Sử Dụng Thơ Ca Cách Mạng Để Gây Hứng Thú Trong Dạy Học Lịch Sử Việt Nam (1954-1975) Lớp 12

Luận văn thạc sĩ VNU UED khám phá cách sử dụng thơ ca cách mạng để tăng hứng thú học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954-1975.

• Tác giả: Bùi Thị Dinh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Thế Bình
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học (Bộ môn Lịch sử)
• Đề tài: Sử Dụng Thơ - Ca Cách Mạng Để Gây Hứng Thú Cho Học Sinh Trong Dạy Học Lịch Sử Việt Nam (1954 -1975) Lớp 12 Trung Học Phổ Thông - Chương Trình Chuẩn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG THƠ - CA CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Tài liệu nước ngoài
• 1.3. Tài liệu trong nước
• 1.4. Một số khái niệm cơ bản
• 1.5. Phân loại thơ - ca cách mạng
• 1.6. Cơ sở xuất phát của vấn đề
• 1.7. Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh trong giờ học lịch sử
• 1.8. Cơ sở thực tiễn
• 1.8.1. Về phía giáo viên
• 1.8.2. Về phía học sinh
• 1.9. Nguyên nhân, thực trạng và định hướng khắc phục
• 1.10. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG THƠ - CA CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954 – 1975) LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN ĐỂ GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP LỊCH SỬ CHO HỌC SINH
• 2.1. Vị trí, mục tiêu và nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 -1975
• 2.2. Nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975
• 2.3. Xác định nội dung kiến thức có thể và cần sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam 1954 – 1975
• 2.4. Một số yêu cầu khi sử dụng thơ - ca cách mạng trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông
• 2.4.1. Việc sử dụng thơ - ca cách mạng phải đảm bảo tính Đảng, tính khoa học
• 2.4.2. Sử dụng thơ - ca cách mạng phải phù hợp với nội dung môn học, bài học
• 2.4.3. Sử dụng thơ - ca cách mạng phải đảm tuân thủ các nguyên tắc dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh
• 2.4.4. Đảm bảo tính cụ thể, tính xúc cảm của thơ - ca cách mạng
• 2.4.5. Sử dụng thơ - ca cách mạng trong DHLS phải mang tính điển hình, kết hợp chặt chẽ với các loại tài liệu tham khảo và các biện pháp khác để nâng cao hiệu quả bài học
• 2.5. Một số biện pháp sử dụng thơ - ca cách mạng để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) lớp 12 trung học phổ thông - chương trình chuẩn
• 2.5.1. Sử dụng thơ - ca để tạo tình huống có vấn đề và định hướng kiến thức cơ bản của bài
• 2.5.2. Sử dụng thơ - ca để tổ chức học sinh lĩnh hội kiến thức mới
• 2.5.3. Sử dụng thơ - ca cách mạng kết hợp các phương tiện kĩ thuật, phim tư liệu… để nâng cao hiệu quả bài học
• 2.6. Thực nghiệm sư phạm
• 2.6.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 2.6.2. Đối tượng, thời gian, địa bàn thực nghiệm sư phạm
• 2.6.3. Phương pháp và nội dung thực nghiệm sư phạm
• 2.6.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 2.6.5. Kết luận rút ra từ thực nghiệm sư phạm
• 2.7. Tiểu kết Chương 2
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Việc Sử Dụng Thơ Ca Cách Mạng Trong Dạy Học Lịch Sử

Việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử không chỉ là một phương pháp giảng dạy mà còn là một cách để khơi dậy hứng thú học lịch sử cho học sinh. Thơ ca cách mạng chứa đựng những giá trị văn hóa, tinh thần và lịch sử sâu sắc, giúp học sinh hiểu rõ hơn về quá trình đấu tranh của dân tộc. Đặc biệt, giai đoạn lịch sử Việt Nam từ 1954 đến 1975 là thời kỳ đầy biến động, và việc lồng ghép thơ ca vào giảng dạy sẽ giúp học sinh cảm nhận được không khí hào hùng của dân tộc.

1.1. Ý Nghĩa Của Việc Sử Dụng Thơ Ca Trong Dạy Học

Sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn cảm nhận được tình cảm, tâm tư của nhân dân trong các cuộc kháng chiến. Thơ ca là một phương tiện truyền tải cảm xúc mạnh mẽ, giúp học sinh dễ dàng ghi nhớ và hiểu sâu về các sự kiện lịch sử.

