lời mở đầu của cuốn sách Phương pháp tiếp cận dựa vào cộng đồng trong phát triển bảo tàng tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương vì văn hóa và sự phát triển bền vững đã nhận định rằng các bảo tàng cộng đồng tuy có cùng một số đặc điểm với bảo tàng truyền thống trong nhiệm vụ sưu tầm và bảo tồn hiện vật vì lợi ích chung của cộng đồng, những thiết chế văn hóa mới lại có xu hướng vượt ra khỏi những quy cách tổ chức thông thường của một viện bảo tàng. Họ thường xuyên sử dụng cách tiếp cận mà theo đó cộng đồng và các thành viên của nó được nhìn nhận như là một bên liên quan chính, và thậm chí có thẩm quyền quyết định trong việc diễn giải sưu tập hiện vật đang được trưng bày, chứ không chỉ đơn thuần là đối tượng nghiên cứu thụ động. Bằng cách đó, những thiết chế này đạt mục tiêu tạo dựng niềm tin ở công chúng trong việc ủng hộ phúc lợi cộng đồng và gắn kết xã hội bằng cách tôn vinh những di sản đã được chính những thành viên trong cộng đồng có liên quan công nhận. Từ đó không chỉ giúp xác định người nắm giữ di sản ấy mà còn thiết lập hệ thống tri thức liên quan.
[104] 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những bảo tàng sử dụng cách tiếp cận dựa vào cộng đồng thường mời chính các thành viên của cộng đồng được giới thiệu tham gia đóng góp vào quá trình sưu tầm và trưng bày hiện vật, nhằm xây dựng và nâng cao nhận thức của họ về lịch sử và bản sắc. Chính những bảo tàng này đã đại diện cho nguyện vọng của người dân, không chỉ trong việc bảo tồn những hiện vật có ý nghĩa đặc biệt với cộng đồng của họ, mà còn trong việc bảo vệ và trưng bày những yếu tố mang giá trị bản sắc mà cho tới nay vẫn bị bỏ qua hoặc giới thiệu chưa đầy đủ, thậm chí có nguy cơ biến mất. Những bảo tàng này luôn nỗ lực để bảo tồn các hiện vật văn hóa hoặc tôn giáo, tri thức bản địa và những kỹ năng truyền thống của các cộng đồng do mình đại diện, và môi trường sử dụng của các hiện vật. Điều này cho phép các thành viên trong cộng đồng đóng vai trò như những người nắm giữ lịch sử và ký ức của cộng đồng.
[104] Tuyển tập về các bảo tàng cộng đồng ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương phác họa những phương pháp tiếp cận khác nhau trong việc nâng cao vai trò của bảo tàng trong sự nghiệp phát triển cộng đồng. Những ví dụ này là minh chứng cho thành công đã đạt được và thách thức tồn tại trong hoạt động của các bảo tàng cộng đồng, để từ đó đưa ra những phân tích sâu sắc hơn về quá trình phát triển và phương pháp quản lý mà những bảo tàng này đã áp dụng từ lức mới thành lập. Tác giả Nguyễn Trường Giang (2003) trong Những bức ảnh, những câu chuyện và sự thay đổi của cộng đồng (Nghiên cứu trường hợp cộng đồng tham gia chương trình photovoice và triển lãm văn hóa của mình đối thoại qua không gian văn hóa mở) định nghĩa và nhấn mạnh tính hiệu quả của phương pháp photovoice trong hoạt động trưng bày nhằm lôi kéo được các cộng đồng cùng tham gia đóng góp, xây dựng và coi đây “Là phương pháp nghiên cứu hoạt động tham gia có sử dụng những bức ảnh và những câu chuyện của những nhóm cộng đồng làm sâu sắc hơn những suy nghĩ, những vấn đề liên quan của một nhóm cộng đồng. Những bức ảnh và những câu chuyện kèm theo là những công cụ có thể tác động đến những nhà làm chính sách.
Mục đích của phương pháp Photovoice là cải thiện điều kiện bằng cách thực hiện những thay đổi ở cấp độ cộng đồng”. Theo cách này, Photovoice tạo cơ hội cho những người thiệt thòi, ngoài lề hóa kể những câu chuyện của họ và có tiếng nói của chính họ. [20; tr 10] 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Photovoice là một cách tiếp cận hướng tới nghiên cứu sự đa dạng và độc đáo của cá nhân cũng như cộng đồng, đã được một số bảo tàng áp dụng và đạt được một số kết quả đáng ghi nhận. Một số khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm cộng đồng Vậy cộng đồng là gì? Cộng đồng là một khái niệm lý thuyết xuất hiện từ những năm 1940 tại các nước thuộc địa của Anh.
Ở Việt Nam, vào những năm 1950, khái niệm cộng đồng cũng như phát triển cộng đồng được giới thiệu thông qua một số hoạt động tại các tỉnh phía Nam, trong lĩnh vực giáo dục. Sau hơn nửa thế kỷ, cộng đồng giờ đây trở thành một khái niệm có nhiều cách định nghĩa, là khái niệm được sử dụng hàng ngày và là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, như: xã hội học, nhân học, văn hóa học, y học… Khái niệm cộng đồng bao gồm các thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức chặt chẽ cho đến các tổ chức ít có cấu trúc chặt chẽ, là nhóm xã hội có lúc khá phân tán, được liên kết bằng lợi ích chung trong một không gian tạm thời và thời gian nhất định, như: phong trào quần chúng, công chúng, đám đông. Dựa trên cấu trúc xã hội và tính chất liên kết, các nhà khoa học đã chia cộng đồng thành những loại khác nhau, ví dụ như: cộng đồng tính và cộng đồng thể; Cộng đồng tính là dạng cộng đồng thể hiện mối quan hệ xã hội trong đó có những đặc trưng được xác định như: tình cảm, ý thức và chuẩn mực xã hội; Cộng đồng thể là dạng cộng đồng được xác định là nhóm người cụ thể, những nhóm xã hội có liên kết với nhau ở nhiều quy mô khác nhau, kể từ đơn vị nhỏ nhất như gia đình cho đến các quốc gia và toàn thế giới. Hoặc là cộng đồng địa lý và cộng đồng chức năng.
