Luận văn thạc sĩ hay lựa chọn soạn thảo và sử dụng bài tập thí nghiệm trong dạy học chương cân bằng và chuyển động của vật rắn vật lí 10 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ phân tích việc soạn thảo và sử dụng bài tập thí nghiệm trong dạy học chương cân bằng và chuyển động vật rắn lớp 10.

• Tác giả: Hà Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Đỗ Hương Trà
• Trường học: Trường Đại học Sư Phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Vật Lý
• Đề tài: Lựa Chọn, Soạn Thảo Và Sử Dụng Bài Tập Thí Nghiệm Trong Dạy Học Chương “Cân Bằng Và Chuyển Động Của Vật Rắn’’ - Vật Lí 10 THPT
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỒI DƯỠNG TƯ DUY PHÊ PHÁN VÀ TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP THÍ NGHIỆM VẬT LÍ
• 1.1. Tư duy và đặc điểm của tư duy
• 1.2. Phân loại tư duy
• 2. CHƯƠNG 2: LỰA CHỌN, SOẠN THẢO VÀ HƯỚNG DẪN GIẢI BÀI TẬP THÍ NGHIỆM PHẦN CÂN BẰNG VÀ CHUYỂN ĐỘNG CỦA VẬT RẮN
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sử Dụng Bài Tập Thí Nghiệm Trong Dạy Học Vật Lý 10

Bài tập thí nghiệm trong dạy học Vật lý 10 đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển tư duy và kỹ năng thực hành cho học sinh. Việc áp dụng các bài tập thí nghiệm không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về lý thuyết mà còn tạo cơ hội cho các em thực hành và trải nghiệm thực tế. Theo nghiên cứu của Hà Thị Thu Hà, việc sử dụng bài tập thí nghiệm giúp gắn kết kiến thức lý thuyết với thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

1.1. Khái Niệm Về Bài Tập Thí Nghiệm Trong Vật Lý

Bài tập thí nghiệm là những hoạt động thực hành giúp học sinh áp dụng lý thuyết vào thực tế. Chúng bao gồm các thí nghiệm đơn giản đến phức tạp, giúp học sinh phát triển kỹ năng quan sát và phân tích.

1.2. Lợi Ích Của Việc Sử Dụng Bài Tập Thí Nghiệm

Việc sử dụng bài tập thí nghiệm trong dạy học Vật lý 10 giúp học sinh phát triển tư duy phê phán và sáng tạo. Nó cũng tạo điều kiện cho học sinh thực hành và rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm.

II. Thách Thức Trong Việc Áp Dụng Bài Tập Thí Nghiệm

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc áp dụng bài tập thí nghiệm trong dạy học Vật lý 10 cũng gặp phải một số thách thức. Giáo viên cần phải chuẩn bị kỹ lưỡng về thiết bị và tài liệu. Ngoài ra, việc quản lý lớp học trong khi thực hiện thí nghiệm cũng là một vấn đề cần được chú ý.

2.1. Thiếu Thiết Bị Và Tài Liệu

Nhiều trường học không đủ thiết bị thí nghiệm cần thiết, điều này gây khó khăn cho giáo viên trong việc thực hiện các bài tập thí nghiệm.

2.2. Quản Lý Lớp Học Trong Thí Nghiệm

Quản lý lớp học trong khi thực hiện thí nghiệm là một thách thức lớn. Giáo viên cần có kỹ năng để duy trì trật tự và đảm bảo an toàn cho học sinh.

III. Phương Pháp Sử Dụng Bài Tập Thí Nghiệm Hiệu Quả

Để sử dụng bài tập thí nghiệm hiệu quả, giáo viên cần có kế hoạch rõ ràng và phương pháp giảng dạy phù hợp. Việc tích hợp bài tập thí nghiệm vào chương trình học sẽ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động và thực tế hơn.

3.1. Lập Kế Hoạch Thí Nghiệm

Giáo viên cần lập kế hoạch chi tiết cho từng bài thí nghiệm, bao gồm mục tiêu, thiết bị cần thiết và quy trình thực hiện.

3.2. Tích Hợp Thí Nghiệm Vào Giảng Dạy

Tích hợp bài tập thí nghiệm vào giảng dạy lý thuyết sẽ giúp học sinh dễ dàng hiểu và nhớ kiến thức hơn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Bài Tập Thí Nghiệm Trong Dạy Học

Bài tập thí nghiệm không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về lý thuyết mà còn tạo cơ hội cho các em thực hành và trải nghiệm thực tế. Nghiên cứu cho thấy, học sinh tham gia vào các bài tập thí nghiệm có khả năng ghi nhớ và áp dụng kiến thức tốt hơn.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Thí Nghiệm

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các bài tập thí nghiệm có kết quả học tập cao hơn so với những học sinh chỉ học lý thuyết.