1.2. Lợi Ích Của Việc Kết Hợp Thơ Ca Trong Giảng Dạy

Việc kết hợp thơ ca cách mạng vào giảng dạy lịch sử không chỉ làm cho bài học trở nên sinh động mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực. Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn khi được tiếp cận với các tác phẩm nghệ thuật, từ đó nâng cao khả năng tư duy và phân tích lịch sử.

II. Thách Thức Trong Việc Sử Dụng Thơ Ca Cách Mạng

Mặc dù việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt kiến thức và kỹ năng của giáo viên trong việc lồng ghép thơ ca vào bài giảng. Nhiều giáo viên vẫn chưa nhận thức được tầm quan trọng của việc này, dẫn đến việc sử dụng chưa hiệu quả.

2.1. Thiếu Kiến Thức Về Thơ Ca Cách Mạng

Nhiều giáo viên chưa có đủ kiến thức về thơ ca cách mạng để có thể sử dụng một cách hiệu quả trong giảng dạy. Điều này dẫn đến việc họ không thể truyền tải được giá trị của các tác phẩm thơ ca đến học sinh.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Lựa Chọn Tác Phẩm

Việc lựa chọn tác phẩm thơ ca phù hợp với nội dung bài học cũng là một thách thức. Không phải tất cả các bài thơ đều có thể được sử dụng trong giảng dạy lịch sử, do đó giáo viên cần có sự chọn lọc kỹ lưỡng.

III. Phương Pháp Sử Dụng Thơ Ca Cách Mạng Trong Dạy Học

Để nâng cao hiệu quả của việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử, giáo viên cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn tạo ra sự hứng thú trong học tập.

3.1. Tạo Tình Huống Có Vấn Đề

Giáo viên có thể sử dụng thơ ca cách mạng để tạo ra các tình huống có vấn đề, từ đó khuyến khích học sinh thảo luận và tìm hiểu sâu hơn về các sự kiện lịch sử.

3.2. Kết Hợp Với Các Phương Tiện Kỹ Thuật

Việc kết hợp thơ ca cách mạng với các phương tiện kỹ thuật như video, hình ảnh sẽ giúp bài giảng trở nên sinh động hơn. Học sinh sẽ dễ dàng tiếp cận và cảm nhận được không khí của thời kỳ lịch sử mà họ đang học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Việc Sử Dụng Thơ Ca Cách Mạng

Việc áp dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều trường học đã thực hiện các buổi học thử nghiệm, và kết quả cho thấy học sinh có sự hứng thú rõ rệt hơn trong việc học tập.

4.1. Kết Quả Thực Nghiệm Sư Phạm

Các buổi thực nghiệm sư phạm cho thấy rằng việc sử dụng thơ ca cách mạng đã làm tăng đáng kể mức độ hứng thú học tập của học sinh. Học sinh không chỉ nhớ lâu hơn mà còn có khả năng phân tích và đánh giá các sự kiện lịch sử tốt hơn.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh

Học sinh đã có những phản hồi tích cực về việc sử dụng thơ ca cách mạng trong giờ học. Nhiều em cho biết cảm thấy thích thú và dễ dàng tiếp thu kiến thức hơn khi được học qua các tác phẩm thơ ca.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Việc Sử Dụng Thơ Ca Cách Mạng

Việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử không chỉ là một phương pháp giảng dạy hiệu quả mà còn là một cách để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Tương lai của việc này cần được phát triển hơn nữa để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.1. Định Hướng Phát Triển

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển phương pháp sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử. Điều này bao gồm việc đào tạo giáo viên và phát triển tài liệu giảng dạy.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Giáo Dục Lịch Sử

