CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG SỬ DỤNG THƠ - CA CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Sử dụng tài liệu Văn học trong đó có thơ - ca cách mạng không phải là một đề tài mới mẻ, mà đã được khá nhiều nhà nghiên cứu trong nước và ngoài nước đề cập tới. Mặc dù trình bày với mức độ và cách thức khác nhau nhưng các tác giả đều nhấn mạnh vai trò và đưa ra những biện pháp cụ thể trong việc sử dụng tài liệu văn học trong đó có thơ - ca vào dạy học Lịch sử.Tài liệu nước ngoài Chúng tôi có thể kể đến những tác giả với các tài liệu nghiên cứu về giáo dục học, tâm lí học và giáo dục lịch sử có liên quan đến sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, tài liệu văn học (thơ ca) nói riêng trong DHLS ở trường phổ thông của các tác giả: C.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”, NXB Giáo dục, Hà nội,1973. Tác giả khẳng định, để có một giờ học tốt người GV phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, trong đó sử dụng tài liệu tham khảo như một nguồn kiến thức để cụ thể hóa kiến thức trong SGK nhằm gây hứng thú trong giờ học.A Vaghin trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học”, NXB Giáo dục Matxcơva, 1978 (tài liệu dịch), cũng đã nêu nên những vấn đề cơ bản về phương pháp dạy học lịch sử.
Trong đó, có phương pháp sử thơ - ca vào dạy học để khôi phục một cách sinh động nhất toàn bộ đời sống xã hội trong quá khứ, giúp HS nắm vững tri thức LS.Kharlamop trong cuốn: “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào”, NXB Giáo dục năm 1979, cho rằng hứng thú là nhu cầu nhuốm màu sắc của cảm xúc, đi trước giai đoạn gây động cơ và làm cho hoạt động của con người có tính hấp dẫn. Như vậy, nhờ có hứng thú mà con người hăng hái, tích cực hơn trong hoạt động cũng như trong học tập. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Xcatkin, “Lý luận dạy học ở trường phổ thông”, NXB Giáo dục, 1980 cũng khẳng định tác dụng của tài liệu văn học trong dạy học LS, khơi dậy nguồn cảm xúc, hứng thú học tập bộ môn cho HS.
Cruchetxki, 1980, 1981, “Những cơ sở của tâm lý học sư phạm”, T1,T2, NXB Giáo dục cũng nêu bật vai trò, ý nghĩa của hứng thú trong quá trình học tập của HS, làm cho quá trình đó diễn ra một cách tự nhiên, có hiệu quả. Từ đó hình thành động cơ học tập đúng đắn cho HS. Ruđich - Tâm lý học, bản dịch, Nxb Thể dục thể thao, H, 1986 cũng đề cập đến ý nghĩa của tài liệu tham khảo, tác động trực tiếp đến tư duy, tình cảm của HS, làm tăng hứng thú của HS trong DHLS. Tóm lại, các tác giả khái quát những vấn đề lí luận, vai trò của sử dụng tài liệu tham khảo, hứng thú trong DH nói chung và DHLS nói riêng để cụ thể hóa kiến thức LS, tạo hứng thú học tập bộ môn, phát huy tính tích cực của HS, trên cơ sở đó nâng cao hiệu quả bài học.
Những nguồn tài liệu trên là cơ sở lí luận cho chúng tôi thực hiện đề tài của mình. Tài liệu trong nước * Các tài liệu về Giáo dục học, Tâm lí học, Phương pháp DHLS. Các tài liệu này đưa ra khái niệm về hứng thú và hứng thú học tập Lịch sử, về việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung trong đó có tài liệu văn học (thơ ca) nói riêng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, tiêu biểu: - Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, “Giáo dục học”, Tập 1, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1987, đã chỉ ra một trong những biện pháp nhằm phát huy tính tích cực, độc lập trong hoạt động nhận thức của HS là việc sử dụng các loại tài liệu tham khảo vào dạy học. Mục đích là để nâng cao hiệu quả bài học, đáp ứng yêu cầu đào tạo.
- Nguyễn Khắc Viện (Chủ biên), “Từ điển tâm lý”, NXB Văn hóa thông tin, 2001. Tác giả đã đưa ra quan niệm về hứng thú và tác dụng của nó: Hứng thú là biểu hiện của một nhu cầu, làm cho chủ thể tìm cách thỏa mãn, tạo ra khoái cảm, thích thú. Vì vậy hứng thú làm tăng hiệu quả hoạt động, là một thành phần trong hệ thống động cơ của nhân cách. - Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Nguyễn Thị Côi – Trịnh Đình Tùng trong cuốn: “Phương pháp dạy học lịch sử”,T2, NXB Đại học sư phạm, 2012 khẳng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định: các tác phẩm văn học từ xưa đến nay trong lịch sử dân tộc cũng như lịch sử thế giới có vai trò to lớn đối với việc DHLS ở trường phổ thông.
Tác phẩm văn học làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của HS. Điều đó chứng tỏ các tác phẩm văn học thực sự có giá trị đều phản ánh cuộc sống một cách chân thực, phác họa bức tranh xã hội đương thời của mỗi nước…nên nó rất cần thiết để làm tư liệu trong DHLS. - Phạm Ngọc Liên, Nguyễn Quang Minh, Kim Phụng, Kinh nghiệm giảng dạy theo chủ đề, T1: Gây hứng thú học tập Lịch sử cho học sinh các trường phổ thông trung học, NXB H: 1983. Các tác giả tổng kết kinh nghiệm giảng dạy môn LS trong trường THPT của một số GV và đề xuất các phương pháp gây hứng thú học tập như: sử dụng đồ dùng trực quan, hệ thống câu hỏi gợi trí thông minh, tài lệu văn học…nhằm phát huy tích tích cực của HS, từ đó nâng cao hiệu quả bài học lịch sử.
- Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường (đồng chủ biên) trong cuốn: “Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử” có phần“Sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử” đề cập đến việc sử dụng tài liệu thơ ca Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao hiệu DHLS ở trường phổ thông. - Nguyễn Thị Côi trong “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông”, NXB ĐHSP, H, 2006, quan niệm: Một trong những biện pháp nâng cao hiệu quả bài học là việc trình bày hình ảnh, xúc cảm lịch sử cho học sinh. Một trong những phương tiện để tạo nên hình ảnh về con người, sự kiện trong DHLS là các đoạn trích từ các tác phẩm văn học trong đó có thơ - ca. - Nguyễn Thị Côi (Cb), Trịnh Đình Tùng, Trần Viết Khởi, Đoàn Văn Hưng, Nguyễn Thị Thế Bình, “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử”, NXB ĐHSP, 2011, đã nêu rõ: Trong hồ sơ tư liệu DHLS có tài liệu thành văn gồm SGK và tài liệu tham khảo.
Tài liệu tham khảo gồm các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian, tài liệu lịch sử, văn kiện Đảng… Điều đó khẳng định khi DHLS không thể thiếu tài liệu tham khảo. * Các loại sách, tạp chí nghiên cứu giáo dục, nghiên cứu lịch sử, các công trình mang tích chuyên khảo, kỷ yếu Hội thảo khoa học. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Hoàng Trung Thông (1981): “Tìm hiểu bản lĩnh dân tộc qua thơ văn yêu nước và chống Trung Quốc xâm lược”, Tạp chí Văn học, cũng đề cập đến nội dung của thơ ca chống Mĩ thể hiện hình tượng đất nước, bao trùm là sự ngợi ca, khâm phục một dân tộc nhỏ bé dám đánh và thắng những kẻ thù xâm lược hùng mạnh: “Ôi Tổ quốc giang sơn hùng vĩ, đất anh hùng của thế kỉ hai mươi”. - Nhà giáo – nhạc sĩ Mác Tuyên trong cuốn: “ Sử dụng bài hát lịch sử cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”,1985, đã phân tích tác dụng của bài ca cách mạng trong dạy học LS: khắc sâu sự kiện, giáo dục truyền thống dân tộc, lòng yêu nước.
Nội dung của bài ca cách mạng là chính là niềm tự hào dân tộc, thái độ căm ghét áp bức bóc lột…Qua đó có thể khẳng định rằng các ca khúc cách mạng chứa đựng nội dung lịch sử. - Hoàng Đình Chiến, “Sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông”, Tập san KHXH cấp II, III, Bộ Giáo dục lịch sử số 3/1990 – 1991, nêu một số biện pháp sử dụng các tác phẩm của Hồ Chí Minh trong vào DHLS ở trường phổ thông, nhằm cụ thể hóa sự kiện lịch sử, tái hiện lịch sử một cách chân thực thông qua các tác phẩm của Hồ Chí Minh. - Lê Thị Bích Hồng với chuyên khảo “Thơ với cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước” đã đề cập đến cái tôi sử thi thể hiện trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước. Đó là hình ảnh người mẹ, người chị ở hậu phương, thanh niên xung phong, người chiến sĩ…vượt qua những mất mát, hy sinh, nỗi đau thầm lặng để chiến thắng kẻ thù xâm lược.
Chứng tỏ thơ chống Mĩ – những bài thơ báng súng. - Phan Ngọc Liên – Nguyễn Thị Côi: “Những vấn đề trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay”, NCLS số 4, 1994 có đề cập đến sử dụng tài liệu văn học trong đó có thơ ca vào DHLS ở trường phổ thông để cụ thể hóa kiến thức, tạo xúc cảm lịch sử cho học sinh. - Vũ Huy Thông trong cuốn: Cái đẹp trong thơ kháng chiến 1945 – 1975, NXB Giáo dục,1998, đã cung cấp cho người đọc một cái nhìn khái quát về những biểu hiện của hình tượng đất nước, con người, quê hương… trong thơ kháng chiến. Đồng thời, tác giả cũng sử dụng những dẫn chứng cụ thể trong một số bài thơ của các nhà thơ tiêu biểu như: Tố Hữu, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Nguyễn Khoa Điềm…để dẫn chứng, minh họa cho cả nội dung của dòng thơ kháng chiến.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nguyễn Duy Bắc: Bản sắc dân tộc trong thơ ca Việt Nam hiện đại ( 1945 – 1975), NXB Văn hóa dân tộc Hà nội – 1998, đã tập trung miêu tả hình tượng Tổ quốc, nhân dân trong chiều sâu văn hóa dân tộc, vừa có tính truyền thống, vừa có tính cách tân. Trong đó thơ ca giai đoạn kháng chiến chống Mĩ thực sự là những bản anh hùng ca hào sảng, thể hiện khí phách của dân tộc. - Trần Huyền Sâm (1998), “Tố Hữu - một qua niệm cách mạng về thơ”, Tạp chí Văn nghệ quân đội, thể hiện quan điểm của Tố Hữu – người viết sử bằng thơ: Làm thơ là làm cách mạng bằng thơ.