình phân cấp (Hoshino); Mô hình Bayes (De Almeida và cộng sự); Mạng nơ-ron nhân tạo kết hợp Cellular Automata (Li và Yeh tại miền Nam Trung Quốc).

4. Khái niệm và phương pháp xử lý lớp phủ, sử dụng đất:

   • Phân biệt lớp phủ bề mặt (trạng thái lý sinh) và sử dụng đất (mục đích kinh tế - xã hội của con người) theo định nghĩa của FAO (1995), Moser và Turner.
   • Phương pháp phân loại ảnh: Phân loại có kiểm định, không kiểm định, cây quyết định, mạng nơ-ron, Support Vector Machine (SVM) và phân loại mờ (Fuzzy classification dựa trên lý thuyết tập mờ của L. Zadeh, 1965).
   • Quy mô tiếp cận: Điểm ảnh (pixel), dưới điểm ảnh (subpixel) và theo đối tượng (object-based).
   • Kỹ thuật phát hiện biến động theo Ashbinhdu Singh (1989), David A. Lu (2004) và Gong Jianya (2008), bao gồm phân tích trước phân loại (đại số, chuyển đổi, mô hình), phân tích sau phân loại và phương pháp kết hợp.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình tại Việt Nam trước đó chủ yếu đánh giá biến động đất đai dựa vào điều kiện tự nhiên hoặc dữ liệu viễn thám thuần túy, chưa có nghiên cứu tích hợp đầy đủ dữ liệu thống kê kinh tế - xã hội vi mô (cấp thôn) với dữ liệu viễn thám để lượng hóa và mô hình hóa không gian tác động của đô thị hóa đến đất nông nghiệp. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách kết hợp phân tích thành phần chính (PCA), phân loại mờ tiếp cận đối tượng, hồi quy logistic và mạng nơ-ron nhiều lớp (MLP).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Quan điểm đô thị hóa vùng ven đô: Đô thị hóa được xác định qua sự lan truyền tính đô thị vào nông thôn trên các khía cạnh: chuyển đổi cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, gia tăng mật độ dân số, mức sống và chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp.
• Lý thuyết tập mờ và tiếp cận đối tượng: Sử dụng hàm liên thuộc (membership function) để xác định mức độ thuộc về của đối tượng ảnh vào các lớp sử dụng đất khác nhau, khắc phục hiện tượng lẫn phổ ở vùng ven đô. Phân loại theo đối tượng kết hợp đặc trưng phản xạ phổ với hình dạng (shape), cấu trúc (texture) và quan hệ không gian.
• Khung phân tích thống kê không gian: Sử dụng PCA để rút gọn các biến chỉ tiêu đô thị hóa thành các trục thành phần chính; sử dụng hồi quy logistic để sàng lọc các biến giải thích có ý nghĩa thống kê; sử dụng mô hình mạng nơ-ron nhân tạo nhiều lớp (MLP) để mô phỏng không gian thích nghi chuyển đổi đất.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu

Loại dữ liệu	Tên dữ liệu / Độ phân giải	Thời gian	Nguồn cung cấp
Bản đồ	Bản đồ địa hình tỉ lệ 1:25.000	2005	Bộ Tài nguyên và Môi trường
	Bản đồ thổ nhưỡng tỉ lệ 1:100.000	2005	Viện Thổ nhưỡng Nông hóa
	Bản đồ sử dụng đất tỉ lệ 1:25.000	2010	UBND huyện Đông Anh
	Ranh giới cấp thôn (145 thôn)	2012	Biên vẽ từ BĐ địa chính/địa hình 1:5.000
Thống kê	Dữ liệu điều tra nông hộ nông thôn	2001, 2006, 2011	Tổng cục Thống kê
	Niên giám thống kê huyện Đông Anh	2000 ÷ 2011	UBND huyện Đông Anh
Viễn thám	Ảnh Landsat TM (độ phân giải 30m)	23/11/2001; 23/11/2004; 15/12/2006; 05/11/2009	Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS)
	Ảnh Landsat 8 OLI_TIRS_L1T (30m)	02/12/2013	USGS