Giáo dục lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và tư tưởng cho học sinh. Việc sử dụng thơ ca cách mạng sẽ góp phần làm phong phú thêm nội dung giáo dục lịch sử, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cội nguồn dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, việc nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông đang là một yêu cầu cấp thiết. Thực tế cho thấy, cơ chế thị trường đã tác động không nhỏ đến tâm lý học đường, khiến một bộ phận học sinh có xu hướng thực dụng, xem nhẹ các môn khoa học xã hội. Số liệu điều tra thực tiễn chỉ ra rằng, dù có tới 79% học sinh bày tỏ sự hào hứng khi được tiếp cận các nguồn tư liệu nghệ thuật, nhưng vẫn còn 23% học sinh cho biết giáo viên chưa từng lồng ghép thơ ca vào giờ học Lịch sử, dẫn đến tình trạng ghi nhớ máy móc và giảm sút động lực học tập.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy năng lực người học với thực trạng dạy học khô cứng, nặng về truyền thụ sự kiện một chiều. Đề tài xác định mục tiêu cụ thể là xây dựng hệ thống các biện pháp sư phạm nhằm khai thác, vận dụng hiệu quả nguồn tư liệu thơ và ca khúc cách mạng trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 thuộc chương trình Lớp 12 Trung học phổ thông chuẩn.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát thực tế tại 3 trường trung học phổ thông thuộc địa bàn Hà Nội, Hưng Yên và Hải Dương trong năm học 2014 - 2015. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài được khẳng định thông qua việc nâng cao các chỉ số định lượng về kết quả kiểm tra, gia tăng 15% đến 20% tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi tại các lớp thực nghiệm, đồng thời bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, lòng tự hào dân tộc và phát triển kỹ năng tư duy phản biện cho học sinh phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở lý luận của đề tài được xây dựng dựa trên các công trình kinh điển về tâm lý học sư phạm và phương pháp dạy học bộ môn của các tác giả C. Đairi, A. Vaghin, L. Kharlamop, M. Cruchetxki, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi và Trịnh Đình Tùng. Khung lý thuyết tập trung vào mối quan hệ giữa nhận thức và cảm xúc, trong đó hứng thú được xác định là động lực tâm lý trực tiếp thúc đẩy sự tập trung chú ý và khả năng sáng tạo của học sinh.

Nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm then chốt:

• Thơ cách mạng: Thể loại văn học phản ánh, cổ vũ cuộc sống chiến đấu và lao động của toàn thể dân tộc từ năm 1930 đến sau năm 1975.
• Ca khúc cách mạng: Dòng tân nhạc chính ca mang âm hưởng hùng tráng, ngợi ca quê hương, đất nước và truyền tải lý tưởng độc lập dân tộc.
• Hứng thú học tập lịch sử: Thái độ say mê, tích cực và tự giác của học sinh đối với tri thức lịch sử, giúp chuyển hóa nhiệm vụ nhận thức thành nhu cầu nội tại.
• Biểu tượng lịch sử: Hình ảnh chân thực, sinh động về sự kiện, nhân vật và không gian lịch sử được tái hiện trong tâm trí học sinh thông qua phương tiện trực quan và ngôn ngữ nghệ thuật.

Hơn 30 năm chiến tranh giải phóng dân tộc được phản ánh phong phú qua 5 mảng chủ đề lớn: ca ngợi Tổ quốc, tôn vinh người chiến sĩ Quân đội nhân dân, khắc họa hình tượng người phụ nữ kiên cường, ngợi ca Chủ tịch Hồ Chí Minh và tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực dân, đế quốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu lý luận, điều tra thực tiễn và thực nghiệm sư phạm:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên với tổng số 9 giáo viên dạy Lịch sử và 250 học sinh lớp 12 tại 3 trường trung học phổ thông: THPT Vạn Xuân (Hà Nội), THPT Văn Lâm (Hưng Yên) và THPT Hoàng Văn Thụ (Hải Dương). Đối với thực nghiệm sư phạm, tác giả tiến hành trên 2 lớp đối chứng và thực nghiệm tương đương về trình độ tại trường THPT Văn Lâm.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu định lượng thu thập qua phiếu hỏi khảo sát nhận thức, bảng kiểm quan sát giờ học và kết quả các bài kiểm tra 1 tiết; dữ liệu định tính thu thập từ biên bản phỏng vấn sâu giáo viên và nhật ký dự giờ.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Phương pháp thống kê toán học kết hợp phân tích đối chiếu định tính được lựa chọn nhằm đảm bảo tính khách quan, đo lường chính xác mức độ biến thiên về điểm số và sự thay đổi thái độ học tập của học sinh trước và sau khi áp dụng các biện pháp can thiệp sư phạm.
• Timeline nghiên cứu: Toàn bộ quy trình từ xây dựng đề cương, thu thập dữ liệu, phân loại tư liệu, tổ chức dạy thực nghiệm đến xử lý số liệu được thực hiện hoàn chỉnh trong giai đoạn 2014 - 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng và triển khai thực nghiệm sư phạm đã mang lại những phát hiện quan trọng sau:

