Chương 1. LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ VÀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH 1. “Báo chí”, “Báo in” “Báo chí” là một bộ phận của truyền thông đại chúng (Mass media) nhưng là bộ phận chiếm vị trí trung tâm, giữ vai trò nền tảng và có khả năng quyết định đến tính chất, khuynh hướng, chi phối năng lực và hiệu quả tác động của truyền thông đại chúng. Do đó, trong nhiều trường hợp, có thể dùng báo chí để chỉ truyền thông đại chúng; và ngược lại, nói đến truyền thông đại chúng trước hết phải nói đến báo chí.
Theo các nhà nghiên cứu, báo chí là một mặt của đời sống xã hội, từ khi ra đời đến nay đã tồn tại song hành cùng quá trình phát triển của con người. Trong quá trình đó, báo chí có những tác động to lớn đối với xã hội thể hiện trên nhiều phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa, lối sống… Trong các loại hình báo chí, báo in là loại hình báo chí ra đời sớm nhất. Báo in là tên gọi của loại hình báo chí với những ấn phẩm xuất bản định kì, được thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, ngôn ngữ phi văn tự (bao gồm báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn) chuyển tải nội dung thông tin thời sự, phát hành rộng rãi và định kỳ nhằm phục vụ công chúng – nhóm đối tượng nào đó với mục đích nhất định.101] Báo in được hình thành và phát triển dựa trên 4 điều kiện căn bản: sự phát triển của kinh tế xã hội, nhu cầu khách quan về thông tin của con người trong xã hội, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – kĩ thuật – công nghệ, sự giao lưu kinh tế giữa nước này với nước khác. Báo in có vị trí, vai trò, ý nghĩa riêng, có đặc điểm, ưu thế, hạn chế riêng và độc lập, bình đẳng với các loại hình báo chí khác.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tháng 3/2012, cả nước có 786 cơ quan báo in với 1. Tính đến hết tháng 12/2013 cả nước có thêm 52 cơ quan báo in, tăng thêm gần 100 ấn phẩm. Số lượng bản báo phát hành trên thị trường đạt 836 triệu bản(2). Những con số này đã phần nào cho thấy được sự phát triển không ngừng của báo in trong cơ chế thị trường hiện nay.
Trong những năm qua, báo in nước ta không ngừng được nâng cao chất lượng cả về hình thức và nội dung, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu thông tin của nhân dân. Tuy còn một số hạn chế nhất định nhưng những hoạt động phong phú, sôi động của báo in đã gặt hái những thành công bước đầu trong đó có sự phát triển của các hoạt động kinh tế, kinh doanh. Những thay đổi đó rất cần được tìm hiểu, nghiên cứu cụ thể để có định hướng chung cho nền báo chí Việt Nam. Thông tin Khái niệm “thông tin” được bắt nguồn từ chữ Latinh informetio, gốc của từ tiếng Anh information.
Hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau khi sử dụng thuật ngữ này. Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa “thông tin” có nghĩa là thông báo tin tức. Thông tin giúp làm tăng hiểu biết của con người, là nguồn gốc của nhận thức và là cơ sở của quyết định. Trong lý luận báo chí, “thông tin” tồn tại hai cách hiểu: Một là tri thức, tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực cuộc sống.
Hai là sự loan báo cho mọi người biết. Cách hiểu thứ nhất chính là dùng “thông tin” như danh từ, thông tin thể hiện đặc trưng cơ bản của báo chí là phải mang đến các vấn đề, sự kiện cho công chúng. Còn theo cách hiểu thứ hai “thông tin” được dùng như động từ nghĩa là sử dụng các phương tiện kỹ thuật để truyền đạt kết quả sáng tạo của nhà báo ra thế giới xung quanh. Nó thể hiện đặc trưng, chức năng của báo chí.
Khái niệm “thông tin” là cơ sở, nền tảng của hoạt động báo chí cho nên khi nghiên cứu lý luận báo chí cần chú ý đến ý nghĩa của thuật ngữ này. 2 Số liệu do Bộ Thông tin và Truyền thông công bố tháng 1/2014 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mỗi lĩnh vực có cách tiếp cận, nhận thức khái niệm này khác nhau. Trong công tác báo chí, muốn có nhận thức đúng đắn về thông tin cần xác định được mục đích của hoạt động báo chí đồng thời nêu lên định hướng có tính nguyên tắc cho những hoạt động thực tiễn. Thông tin trong hoạt động báo chí được Afanaxiep định nghĩa: “Thông tin là phần tri thức được sử dụng để định hướng, tác động đến những hành động tích cực và quản lý xã hội, thực hiện mục đích giữ gìn những đặc điểm phẩm chất, sự hoàn thiện và sự phát triển hệ thống.
Báo chí luôn có vai trò định hướng về nhiều mặt, trong đó định hướng thông tin có ý nghĩa hết sức quan trọng. Nó bắt nguồn từ chức năng, vai trò của báo chí. Báo chí được coi là tiếng nói của Đảng, của nhà nước, của các tổ chức xã hội và là diễn đàn của nhân dân. Báo chí có nhiệm vụ bảo vệ, tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng, thể hiện tiếng nói của nhân dân lao động.