Phần mềm và công cụ kỹ thuật

Phần mềm	Mục đích sử dụng trong luận án
eCognition	Phân đoạn đối tượng và phân loại mờ chiết tách thông tin sử dụng đất
ArcGIS	Xây dựng cơ sở dữ liệu GIS, phân tích không gian, tính toán hệ số Kappa
XLSTAT	Thực hiện phân tích thành phần chính (PCA) xác định mức độ đô thị hóa
SPSS	Thực hiện phân tích hồi quy logistic xác định các yếu tố tác động
IDRISI	Mô hình hóa chuyển đổi đất bằng mạng nơ-ron MLP, đánh giá đường cong ROC và Kappa

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan các nghiên cứu đánh giá tác động của quá trình đô thị hóa đến cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp

• Luận điểm và nội dung: Tổng hợp có hệ thống các quan điểm lý luận về đô thị hóa, đặc trưng không gian vùng ven đô, mối tương tác giữa môi trường tự nhiên, hoạt động kinh tế - xã hội và sử dụng đất. Chương 1 phân tích ưu và nhược điểm của các phương pháp chiết tách thông tin viễn thám (phân loại cứng, mờ, tiếp cận điểm ảnh và đối tượng) cùng các kỹ thuật phát hiện biến động (trước phân loại, sau phân loại, kết hợp).
• Phát hiện phương pháp luận: Khẳng định tính tất yếu của việc tích hợp liên ngành giữa khoa học viễn thám và khoa học xã hội. Luận án thiết lập sơ đồ khối phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa kỹ thuật xử lý ảnh số mờ tiếp cận đối tượng với các công cụ thống kê đa biến (PCA, hồi quy logistic, MLP) để lượng hóa các tác động của đô thị hóa đến đất nông nghiệp.

Chương 2: Phương pháp phân loại mờ tiếp cận đối tượng chiết tách thông tin sử dụng đất khu vực Đông Anh, Hà Nội

• Nội dung và quy trình kỹ thuật: Trình bày điều kiện tự nhiên (vị trí địa lý, khí hậu thủy văn, thổ nhưỡng) và kinh tế - xã hội huyện Đông Anh. Tác giả xây dựng bảng chú giải sử dụng đất thích hợp với dữ liệu ảnh Landsat. Quy trình phân loại mờ đối tượng được thực hiện trên phần mềm eCognition gồm các bước: phân mảnh ảnh đa tỷ lệ (multiresolution segmentation), xác định các chỉ số quang phổ (NDVI, chỉ số tách nước, đất xây dựng, đất trống và hoa màu), xây dựng hàm liên thuộc cho các tập mẫu khảo sát và thiết lập bộ quy tắc giải đoán.
• Kết quả kiểm chứng: So sánh hàm liên thuộc của các tập mẫu giúp chọn lọc các chỉ số phân loại tối ưu. Kết quả giải đoán các năm 2001, 2004, 2006, 2009, 2013 được kiểm chứng qua ma trận nhầm lẫn (confusion matrix) các năm 2006, 2009, 2013, đạt độ chính xác tổng thể và hệ số Kappa cao, cung cấp chuỗi dữ liệu hiện trạng sử dụng đất đáng tin cậy phục vụ đánh giá biến động.

Chương 3: Đánh giá tác động của đô thị hóa đến biến động cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp khu vực Đông Anh, Hà Nội