Cộng đồng địa lý, liên quan đến không gian hay vùng, miền, khu vực, thay đổi tùy theo sự đáp ứng nhu cầu của người dân, sự tương tác xã hội, và sự nhận diện về bản sắc của tập thể. Ví dụ những cộng đồng như “thành phố”, “thị trấn”, “xóm giềng”, “khu phố”, “thôn/ ấp/ làng” v.; cộng đồng chức năng, bao gồm những người, nhóm người có thể sống cùng ở một khu vực, hoặc không sống cùng một khu vực, nhưng họ có chung đặc điểm, sở thích, nghề nghiệp hoặc mối quan tâm. [88; tr 3] Một định nghĩa về cộng đồng cho rằng: Cộng đồng là một nhóm xã hội trong một môi trường có mối quan tâm chung. Cộng đồng người đó có kế hoạch, niềm tin, 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các mối ưu tiên, nhu cầu, kể cả nguy cơ và một số điều kiện khác có thể có và cùng ảnh hưởng đến đặc trưng và sự thống nhất của các thành viên cộng đồng.
Theo Keith và Ary 1998 thì “Cộng đồng là một nhóm người, thường sinh sống trên cùng một khu vực địa lý, tự xác định mình thuộc về cùng một nhóm. Những người trong cùng một cộng đồng thường có quan hệ huyết thống hay hôn nhân, và có thể thuộc cùng một nhóm tôn giáo, một tầng lớp chính trị” [trích theo 65; tr 11]. Khái niệm này nhấn mạnh đến các yếu tố con người, cùng có một số đặc điểm trong trong mối quan hệ về cư trú, địa lý, dân tộc, huyết thống, văn hóa, tôn giáo. Tựu chung lại, các nhà khoa học thường nhấn mạnh đến những yếu tố tạo thành cộng đồng, gồm: địa vực, kinh tế, văn hóa, hệ giá trị chuẩn mực.
Yếu tố địa vực, chúng ta thấy có những dạng cộng đồng được xác định trên một không gian địa lý cụ thể, tạo ra ranh giới phân biệt giữa cộng đồng này và cộng đồng khác. Yếu tố kinh tế nghĩa là các hoạt động kinh tế có vai trò quan trọng đối với việc cố kết cộng đồng. Điều này thấy rõ trong đặc điểm kinh tế nông nghiệp, nông thôn truyền thống của Việt Nam. Bên cạnh dạng cộng đồng làng xã với sự chi phối bởi vai trò của kinh tế nông nghiệp (phổ biến), còn xuất hiện cộng đồng làng buôn và nghề thủ công.
Ngoài ra, bên trong mỗi làng được gọi là thuần nông, vẫn xuất hiện những nhóm nghề khác, như: chạy chợ (buôn bán) và nghề thủ công. Từ môi trường hoạt động kinh tế, sản xuất, các cộng đồng (nhỏ) được hình thành nhằm chia sẻ những kinh nghiệm, thị trường, lợi nhuận, cùng chung một tín ngưỡng tâm linh (ông tổ nghề). Yếu tố văn hóa: Đây là một biểu thị có tính tổng hợp khi nhận biết các cộng đồng, trong đó đặc biệt chú ý đến khía cạnh truyền thống lịch sử, tộc người, tôn giáo tín ngưỡng, hệ giá trị chuẩn mực. Từ những nhận thức, quan điểm, nội hàm và cách phân chia nêu trên vận dụng vào địa bàn nghiên cứu, cho phép tôi có thể lập luận toàn xã Cổ Loa là một cộng đồng lớn.
Trong cộng đồng lớn này lại có những cộng đồng nhỏ hơn, như cộng đồng các thôn/xóm (xóm Chùa, xóm Chợ, xóm Vang, thôn Mạch Tràng.); cộng đồng theo các tổ chức chính trị xã hội (hội phụ nữ, hội cựu chiến binh, hội đồng ngũ, hội đồng niên.); cộng đồng theo huyết tộc (các dòng họ). Một cá nhân 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cùng lúc có thể là thành viên gắn với những vai trò/vị trí không giống nhau của nhiều cộng đồng khác nhau.2 Khái niệm sự tham gia của cộng đồng Vậy sự tham gia của cộng đồng là gì? Có nhiều định nghĩa khác nhau về khái niệm sự tham gia của cộng đồng. Một định nghĩa cho rằng sự tham gia bao gồm sự can dự của người dân trong tiến trình ra quyết định, trong thực hiện chương trình, chia sẻ quyền lợi của các chương trình phát triển cũng như trong đánh giá những chương trình này [Cohen và Uphoff, 1977; trích theo 88]. Sự tham gia của cộng đồng là một tiến trình chủ động qua đó người thụ hưởng hay nhóm thân chủ ảnh hưởng định hướng và sự thực hiện một dự án phát triển với quan điểm nâng cao chất lượng cuộc sống về thu nhập, tăng trưởng cá nhân, tự tin hoặc những giá trị khác mà họ mong ước [Paul, 1987, trích theo 88; tr 10] Theo đó sự tham gia của cộng đồng cần diễn ra trong các công đoạn: ra quyết định - thực hiện - chia sẻ thành quả, quyền lợi - đánh giá.