Phần mở đầu + Phần nội dung: Bao gồm 3 chương Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về tiểu phẩm và những biến thể của nó Chƣơng 2: Sự hình thành và phát triển của tiểu phẩm nửa đầu thế kỷ XX qua phong cách hai tác giả: Nguyễn Ái Quốc và Ngô Tất Tố. Chƣơng3: Biến thể của tiểu phẩm trên báo chí Việt Nam đương đại. Kết luận Tài liệu tham khảo Phụ lục. 6 PHẦN NỘI DUNG Chƣơng I.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TIỂU PHẨM VÀ BIẾN THỂ CỦA NÓ I. Quá trình hình thành và phát triển của tiểu phẩm báo chí. Sự xuất hiện của tiểu phẩm với tƣ cách là một thể loại trên báo chí. Khá nhiều các tài liệu đều cho rằng tiểu phẩm báo chí xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVIII.
Và như vậy nó đã xuất hiện được hơn 200 năm có lẻ. Nhiều nhà nghiên cứu báo chí cho rằng: Tiểu phẩm xuất hiện trong cuộc cách mạng tư sản Pháp lần thứ nhất cuối thế kỷ 18. Báo chí Pháp gọi thể loại này là Feuilleton. Ban đầu đa phần các nhà văn dùng dạng thức này như một thứ vũ khí có tính chiến đấu cao để đả kích và công phá vào mặt trận tư tưởng của những thế lực thù địch.
Một số tài liệu báo chí Xô Viết lại cho rằng tiểu phẩm ra đời vào những năm 60- 70 của thế kỷ XVIII với sự xuất hiện của các bài viết có tính châm biếm của Nôvicốp và Giécxen trên báo chí Nga. Quan điểm này thì cho rằng ở Pháp tiểu phẩm xuất hiện muộn hơn, nghĩa là đến đầu thế kỷ XIX mới xuất hiện gắn với các bài viết của Cha đạo Julien Geoffroy Các bài báo dạng này đều gắn với tên tuổi các nhà văn, nhà báo nổi tiếng và đều nhằm theo mục tiêu chung là phê phán hiện thực xã hội thối nát đương thời. Các cây bút tiểu phẩm nổi tiếng được nhắc đến nhiều trong lịch sử báo chí là Tuốc-ghi-nhê-ép; Sê-đrin; Ghéc- xen; Goóc- ky; Đéc-mu- lanh; Brít-sot; An-na-tôn Frăng; Lỗ Tấn…Nhiều nhà hoạt động cách mạng và là những lãnh tụ của giai cấp công nhân thế giới cũng đã sử dụng tiểu phẩm như một thứ vũ khí sắc bén trong công cuộc đấu tranh với những thế lực, giai cấp thống trị phản động. Dẫn chứng là C.Mác đã từng ra báo và đã từng bị cấm hoạt động báo chí, thậm chí còn bị giai cấp tư sản đàn áp hoạt động báo chí của mình.
Lịch sử còn ghi lại sự kiện trước phiên tòa bồi thẩm ngày 7 tháng 2 năm 1848 xử những người chịu trách nhiệm chính ở tờ báo Neue Rheinnische Zeitung (Báo Ranh 7 Mới) thì từ hàng ghế bị cáo, C.Mác đã nói rằng: “Báo chí phải chống lại một hiến binh nhất định, một viên công tố nhất định”. Và trong suốt thời gian tồn tại của tờ Ranh Mới.Ăng ghen đã viết rất nhiều tiểu phẩm phê phán và đả kích sâu cay vào kẻ thù của cách mạng. Còn ở Việt Nam, do các điều kiện lịch sử xã hội chi phối nên báo chí ra đời khá muộn. Những tờ báo đầu tiên của Việt Nam xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ XIX.
Tờ báo bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam là Gia Định Báo cũng mãi đến ngày 15 tháng 4 năm 1865 mới ra đời. Cũng chính vì vậy mà tiều phẩm báo chí cũng xuất hiện khá muộn màng so với lịch sử của thể loại này trong báo chí thế giới. Các tài liệu nghiên cứu cho thấy các dạng thức bài viết mang tính trào phúng, ban đầu chỉ mang tính “hài” đơn thuần, về sau phát triển thành dạng thức tiểu phẩm và xuất hiện trên báo vào những năm đầu của thế kỷ XX. Các tờ báo thời kỳ này như Đông Dương tạp chí, Đông Tây, Duy Tân, Phong hóa, Vịt đực…Nhưng tiểu phẩm chỉ thực sự xuất hiện rầm rộ và trở thành một thể loại mạnh trên báo chí Việt Nam với đầy đủ các đặc trưng cơ bản nhất và mặt thể loại của nó là thời kỳ Mặt trận dân chủ giai đoạn 1936- 1939.