• Đánh giá mức độ đô thị hóa: Sử dụng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) trên phần mềm XLSTAT đối với 3 nhóm chỉ tiêu (tỉ trọng mục đích sử dụng đất, lao động và cơ cấu kinh tế, dân số và điều kiện cơ sở vật chất) cho 145 thôn và thị trấn Đông Anh vào các năm 2001, 2006, 2011. Các trục thành phần chính F1 và F2 phản ánh mức độ tập trung và lan tỏa đô thị hóa theo không gian và thời gian.
• Phân tích biến động sử dụng đất: Đánh giá biến động diện tích các loại hình sử dụng đất qua các giai đoạn 2001–2006, 2006–2013 và 2001–2013. Kết quả cho thấy đất chuyên lúa và đất màu lúa suy giảm liên tục, chuyển đổi mạnh mẽ sang đất xây dựng. Diện tích biến động được phân tích theo khoảng cách tới trung tâm Hà Nội, theo các trục giao thông chính và theo các cấp độ đô thị hóa.
• Mô hình hóa tác động: Sử dụng hồi quy logistic trên SPSS để xác định các biến độc lập (yếu tố tự nhiên, vị trí địa lý, mật độ dân số, lao động, thu nhập) có ý nghĩa thống kê ($p \le 0.05$) tác động đến việc chuyển đổi đất lúa và đất màu lúa. Sau đó, dữ liệu được chuẩn hóa và đưa vào mô hình nơ-ron nhiều lớp (MLP) trong phần mềm IDRISI để xác định bản đồ không gian thích nghi chuyển đổi. Mô hình được kiểm chứng thông qua diện tích dưới đường cong ROC và so sánh tỷ lệ chuyển đổi mô phỏng với thực tế.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Phương pháp chiết tách thông tin: Khẳng định và hoàn thiện quy trình so sánh hàm liên thuộc của các tập mẫu trong phân loại mờ tiếp cận đối tượng, cho phép lựa chọn chính xác các chỉ số phổ và tham số phân loại để tách các loại hình sử dụng đất phức tạp ở vùng ven đô từ ảnh vệ tinh Landsat.
2. Phương pháp đánh giá mức độ đô thị hóa: Xây dựng phương pháp đánh giá mức độ đô thị hóa cho khu vực ven đô ở cấp vi mô (cấp thôn) thông qua ứng dụng phân tích thành phần chính (PCA) trên hệ thống chỉ tiêu kinh tế, xã hội và đất đai.
3. Cách tiếp cận liên ngành: Xây dựng thành công khung phương pháp luận liên ngành tích hợp dữ liệu kinh tế - xã hội (thống kê nông hộ, niên giám) với dữ liệu không gian (ảnh viễn thám, GIS) thông qua phân tích hồi quy logistic và mô hình mạng nơ-ron nhân tạo MLP để lượng hóa nguyên nhân và cơ chế chuyển đổi đất nông nghiệp.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Cung cấp cơ sở dữ liệu chi tiết, các bản đồ hiện trạng và bản đồ biến động sử dụng đất huyện Đông Anh trong giai đoạn 2001–2013.
• Cung cấp bản đồ phân vùng mức độ đô thị hóa của 145 thôn và thị trấn Đông Anh tại các thời điểm 2001, 2006, 2011.
• Định lượng cụ thể mức độ tác động của các yếu tố hạ tầng giao thông, khoảng cách tới trung tâm đô thị, biến động dân số, lao động và thu nhập đối với sự suy giảm đất nông nghiệp.
• Kết quả nghiên cứu là tài liệu khoa học hỗ trợ các nhà quản lý, cơ quan quy hoạch tại Hà Nội và huyện Đông Anh điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, hoạch định chính sách phát triển không gian và bảo vệ tài nguyên đất nông nghiệp hướng tới phát triển bền vững vùng ven đô.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nghiên cứu sử dụng tư liệu ảnh Landsat với độ phân giải không gian trung bình (30m), do đó việc nhận dạng các thửa đất canh tác manh mún, xen cài nhỏ lẻ ở khu vực ven đô đòi hỏi quá trình xử lý phức tạp.
  • Nguồn dữ liệu thống kê kinh tế - xã hội chi tiết cấp thôn và cấp nông hộ phụ thuộc vào các kỳ điều tra định kỳ (2001, 2006, 2011) của Tổng cục Thống kê, chưa có chuỗi số liệu vi mô liên tục hàng năm đồng bộ tuyệt đối với tất cả các thời điểm ảnh chụp.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Ứng dụng các nguồn dữ liệu ảnh vệ tinh có độ phân giải không gian và phổ cao hơn để nâng cao độ chi tiết chiết tách lớp phủ.
  • Mở rộng phạm vi thử nghiệm mô hình liên ngành sang các huyện ven đô khác có đặc điểm tương đồng trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo:
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Chuyên ngành Kỹ thuật Trắc địa - Bản đồ, Viễn thám, Hệ thông tin địa lý (GIS), Quản lý đất đai, Địa lý kinh tế và Quy hoạch đô thị - nông thôn.
  • Cán bộ quản lý và nhà quy hoạch: Cơ quan quản lý tài nguyên môi trường, các viện quy hoạch đô thị và nông thôn, chính quyền địa phương các cấp tại khu vực ven đô.
• Nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Quy trình thiết lập hàm liên thuộc trong phân loại mờ tiếp cận đối tượng trên ảnh Landsat (Chương 2).
  • Phương pháp xây dựng ma trận chỉ tiêu và áp dụng PCA đánh giá mức độ đô thị hóa cấp thôn (Chương 3).
  • Quy trình tích hợp hồi quy logistic và mạng nơ-ron MLP trong IDRISI để mô hình hóa không gian thích nghi chuyển đổi đất nông nghiệp (Chương 3).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những nguồn dữ liệu viễn thám và dữ liệu thống kê nào?