Đồng thời xây dựng đời sống tinh thần trong sáng, lành mạnh và phong phú trong xã hội, hình thành tư tưởng tích cực trong xã hội. Cơ chế tự chủ tài chính Cho đến đầu những năm 90 của thế kỷ XX, cơ chế tự chủ tài chính vẫn còn mới mẻ với đa số cơ quan báo chí Việt Nam. Phần lớn hoạt động của các tờ báo vẫn còn dựa vào nguồn ngân sách của Nhà nước. Tuy nhiên, cũng rất nhanh chóng sau đó, nhiều tờ báo trong nước đã nắm bắt được cơ hội và xu thế để tăng doanh thu, hướng tới tự chủ tài chính.
Trong khi đó, Nhà nước ta cũng đã đẩy mạnh thực hiện chủ trương xóa bỏ bao cấp đối với những cơ quan báo chí không nhất thiết phải bao cấp, đồng thời tạo điều kiện để báo chí có thể đa dạng các hoạt động kinh tế theo đúng quy định pháp luật. Cơ chế tự chủ tài chính là cơ chế theo đó các đơn vị sự nghiệp được trao quyền tự quyết định, tự chịu trách nhiệm về các khoản thu, khoản chi của đơn vị mình. Đó là quyền tự quyết định độc lập về việc sử dụng nguồn vốn cũng như được tạo quỹ từ những nguồn khác, được quyền khai thác các nguồn kinh phí và sử dụng các kết quả tài chính theo quy định của pháp luật. Tức là đơn vị tự chịu trách nhiệm, tự cân đối nguồn thu – chi, tự hạch toán tài 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính đảm bảo cho các hoạt động của đơn vị mình một cách thường xuyên.
Mục đích chính của cơ chế tự chủ tài chính là phải trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho đơn vị trong việc tổ chức công việc, sắp xếp lại bộ máy, sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao; phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ với chất lượng cao cho xã hội; tăng nguồn thu nhằm từng bước giải quyết thu nhập cho người lao động. Mặt khác, qua trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm nhằm thực hiện mạnh mẽ hơn chủ trương xã hội hóa trong cung cấp dịch vụ cho xã hội; huy động sự đóng góp của cộng đồng xã hội để phát triển các hoạt động sự nghiệp, từng bước giảm dần bao cấp từ ngân sách nhà nước. Và cơ chế tự chủ tài chính đã thể hiện những được những mặt tích cực trong công cuộc cải cách nền tài chính công của Chính phủ. Tại chương V, khoản 2, Điều 17c quy định về Tài chính của cơ quan báo chí trong Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí số 12/1999/QH10 được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá X, kỳ họp thứ 5 thông qua ngày 12/6/1999 có ghi rõ: Cơ quan báo chí được tổ chức hoạt động kinh doanh, dịch vụ phù hợp với chuyên môn, nghiệp vụ của mình theo quy định của Chính phủ và các quy định khác của pháp luật để tạo thêm nguồn thu đầu tư trở lại cho việc phát triển báo chí.
Cơ quan báo chí phải thực hiện nghĩa vụ thuế đối với các hoạt động kinh doanh, dịch vụ. Cơ quan báo chí được hưởng các chế độ ưu đãi về thuế, ưu đãi về phí đối với hoạt động xuất bản, phát hành báo chí theo quy định của pháp luật. Hiện cơ chế tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công đang được thực thi theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP ngày 25/04/2006 của Chính phủ (Quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập) và Thông tư số 71/2006/TT-BTC của Bộ Tài Chính ngày 09/08/2006 hướng dẫn thực hiện nghị định số 43, gần đây là Thông tư số 150/2010/TT-BTC ngày 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ngay từ năm 2007, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã giao Bộ Tài chính hướng dẫn các cơ quan chủ quản báo chí chỉ đạo các cơ quan báo chí thuộc quyền bổ sung, sửa đổi, hoàn thiện qui chế chỉ tiêu nội bộ.
Từ đó, tạo điều kiện phát huy hiệu quả cơ chế tự chủ tài chính, thực hiện dân chủ, công khai, minh bạch trong quản lý chi tiêu. Cho đến thời điểm hiện nay, nhiều cơ quan báo chí đã hoàn toàn tự chủ về mặt tài chính, tự đảm bảo được nguồn lực cho các hoạt động chuyên môn cũng như phát triển quy mô của tờ báo. Xét về khía cạnh tài chính, cơ quan báo chí tự trang trải về tài chính cũng là một dạng doanh nghiệp và cũng phải chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định của Nhà nước. Cho đến trước ngày 1/1/2014, mức thuế áp dụng với thu nhập từ hoạt động quảng cáo và từ các hoạt động kinh doanh hàng hoá, dịch vụ khác của các cơ quan báo chí là 25%.
Thu nhập từ hoạt động quảng cáo không cho bù trừ chi phí với hoạt động phát hành. Mức thuế cao như vậy không tạo điều kiện cho cơ quan báo chí được hoạt động tốt. Chính vì vậy, Bộ Tài chính đã đề xuất phương án điều chỉnh chính sách thuế đối với hoạt động báo chí trên nguyên tắc: Các báo được dùng thu nhập từ hoạt động quảng cáo để bù đắp chênh lệch chi phí. Nếu khoản chi từ hoạt động xuất bản, phát hành lớn hơn thu sẽ được bù bằng nguồn thu từ quảng cáo.