1. Khoảng cách giữa nhận thức và thực tiễn giảng dạy: Có 100% giáo viên tham gia khảo sát nhận thức đầy đủ về khái niệm thơ ca cách mạng và 75% đánh giá việc sử dụng nguồn tư liệu này là rất cần thiết. Tuy nhiên, chỉ có 13% giáo viên sử dụng thường xuyên trong giờ dạy, 77% thỉnh thoảng mới áp dụng và có tới 56% chỉ dừng lại ở mức độ trích dẫn vài câu minh họa hình thức mà chưa khai thác sâu giá trị lịch sử. Đáng chú ý, có 75% giáo viên hoàn toàn không sử dụng ca khúc cách mạng nào khi dạy các bài học tổng kết chiến thắng lịch sử năm 1975.
2. Mức độ cộng hưởng cảm xúc tích cực ở học sinh: Khi tiếp cận thơ ca cách mạng, 79% học sinh khẳng định rất hứng thú với bài học; 73% học sinh cảm thấy xúc động sâu sắc, 62% chăm chú theo dõi bài giảng và 54% hào hứng phát biểu xây dựng bài.
3. Hiệu quả khắc sâu kiến thức và định hướng sự kiện: Trước khi can thiệp, có 13% học sinh nhầm lẫn về mốc thời gian kháng chiến chống Mỹ và 29% học sinh không xác định chính xác Chiến dịch Hồ Chí Minh là đỉnh cao cuộc kháng chiến. Tuy nhiên, khi được tiếp cận lời ca quen thuộc trong tác phẩm "Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng", có tới 93% học sinh nhận biết chính xác sự kiện giải phóng miền Nam ngày 30/4/1975.
4. Sự bứt phá về kết quả học tập qua thực nghiệm: Điểm kiểm tra của lớp thực nghiệm cho thấy sự chuyển dịch rõ nét: tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi tăng từ 12% lên 28%, tỷ lệ học sinh khá đạt 45%, trong khi nhóm điểm dưới trung bình giảm mạnh xuống dưới 3%, vượt trội hoàn toàn so với lớp đối chứng dạy theo phương pháp truyền thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến việc giáo viên ít khai thác thơ ca cách mạng bắt nguồn từ áp lực phân phối thời gian 45 phút cho mỗi tiết học, sự thiếu hụt tài liệu tham khảo được hệ thống hóa theo từng bài giảng và tâm lý e ngại của giáo viên khi tích hợp âm nhạc vào giờ học chính khóa.

Khi so sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm về đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, kết quả này hoàn toàn đồng nhất với các công trình lý luận dạy học hiện đại, chứng minh rằng dạy học liên môn (Lịch sử kết hợp Văn học và Âm nhạc) kích hoạt đa giác quan, giúp người học chuyển từ việc ghi nhớ thụ động sang tái hiện biểu tượng lịch sử sống động.

Trong báo cáo phân tích, dữ liệu có thể được trình bày trực quan qua bảng thống kê phân phối tần số điểm kiểm tra (thể hiện rõ sự chênh lệch khoảng 15% đến 20% tỷ lệ khá giỏi giữa hai nhóm) và biểu đồ cột so sánh các mức độ hứng thú học tập (chăm chú, xúc động, hào hứng), qua đó minh chứng tính ưu việt không thể phủ nhận của phương pháp mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm, đề tài đưa ra 4 giải pháp hành động cụ thể nhằm chuẩn hóa việc sử dụng thơ ca cách mạng trong trường phổ thông:

1. Sử dụng thơ ca để tạo tình huống có vấn đề và định hướng bài học: Giáo viên chủ động trích dẫn các đoạn thơ giàu tính kịch tính trong 3 đến 5 phút đầu tiết học nhằm thu hút sự tập trung, hướng đến mục tiêu đạt 100% học sinh ổn định tư tưởng và sẵn sàng tiếp nhận kiến thức mới ngay từ đầu giờ.
2. Tổ chức cho học sinh lĩnh hội tri thức mới thông qua phân tích thi liệu và giai điệu: Giáo viên biên soạn hệ thống câu hỏi khai thác chi tiết lịch sử chứa đựng trong các tác phẩm của Tố Hữu, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Đình Thi, Huy Du; đặt chỉ tiêu nâng cao khả năng ghi nhớ sự kiện và tư duy phân tích của học sinh lên ít nhất 25% trong mỗi học kỳ.
3. Ứng dụng công nghệ thông tin và phương tiện nghe nhìn đa phương tiện: Tổ bộ môn Lịch sử phối hợp cùng cán bộ phụ trách thiết bị xây dựng kho học liệu số hóa gồm hơn 50 video clip tư liệu, bản ghi âm bài hát và slide trình chiếu tích hợp thơ ca, hoàn thành trong vòng 6 tháng kể từ khi triển khai.
4. Đổi mới kiểm tra đánh giá và bồi dưỡng chuyên môn liên môn: Ban Giám hiệu nhà trường và Sở Giáo dục & Đào tạo tổ chức các chuyên đề bồi dưỡng phương pháp dạy học tích hợp định kỳ mỗi học kỳ một lần, đảm bảo 100% giáo viên Lịch sử nắm vững kỹ năng khai thác văn học nghệ thuật trong giảng dạy trước thềm năm học mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống giải pháp của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giáo viên Lịch sử tại các trường trung học phổ thông: Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết, các giáo án mẫu và kho ngữ liệu thơ ca được chọn lọc sẵn cho từng bài học Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, giúp tối ưu hóa tiến trình bài giảng 45 phút.
2. Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Lịch sử và Lý luận PPDH: Nguồn tư liệu chuẩn mực về quy trình thiết kế công cụ nghiên cứu, phương pháp khảo sát trên cỡ mẫu 250 học sinh và mô hình tổ chức thực nghiệm sư phạm khoa học.
3. Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phát triển chương trình: Cơ sở thực tiễn để xây dựng các văn bản hướng dẫn chuyên môn về dạy học tích hợp liên môn, đổi mới phương pháp giảng dạy đáp ứng chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông.
4. Tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu bổ trợ: Cung cấp hơn 20 gợi ý trích đoạn văn học và bài hát cách mạng điển hình để đưa vào hệ thống tư liệu đọc thêm hoặc các bài tập trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 12.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao thơ ca cách mạng lại có ưu thế vượt trội trong việc gây hứng thú học tập Lịch sử? Thơ ca cách mạng là di sản văn hóa tinh thần kết tinh từ hiện thực lịch sử khốc liệt. Nhờ ngôn từ giàu hình ảnh, nhịp điệu và cảm xúc mãnh liệt, thơ ca tác động trực tiếp vào thế giới tình cảm của học sinh, chuyển hóa những niên đại khô cứng thành những biểu tượng sống động, giúp 79% học sinh duy trì sự chú ý bền vững trong suốt tiết học.

Giáo viên không có năng khiếu văn nghệ thì có thể áp dụng hiệu quả phương pháp này không? Hoàn toàn có thể áp dụng thành công. Giáo viên không nhất thiết phải tự thể hiện bài hát hay ngâm thơ mà có thể tận dụng các thiết bị trình chiếu, băng đĩa ghi âm của các nghệ sĩ chuyên nghiệp, hoặc giao nhiệm vụ cho học sinh chuẩn bị các tiết mục ngâm thơ, hát tập thể theo nhóm trong phần khởi động hoặc củng cố bài học.

Việc lồng ghép thơ ca vào tiết học 45 phút có làm loãng kiến thức trọng tâm hoặc cháy giáo án không? Nếu tuân thủ nguyên tắc chọn lọc, giáo viên chỉ sử dụng những đoạn trích ngắn mang tính điển hình từ 2 đến 4 câu thơ hoặc 30 giây bài hát để dẫn dắt vấn đề. Phương pháp này chỉ chiếm từ 3 đến 5 phút của mỗi hoạt động, vừa đảm bảo tính cô đọng của kiến thức cơ bản theo chuẩn kiến thức kỹ năng, vừa nâng cao hiệu suất tiếp thu bài của học sinh.

Giai đoạn lịch sử 1954 - 1975 có những tác phẩm thơ ca nào tiêu biểu dễ khai thác nhất? Các tác phẩm tiêu biểu bao gồm thơ của Tố Hữu như "Hoan hô chiến sĩ Điện Biên", "Mẹ Suốt", "Ê-mi-li, con ơi", "Toàn thắng về ta"; thơ của Yến Thanh "Cúc ơi"; cùng các ca khúc bất hủ như "Bế Văn Đàn sống mãi" của Huy Du, "Câu hò bên bờ Hiền Lương" của Hoàng Hiệp và "Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng" của Phạm Tuyên đã được 93% học sinh nhận diện chuẩn xác.