Tác giả sử dụng chuỗi 5 cảnh ảnh vệ tinh Landsat đa thời kỳ do USGS cung cấp (Landsat TM ngày 23/11/2001, 23/11/2004, 15/12/2006, 05/11/2009 và Landsat 8 OLI_TIRS ngày 02/12/2013). Dữ liệu thống kê gồm: số liệu điều tra kinh tế - xã hội cấp nông hộ các năm 2001, 2006, 2011 của Tổng cục Thống kê và Niên giám thống kê huyện Đông Anh giai đoạn 2000–2011.

2. Ba luận điểm bảo vệ chính của tác giả trong luận án là gì?

• Luận điểm 1: Trong phân loại mờ tiếp cận đối tượng cho khu vực đô thị hóa phức tạp, so sánh hàm liên thuộc của các tập mẫu giúp chọn chỉ số phù hợp, cho kết quả phân loại tin cậy cao.
• Luận điểm 2: Phân tích hồi quy không gian kết hợp mạng nơ-ron cho phép đánh giá định lượng tác động của đô thị hóa đến biến động cơ cấu đất nông nghiệp.
• Luận điểm 3: Các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội đặc trưng của đô thị hóa ven đô đều có liên quan đến biến động cơ cấu đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh.

3. Phương pháp phân loại ảnh nào được tác giả lựa chọn để chiết tách thông tin sử dụng đất và vì sao?

Tác giả lựa chọn phương pháp phân loại mờ tiếp cận đối tượng (Object-based Fuzzy Classification) thực hiện trên phần mềm eCognition. Phương pháp này kết hợp phản xạ phổ, hình dạng, cấu trúc và quan hệ không gian, đồng thời sử dụng các hàm liên thuộc để xử lý tình trạng hỗn hợp phổ và ranh giới không rõ ràng của các đối tượng đất đai phức tạp vùng ven đô.

4. Mức độ đô thị hóa tại 145 thôn và thị trấn Đông Anh được đánh giá bằng phương pháp nào?

Mức độ đô thị hóa được đánh giá thông qua phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) trên phần mềm XLSTAT dựa trên ba nhóm chỉ tiêu: tỉ trọng mục đích sử dụng đất, lao động và cơ cấu kinh tế, dân số và điều kiện cơ sở vật chất cho các mốc năm 2001, 2006 và 2011.

5. Mô hình toán học nào được dùng để lượng hóa các yếu tố tác động và mô phỏng không gian biến động đất?

Tác giả sử dụng mô hình hồi quy logistic (trên phần mềm SPSS) để xác định các biến độc lập có giá trị $p \le 0.05$ ảnh hưởng đến việc chuyển đổi đất nông nghiệp, sau đó tích hợp các biến này vào mạng nơ-ron nhân tạo nhiều lớp (MLP trong IDRISI) để mô phỏng không gian thích nghi chuyển đổi và kiểm chứng bằng đường cong ROC.