Đây là giai đoạn mà báo chí cách mạng có điều kiện phát triển mạnh nên theo đó cũng là một mảnh đất tốt cho tiểu phẩm phát triển và phát huy lợi thế tuyên truyền của mình.Cũng từ đây những cây bút tiểu phẩm xuất hiện và để lại nhiều dấu ấn sáng tạo mà đặc biệt là tên tuổi của Ngô Tất Tố dưới rất nhiều các bút danh khác nhau. Một tên tuổi hay một hiện tượng tiểu phẩm khác xuất hiện ở nước ngoài đầu những năm 20 chính là Nguyễn Ái Quốc với rất nhiều tiểu phẩm đăng tải trên những tờ báo bằng tiếng Pháp như Le Paria (Người cùng khổ) do chính Nguyễn Ái Quốc sáng lập hay L’Humanité (Nhân đạo). Sau giai đoạn 1936- 1939, tiểu phẩm báo chí tiếp tục phát triển cùng sự phát triển của báo chí cách mạng. Trên mặt báo, những người viết tiểu phẩm 8 ngày càng nhiều và những tên tuổi gắn với thể loại này ngày càng dài thêm như Xích Điểu, Lê Kim, Lã Vọng, Thợ Rèn….
Cho đến báo chí hiện đại ngày nay, hầu hết trên các mặt báo tiểu phẩm vẫn xuất hiện như một thể loại mạnh. Từ báo chí giải trí đến chính trị xã hội, báo giới, ngành…đều thấy xuất hiện dày đặc thể loại này với những biến thể hết sức đa dạng. Điều này cho thấy Tiểu phẩm trên báo chí nước ta có sự phát triển liên tục, không đứt đoạn. Trong dòng chảy của lịch sử báo chí, cả báo chí không cách mạng và báo chí cách mạng đều sử dụng tiểu phẩm như một món ăn tinh thần không thể thiếu của mình.
Vị trí của tiểu phẩm trong hoạt động báo chí hiện đại. Chúng ta biết rằng tiểu phẩm xuất hiện trên báo chí cũng có những cơ sở xã hội của nó. Mà một trong những nhân tố có tính tâm lý xã hội xuất phát từ văn hóa và truyền thống Việt, đó là bản lĩnh đấu tranh và tinh thần lạc quan trong lối sống của con người Việt Nam được hun đúc qua đấu tranh dân tộc và đấu tranh xã hội. Một mặt truyền thống tiếu lâm trong văn nghệ dân gian với quan niệm thẩm mỹ: Tiếng cười là vũ khí của kẻ mạnh, văn học là vũ khí đấu tranh nên tiểu phẩm luôn phát huy được lợi thế sắc bén của nó trong mọi gian đoạn phát triển của báo chí Việt Nam hiện đại như đã trình bày.
Mặt khác, khi xã hội có những bất công, ngang trái, có những mâu thuẫn giai cấp rõ nét, đặc biệt là trong xã hội phong kiến thuộc Pháp nửa sau thế kỉ XIX thì thứ vũ khí sắc bén có tên gọi là tiểu phẩm để đả kích sâu cay vào tư tưởng của chủ nghĩa thực dân nửa phong kiến lẫn bè lũ xâm lược Pháp. Trong kháng chiến chống Mỹ cho đến thời bình, tiểu phẩm cũng luôn phát huy được sức mạnh đấu tranh của mình. Vì các lẽ đó mà tiểu phẩm báo chí có một vị trì đặc biệt và ngày càng trở thành một thể loại xung kích với tần số xuất hiện đậm đặc trong các trang báo in. Tiểu phẩm được nghiên cứu và đúc kết lý luận như một đối tượng hấp dẫn 9 và có tính đặc thù cao.