Tính hiệu quả của phương pháp này đã được kiểm chứng thực tế như thế nào? Phương pháp đã trải qua quá trình thực nghiệm sư phạm nghiêm ngặt trên 2 lớp học đối chứng và thực nghiệm tại trường THPT Văn Lâm. Kết quả phân tích thống kê toán học cho thấy lớp thực nghiệm có tỷ lệ điểm khá giỏi vượt hơn 15% so với lớp đối chứng, đồng thời mức độ tích cực tham gia xây dựng bài của học sinh đạt trên 80%.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về vai trò của hứng thú và các con đường hình thành biểu tượng lịch sử qua tác phẩm nghệ thuật.
• Đánh giá khách quan thực trạng giảng dạy thông qua khảo sát thực chứng trên 9 giáo viên và 250 học sinh tại 3 trường trung học phổ thông.
• Tuyển chọn và phân loại khoa học hệ thống tư liệu thơ và ca khúc cách mạng gắn liền với tiến trình lịch sử Việt Nam 1954 - 1975.
• Đề xuất quy trình 3 bước sư phạm đồng bộ: tạo tình huống mở đầu, tổ chức khám phá kiến thức và củng cố khắc sâu bài học.
• Chứng minh tính khả thi và hiệu quả vượt bậc của đề tài thông qua kết quả thực nghiệm sư phạm với sự gia tăng rõ rệt về phổ điểm kiểm tra.

Trong giai đoạn 2016 - 2020, mô hình dạy học tích hợp thơ ca cách mạng cần được nhân rộng tại tất cả các trường trung học phổ thông trên toàn quốc. Các thầy cô giáo dạy Lịch sử hãy tích cực đổi mới phương pháp, khai thác sức mạnh của văn hóa nghệ thuật dân tộc để mỗi giờ học Lịch sử thực sự trở thành một hành trình trải nghiệm đầy tự hào và giàu cảm xúc cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG SỬ DỤNG THƠ - CA CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Sử dụng tài liệu Văn học trong đó có thơ - ca cách mạng không phải là một đề tài mới mẻ, mà đã được khá nhiều nhà nghiên cứu trong nước và ngoài nước đề cập tới. Mặc dù trình bày với mức độ và cách thức khác nhau nhưng các tác giả đều nhấn mạnh vai trò và đưa ra những biện pháp cụ thể trong việc sử dụng tài liệu văn học trong đó có thơ - ca vào dạy học Lịch sử.Tài liệu nước ngoài Chúng tôi có thể kể đến những tác giả với các tài liệu nghiên cứu về giáo dục học, tâm lí học và giáo dục lịch sử có liên quan đến sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, tài liệu văn học (thơ ca) nói riêng trong DHLS ở trường phổ thông của các tác giả: C.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”, NXB Giáo dục, Hà nội,1973. Tác giả khẳng định, để có một giờ học tốt người GV phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, trong đó sử dụng tài liệu tham khảo như một nguồn kiến thức để cụ thể hóa kiến thức trong SGK nhằm gây hứng thú trong giờ học.A Vaghin trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học”, NXB Giáo dục Matxcơva, 1978 (tài liệu dịch), cũng đã nêu nên những vấn đề cơ bản về phương pháp dạy học lịch sử.

Trong đó, có phương pháp sử thơ - ca vào dạy học để khôi phục một cách sinh động nhất toàn bộ đời sống xã hội trong quá khứ, giúp HS nắm vững tri thức LS.Kharlamop trong cuốn: “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào”, NXB Giáo dục năm 1979, cho rằng hứng thú là nhu cầu nhuốm màu sắc của cảm xúc, đi trước giai đoạn gây động cơ và làm cho hoạt động của con người có tính hấp dẫn. Như vậy, nhờ có hứng thú mà con người hăng hái, tích cực hơn trong hoạt động cũng như trong học tập. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Xcatkin, “Lý luận dạy học ở trường phổ thông”, NXB Giáo dục, 1980 cũng khẳng định tác dụng của tài liệu văn học trong dạy học LS, khơi dậy nguồn cảm xúc, hứng thú học tập bộ môn cho HS.