---

Kết luận

Luận án của Trịnh Thị Hoài Thu đã giải quyết mục tiêu xác định và định lượng mối quan hệ giữa quá trình đô thị hóa và sự biến động cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội giai đoạn 2001–2013. Bằng cách thiết lập khung phương pháp luận liên ngành kết hợp phân loại mờ tiếp cận đối tượng trên ảnh viễn thám Landsat với phân tích thống kê không gian (PCA, hồi quy logistic, mạng nơ-ron MLP), công trình đã khắc phục hạn chế phân tách giữa nghiên cứu địa lý và nghiên cứu xã hội học. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch, quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên đất đai tại các vùng ven đô đang trong quá trình đô thị hóa nhanh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 trình bày tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến vấn đề đô thị hóa, sử dụng đất và tác động của đô thị hóa đến sử dụng đất. Mục đích của chương này là định hướng cho luận án về khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu. Tổng quan nghiên cứu đánh giá tác động của quá trình đô thị hóa đến thay đổi sử dụng đất nông nghiệp 1. Các quan điểm về đô thị hóa, đô thị và khu vực ven đô Thuật ngữ “đô thị hóa” ra đời năm 1867 trong một tác phẩm của kỹ sư cầu đường người Tây Ban Nha Ildefonso Cerdà có tên là “Lý luận chung về đô thị hóa”.

Theo bà, đô thị hóa là một hiện tượng nhiều tầm và đa diện về kinh tế, xã hội, môi trường biểu hiện ở phát triển thủ công nghiệp, công nghiệp, sản xuất hàng hóa, phân công lao động, chuyển đổi nơi ở và làm việc,…[9]. Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu cũng như các báo cáo hiện nay về vấn đề đô thị hóa đều lấy khía cạnh dễ nhận biết nhất của nhân khẩu học đó là sự tăng dần của dân số đô thị trên tổng dân số của một vùng, một quốc gia hoặc châu lục; hay xem xét vấn đề đô thị hóa thông qua hiện tượng nhập cư vào đô thị làm đô thị tăng lên về lượng và mở rộng về không gian để định nghĩa đô thị hóa [9]. Để xác định được các tiêu chuẩn của đô thị hóa phải hiểu được định nghĩa về đô thị. Các nhà khoa học định nghĩa về đô thị theo nhiều quan điểm chủ yếu là dựa trên địa vị chính trị, các thuộc tính về nhân khẩu học, các tham số kinh tế và hành vi văn hóa xã hội.

Do không có ngưỡng tiêu chuẩn tối thiểu cho việc xác định một khu vực được gọi là khu vực đô thị, nên mỗi quốc gia lại đưa ra một định nghĩa riêng, hiện nay đang tồn tại khoảng 30 định nghĩa khác nhau về đô thị [32, 79, 150, 156, 159, 174]. Từ góc độ nhân khẩu học và địa lý, các học giả đã đưa ra định nghĩa đô thị dựa trên ngưỡng tối thiểu về lượng tập trung dân số và mật độ dân số [84, 150, 10 174]. Lấy tiêu chuẩn số dân tối thiểu cho một khu vực làm ngưỡng, nhiều nước đã đưa ra định nghĩa về đô thị là khu vực có số dân tối thiểu từ 2000 người trở lên như Tây Ban Nha, Cộng hòa Sec và Ethiopia [156]. Một số nước khác còn thêm chỉ tiêu về mật độ dân số để định nghĩa đô thị: ở Canada, khu vực đô thị phải có quy mô dân số từ 1000 người và mật độ dân số từ 400 người trên 1 km2 trở lên [156].

Để phân biệt nông thôn với đô thị, không chỉ dựa vào nhân khẩu học, mà còn dựa trên hoạt động kinh tế và chính trị của khu vực. Theo quan điểm của các nhà kinh tế, đô thị là khu vực có dân số chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ [159, 174]. Ở Ấn Độ, ngoài hai tiêu chí tổng số dân và mật độ dân số, họ còn thêm một tiêu chí nữa đó là ba phần tư dân số nam giới trưởng thành lao động phi nông nghiệp thì khu vực đó mới là đô thị [156]. Các nhà xã hội học và nhân chủng học kết nối đô thị với hành vi và mối quan hệ của con người.