Nó được xếp vào nhóm Chính luận nghệ thuật và ngày càng được chú ý nghiên cứu. Tiểu phẩm và các biến thể của nó trong báo chí hiện đại không đơn thuần là những bài báo giải trí gây cười thông thường. Càng ngày tính chính luận của nó càng được khẳng định mạnh mẽ. Cũng vậy mà thay vì những vị trí khiêm nhường của một góc trang Văn hóa- Văn nghệ, tiểu phẩm có sự “dời đô” ngoạn mục lên trang 2 của mặt báo và nhiều tờ báo đã dành hẳn một diện tích trang 1 cho tiểu phẩm và biến thể của nó.
Đó là một vị trí xứng đáng, bởi vì nội dung mà tiểu phẩm hướng đến luôn có tính thời sự, tính chiến đấu cao và nhiều lúc còn là một phương tiện truyền phát chính kiến của cơ quan báo chí. Từ lý luận báo chí đến thực tiễn hoạt động báo chí, đã khẳng định tính độc đáo, sự độc lập và nét trội của tiểu phẩm bên cạnh các thể loại báo chí khác. Và tiểu phẩm đang khẳng định vị thế chính luận, chức năng giải trí, và do vậy khẳng định luôn hiệu quả kinh tế của nó, trên thương trường báo chí hiện đại. Khái niệm Các quan niệm khác nhau về tiểu phẩm.
Có thể nói rằng có rất nhiều các quan niệm khác nhau về tiểu phẩm. Về mặt từ vựng học với nội hàm rộng, thuật ngữ “tiểu phẩm” xuất hiện trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật. Trong văn học, trong sân khấu, trong điện ảnh…Theo nghĩa này, tiểu phẩm không chỉ là địa hạt của riêng lĩnh vực báo chí. Và như vậy quan niệm rộng rãi và cách dùng phổ thông thì tiểu phẩm là tất cả các sáng tác văn nghệ (văn chương, điện ảnh, sân khấu…) có dung lượng nhỏ, ngắn gọn.
Một góc độ khác, các câu chuyện tiếu lâm có tính trào phúng và được sử dụng các hình ảnh, thủ pháp của văn học cũng được gọi là tiểu phẩm. Như vậy, từ góc độ này, tiểu phẩm bị đồng nhất với một thể loại của văn học là tiếu lâm. Trong sự linh động về mặt kết cấu, cả trong văn học lẫn báo chí, có một số thể văn, bài viết ngắn, có sự gần gũi về bút pháp và đặc điểm thẩm mỹ, chằng 10 hạn như tạp văn, tản văn, phiếm luận…Cũng đã có những quan điểm đồng nhất những dạng thức kể trên với tiểu phẩm. Còn từ góc độ báo chí học, khái niệm tiểu phẩm có thể xuất phát tự việc phân tích thuật ngữ từ Hán-Việt “tiểu phẩm” với thuật ngữ tiếng nước ngoài – feuilleton, newspaper satire, /feleton/, để định dạng và nhận biết thể loại này.
N»m trong hÖ thèng thuËt ng÷ ghi b»ng ©m H¸n ViÖt, thuËt ng÷ “tiÓu phÈm” ®«i khi g©y ra sù hiÓu nhÇm vÒ néi hµm cña nã, còng t-¬ng tù nh- c¸c thuËt ng÷ “ tiÓu thuyÕt”, “tiÓu” trong “tiÓu thuyÕt” l¹i kh«ng biÓu hiÖn dung lîng sè trang, ngîc l¹i “tiÓu “ trong “tiÓu phÈm” l¹i g©y Ên tîng ngay l¯ nhá bÐ, ng¾n ngñi; Gäi l¯ “t¹p v¨n” nhng tiÒn tè “t¹p” ë ®©y kh«ng ®ång nghÜa v¬Ý tÝnh chÊt tÇm th-êng, vôn vÆt vÒ ph-¬ng diÖn ®Ò tµi. Từ những quan niệm này, dựa trên những nét đặc trưng chung nhất của tiểu phẩm trên cả phương diện nội dung, kết cấu, các phương pháp và thủ pháp biểu hiện chúng, ta sẽ đi đến tìm hiểu và ghi nhận một khái niệm khoa học hơn cả về tiểu phẩm. Khái niệm về tiểu phẩm và tiểu phẩm báo chí. Nh- ®· tr×nh bµy trong phÇn c¸c quan niÖm kh¸c nhau vÒ tiÓu phÈm, mét sù tiÕp cËn b¾t ®Çu tõ tªn gäi lµ sù hÐ lé mét phÇn cña kh¸i niÖm.