Cruchetxki, 1980, 1981, “Những cơ sở của tâm lý học sư phạm”, T1,T2, NXB Giáo dục cũng nêu bật vai trò, ý nghĩa của hứng thú trong quá trình học tập của HS, làm cho quá trình đó diễn ra một cách tự nhiên, có hiệu quả. Từ đó hình thành động cơ học tập đúng đắn cho HS. Ruđich - Tâm lý học, bản dịch, Nxb Thể dục thể thao, H, 1986 cũng đề cập đến ý nghĩa của tài liệu tham khảo, tác động trực tiếp đến tư duy, tình cảm của HS, làm tăng hứng thú của HS trong DHLS. Tóm lại, các tác giả khái quát những vấn đề lí luận, vai trò của sử dụng tài liệu tham khảo, hứng thú trong DH nói chung và DHLS nói riêng để cụ thể hóa kiến thức LS, tạo hứng thú học tập bộ môn, phát huy tính tích cực của HS, trên cơ sở đó nâng cao hiệu quả bài học.

Những nguồn tài liệu trên là cơ sở lí luận cho chúng tôi thực hiện đề tài của mình. Tài liệu trong nước * Các tài liệu về Giáo dục học, Tâm lí học, Phương pháp DHLS. Các tài liệu này đưa ra khái niệm về hứng thú và hứng thú học tập Lịch sử, về việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung trong đó có tài liệu văn học (thơ ca) nói riêng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, tiêu biểu: - Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, “Giáo dục học”, Tập 1, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1987, đã chỉ ra một trong những biện pháp nhằm phát huy tính tích cực, độc lập trong hoạt động nhận thức của HS là việc sử dụng các loại tài liệu tham khảo vào dạy học. Mục đích là để nâng cao hiệu quả bài học, đáp ứng yêu cầu đào tạo.

- Nguyễn Khắc Viện (Chủ biên), “Từ điển tâm lý”, NXB Văn hóa thông tin, 2001. Tác giả đã đưa ra quan niệm về hứng thú và tác dụng của nó: Hứng thú là biểu hiện của một nhu cầu, làm cho chủ thể tìm cách thỏa mãn, tạo ra khoái cảm, thích thú. Vì vậy hứng thú làm tăng hiệu quả hoạt động, là một thành phần trong hệ thống động cơ của nhân cách. - Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Nguyễn Thị Côi – Trịnh Đình Tùng trong cuốn: “Phương pháp dạy học lịch sử”,T2, NXB Đại học sư phạm, 2012 khẳng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] định: các tác phẩm văn học từ xưa đến nay trong lịch sử dân tộc cũng như lịch sử thế giới có vai trò to lớn đối với việc DHLS ở trường phổ thông.

Tác phẩm văn học làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của HS. Điều đó chứng tỏ các tác phẩm văn học thực sự có giá trị đều phản ánh cuộc sống một cách chân thực, phác họa bức tranh xã hội đương thời của mỗi nước…nên nó rất cần thiết để làm tư liệu trong DHLS. - Phạm Ngọc Liên, Nguyễn Quang Minh, Kim Phụng, Kinh nghiệm giảng dạy theo chủ đề, T1: Gây hứng thú học tập Lịch sử cho học sinh các trường phổ thông trung học, NXB H: 1983. Các tác giả tổng kết kinh nghiệm giảng dạy môn LS trong trường THPT của một số GV và đề xuất các phương pháp gây hứng thú học tập như: sử dụng đồ dùng trực quan, hệ thống câu hỏi gợi trí thông minh, tài lệu văn học…nhằm phát huy tích tích cực của HS, từ đó nâng cao hiệu quả bài học lịch sử.

- Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường (đồng chủ biên) trong cuốn: “Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử” có phần“Sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử” đề cập đến việc sử dụng tài liệu thơ ca Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao hiệu DHLS ở trường phổ thông. - Nguyễn Thị Côi trong “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông”, NXB ĐHSP, H, 2006, quan niệm: Một trong những biện pháp nâng cao hiệu quả bài học là việc trình bày hình ảnh, xúc cảm lịch sử cho học sinh. Một trong những phương tiện để tạo nên hình ảnh về con người, sự kiện trong DHLS là các đoạn trích từ các tác phẩm văn học trong đó có thơ - ca. - Nguyễn Thị Côi (Cb), Trịnh Đình Tùng, Trần Viết Khởi, Đoàn Văn Hưng, Nguyễn Thị Thế Bình, “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử”, NXB ĐHSP, 2011, đã nêu rõ: Trong hồ sơ tư liệu DHLS có tài liệu thành văn gồm SGK và tài liệu tham khảo.