Trịnh Duy Luận trích dẫn lập luận của Louis Wirth rằng: đặc trưng đô thị là các kiểu mẫu văn hóa, cấu trúc xã hội, đặc tính xã hội, cách sống tiêu biểu của khu vực thành thị khác biệt rõ rệt với nông thôn [4]. Đây cũng là tiêu chí để định nghĩa đô thị [118, 159, 174]. Ở Việt Nam, đô thị được định nghĩa theo quan điểm của quản lý, đô thị là một khu vực dân cư tập trung có đủ 2 điều kiện [1, 5, 174]: - Về phân cấp quản lý, đô thị là thành phố, thị xã, thị trấn được cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập. - Về trình độ phát triển đô thị, phải đạt được những tiêu chuẩn là trung tâm tổng hợp hoặc là trung tâm chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy kinh tế của cả nước hay của một vùng lãnh thổ với quy mô dân số toàn đô thị tối thiểu phải đạt 4000 người trở lên và đạt được một số tiêu chuẩn về cơ sở hạ tầng.

Hầu hết các tài liệu nghiên cứu đô thị hóa ở Việt Nam thiên về phân tích đô thị hóa ở khu vực đô thị. Trong nghiên cứu của Lê Du Phong, tác giả đưa ra một số chỉ tiêu định lượng và định tính cơ bản đánh giá mức độ đô thị hóa theo chiều sâu và chiều rộng cho khu vực đô thị [5]. Mức độ đô thị hóa cũng được Nguyễn Hữu 11 Đoàn đánh giá bằng việc xây dựng hệ thống tiêu chí và tiêu chuẩn cho toàn bộ đô thị lớn ở Việt Nam và tác giả lấy thực nghiệm đánh giá cho khu vực Hà Nội [2]. Báo cáo của Ngân hàng thế giới nhận định đô thị hóa thông qua đánh giá sự chuyển đổi ở năm khía cạnh bao gồm các sự chuyển đổi về hình thể, hành chính, phúc lợi, nhân khẩu và kinh tế giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mức độ và hình thức đô thị hóa, về chức năng của thành phố và không gian kinh tế- xã hội của nó.

Báo cáo khẳng định những chuyển đổi theo năm khía cạnh diễn ra trên toàn bộ hệ thống các thành phố của Việt Nam [169]. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa không chỉ xảy ra ở những khu vực được coi là đô thị, trên thực tế, sự hiện diện của đô thị hóa còn xuất hiện ở những khu vực không phải là không gian đô thị, mà ở cả khu vực nông thôn và khu vực ven đô [118, 152, 170]. Vùng ven đô là một vành đai chuyển tiếp giữa thành phố và nông thôn, chứa đựng sự giao thoa và tương tác giữa nông thôn và đô thị [127, 152, 170]. Nó là nơi tồn tại xen kẽ, đan xen các đặc tính đô thị và đặc tính nông thôn.

Vì vậy, trong một nghĩa nào đó, khu vực ven đô có thể được coi là vùng nông thôn bởi vì nó được đặc trưng bởi các khu định cư mật độ thấp, khu vực canh tác nông nghiệp và các dấu vết của lối sống nông thôn. Trong một nghĩa khác, khu vực này là khu vực đô thị bởi vì nó là không gian diễn ra các hoạt động công nghiệp hóa và phát triển cơ sở hạ tầng, đồng thời nơi này đang phải chịu áp lực ngày càng tăng của đô thị cũ. Theo Michael Leaf, khu vực ven đô là vùng có cảnh quan năng động, hỗn độn, chắp vá và liên tục biến đổi. Sự biến đổi này diễn ra chủ yếu theo hướng từ nông thôn sang đô thị [91].

Ví trí vùng ven đô trong cấu trúc phát triển của đô thị 12 Có thể coi khu vực ven đô là vùng đệm cho bước chuyển từ nông thôn sang thành thị, nơi phản ánh rõ nét nhất những ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa đối với nông thôn. Nguyễn Duy Thắng cho rằng: những biến đổi về đô thị hóa ở khu vực ven đô có thể khác nhau đối với các nhóm xã hội và diễn ra trên nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống như sử dụng đất, kiến trúc nhà cửa, quy mô và cơ cấu dân số, lao động và việc làm, sức khỏe và môi trường, biến đổi lối sống và phong tục tập quán [8]. Đô thị hóa nói chung và đô thị hóa ở khu vực ven đô lại có những đặc tính và sắc thái riêng. Đô thị hóa ở khu vực ven đô liên quan đến quá trình chuyển đổi của khu vực nông thôn nằm ngoại ô thành phố [7, 127, 152, 170, 171].

Đô thị hóa ở khu vực này nhấn mạnh sự hình thành lan tỏa và phát triển của đặc tính đô thị thay thế cho những đặc tính nông nghiệp, nông thôn vốn nổi trội trước khi bị đô thị hóa [7]. Quá trình đô thị hóa ở những khu vực này đang diễn ra theo các hướng như sau [7]: - Theo hướng xuất hiện tính đô thị ở một không gian nào đó để trở thành một thị tứ, rồi phát triển dần thành một trung tâm đô thị theo thời gian. - Theo chiều rộng, nghĩa là sự mở rộng không gian đô thị, làm cho tính đô thị lan tỏa sang khu vực nông thôn - Theo chiều sâu và cao, trong đó đô thị được nén lại, đẩy lên, làm cho tính đô thị đậm đặc hơn trong khi không làm mở rộng không gian đô thị - Theo hướng kết hợp của các hướng nêu trên 1. Các yếu tố của đô thị hóa ảnh hưởng đến thay đổi sử dụng đất nông nghiệp Các nghiên cứu thay đổi sử dụng đất thường xoay quanh câu hỏi trọng tâm về mối quan hệ giữa sử dụng đất và các yếu tố làm thay đổi sử dụng đất.

Thay đổi sử dụng đất bị tác động bởi rất nhiều nhân tố có nguồn gốc khác nhau [72]: yếu tố tự nhiên [90, 103], phạm vi địa lý [164], thời gian và cường độ [57]. Các yếu tố ảnh hưởng tới biến động sử dụng đất có thể được phân chia thành hai loại: - Nhân tố tác động của môi trường tự nhiên như khí hậu [36, 43, 90, 123, 144, 166], thủy văn [25], thổ nhưỡng [65, 115]. 13 - Nhân tố tác động của con người như dân số [37, 61, 163, 164], công nghệ [22, 86], hệ thống chính trị và kinh tế [88, 93, 105], văn hóa và tôn giáo [18, 38, 119], yếu tố dân tộc [30]. Như vậy, có thể thấy rằng thay đổi sử dụng đất là kết quả của hoạt động kinh tế - xã hội và điều kiện tự nhiên trong quá trình khai thác, sử dụng của con người được thể hiện trong hình 1.

SỬ DỤNG ĐẤT DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA SỬ DỤNG ĐẤT DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ - XÃ HỘI MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN QUYẾT ĐỊNH SỬ DỤNG CỦA CON NGƯỜI SỬ DỤNG ĐẤT Hình 1. Thực trạng sử dụng đất [48] Trong các yếu tố ảnh hưởng đến thay đổi sử dụng đất trên đây, tác nhân kinh tế - xã hội được coi là tác nhân chính và chủ yếu [105, 167]. Một đặc điểm dễ nhận thấy, đó là việc chuyển đổi sử dụng từ đất nông nghiệp sang đất đô thị, khu công nghiệp là hiện tượng phổ biến và điển hình xảy ra ở hầu hết các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam [5, 11, 137]. Chuyển đổi sử dụng đất là một hiện tượng tất yếu của quá trình phát triển, tăng trưởng kinh tế [149, 178].