Tài liệu tham khảo gồm các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian, tài liệu lịch sử, văn kiện Đảng… Điều đó khẳng định khi DHLS không thể thiếu tài liệu tham khảo. * Các loại sách, tạp chí nghiên cứu giáo dục, nghiên cứu lịch sử, các công trình mang tích chuyên khảo, kỷ yếu Hội thảo khoa học. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Hoàng Trung Thông (1981): “Tìm hiểu bản lĩnh dân tộc qua thơ văn yêu nước và chống Trung Quốc xâm lược”, Tạp chí Văn học, cũng đề cập đến nội dung của thơ ca chống Mĩ thể hiện hình tượng đất nước, bao trùm là sự ngợi ca, khâm phục một dân tộc nhỏ bé dám đánh và thắng những kẻ thù xâm lược hùng mạnh: “Ôi Tổ quốc giang sơn hùng vĩ, đất anh hùng của thế kỉ hai mươi”. - Nhà giáo – nhạc sĩ Mác Tuyên trong cuốn: “ Sử dụng bài hát lịch sử cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”,1985, đã phân tích tác dụng của bài ca cách mạng trong dạy học LS: khắc sâu sự kiện, giáo dục truyền thống dân tộc, lòng yêu nước.

Nội dung của bài ca cách mạng là chính là niềm tự hào dân tộc, thái độ căm ghét áp bức bóc lột…Qua đó có thể khẳng định rằng các ca khúc cách mạng chứa đựng nội dung lịch sử. - Hoàng Đình Chiến, “Sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông”, Tập san KHXH cấp II, III, Bộ Giáo dục lịch sử số 3/1990 – 1991, nêu một số biện pháp sử dụng các tác phẩm của Hồ Chí Minh trong vào DHLS ở trường phổ thông, nhằm cụ thể hóa sự kiện lịch sử, tái hiện lịch sử một cách chân thực thông qua các tác phẩm của Hồ Chí Minh. - Lê Thị Bích Hồng với chuyên khảo “Thơ với cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước” đã đề cập đến cái tôi sử thi thể hiện trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước. Đó là hình ảnh người mẹ, người chị ở hậu phương, thanh niên xung phong, người chiến sĩ…vượt qua những mất mát, hy sinh, nỗi đau thầm lặng để chiến thắng kẻ thù xâm lược.

Chứng tỏ thơ chống Mĩ – những bài thơ báng súng. - Phan Ngọc Liên – Nguyễn Thị Côi: “Những vấn đề trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay”, NCLS số 4, 1994 có đề cập đến sử dụng tài liệu văn học trong đó có thơ ca vào DHLS ở trường phổ thông để cụ thể hóa kiến thức, tạo xúc cảm lịch sử cho học sinh. - Vũ Huy Thông trong cuốn: Cái đẹp trong thơ kháng chiến 1945 – 1975, NXB Giáo dục,1998, đã cung cấp cho người đọc một cái nhìn khái quát về những biểu hiện của hình tượng đất nước, con người, quê hương… trong thơ kháng chiến. Đồng thời, tác giả cũng sử dụng những dẫn chứng cụ thể trong một số bài thơ của các nhà thơ tiêu biểu như: Tố Hữu, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Nguyễn Khoa Điềm…để dẫn chứng, minh họa cho cả nội dung của dòng thơ kháng chiến.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Nguyễn Duy Bắc: Bản sắc dân tộc trong thơ ca Việt Nam hiện đại ( 1945 – 1975), NXB Văn hóa dân tộc Hà nội – 1998, đã tập trung miêu tả hình tượng Tổ quốc, nhân dân trong chiều sâu văn hóa dân tộc, vừa có tính truyền thống, vừa có tính cách tân. Trong đó thơ ca giai đoạn kháng chiến chống Mĩ thực sự là những bản anh hùng ca hào sảng, thể hiện khí phách của dân tộc. - Trần Huyền Sâm (1998), “Tố Hữu - một qua niệm cách mạng về thơ”, Tạp chí Văn nghệ quân đội, thể hiện quan điểm của Tố Hữu – người viết sử bằng thơ: Làm thơ là làm cách mạng bằng thơ.