4.2. Ví Dụ Thực Tế Về Sử Dụng Thí Nghiệm

Một số trường đã áp dụng thành công bài tập thí nghiệm trong dạy học Vật lý 10, giúp học sinh phát triển tư duy và kỹ năng thực hành.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Bài Tập Thí Nghiệm Trong Dạy Học Vật Lý

Bài tập thí nghiệm sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong dạy học Vật lý 10. Việc cải tiến phương pháp giảng dạy và đầu tư vào thiết bị thí nghiệm sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục. Tương lai của việc sử dụng bài tập thí nghiệm trong giáo dục sẽ phụ thuộc vào sự quan tâm và đầu tư của các cơ sở giáo dục.

5.1. Đầu Tư Vào Thiết Bị Thí Nghiệm

Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào thiết bị thí nghiệm để đảm bảo học sinh có cơ hội thực hành tốt nhất.

5.2. Đào Tạo Giáo Viên Về Phương Pháp Thí Nghiệm

Đào tạo giáo viên về phương pháp sử dụng bài tập thí nghiệm sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học đang là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu tại Việt Nam. Theo thống kê năm 2014, cả nước ghi nhận hơn 4000 học sinh giỏi cấp quốc gia, tuy nhiên phần lớn tập trung tại các trường chuyên lớp chọn, phản ánh khoảng cách lớn trong việc bồi dưỡng tư duy bậc cao cho học sinh đại trà. Trong bối cảnh Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 - 2020 đặt mục tiêu xây dựng thế hệ lao động sáng tạo và có tư duy phản biện, việc đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lý là đòi hỏi cấp thiết. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề gắn kết kiến thức hàn lâm với thực tiễn đời sống thông qua bài tập thí nghiệm, nhằm bồi dưỡng tư duy phê phán và tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông. Mục tiêu cụ thể của đề tài là xây dựng hệ thống bài tập thí nghiệm phù hợp, thiết kế tiến trình dạy học giải quyết vấn đề và kiểm chứng tính khả thi trong thực tế giảng dạy chương Cân bằng và chuyển động của vật rắn. Đề tài được triển khai nghiên cứu trong thời gian 12 tháng, từ tháng 8 năm 2014 đến tháng 8 năm 2015 tại trường Trung học phổ thông Lê Hồng Phong, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành, nâng tỷ lệ học sinh hứng thú học tập và chủ động khám phá tri thức từ mức dưới 25% lên trên 85%, tạo tiền đề vững chắc cho việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp lý thuyết nhận thức và phương pháp luận sáng tạo của các học giả lớn trong và ngoài nước. Khung lý thuyết áp dụng quan điểm về tư duy phê phán của Robert Ennis, Richard Paul và lý thuyết tư duy sáng tạo của Phan Dũng, Phan Thị Luyến. Mô hình nghiên cứu phân tích 7 dấu hiệu đặc trưng của tư duy phê phán như kỹ năng đặt câu hỏi, hoài nghi khoa học và đánh giá lập luận; đồng thời xác định 5 phẩm chất then chốt của tư duy sáng tạo gồm tính độc lập, tính mềm dẻo và năng lực tìm kiếm giải pháp tối ưu. Bài tập thí nghiệm được chuẩn hóa thành 4 cấp độ nhận thức: từ cấp độ 1 là thực hiện theo quy trình có sẵn đến cấp độ 4 là người học tự lực thiết kế phương án, tự chọn dụng cụ và xử lý kết quả. Các khái niệm trung tâm bao gồm bài tập thí nghiệm vật lý, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo và chu trình giải quyết vấn đề khoa học.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả phối hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu lý luận, điều tra thực tiễn, thực nghiệm sư phạm và thống kê toán học. Cỡ mẫu khảo sát thực trạng gồm 6 giáo viên vật lý và 75 học sinh thuộc 2 lớp 10A1, 10A2 tại trường Trung học phổ thông Lê Hồng Phong, thành phố Cẩm Phả, thu về 70 phiếu trả lời hợp lệ đạt tỷ lệ 93,33%. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng cho khảo sát thực trạng, kết hợp chọn mẫu lớp tương đương cho thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm soát độ đồng đều về học lực đầu vào. Nghiên cứu lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả và kiểm định độ lệch chuẩn để bảo đảm tính khách quan, loại bỏ sai số chủ quan khi đối chiếu kết quả trước và sau can thiệp. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu diễn ra trong 3 giai đoạn suốt 12 tháng: giai đoạn xây dựng cơ sở lý luận từ tháng 8 đến tháng 11 năm 2014, giai đoạn khảo sát thực trạng và soạn thảo bài tập từ tháng 12 năm 2014 đến tháng 3 năm 2015, và giai đoạn thực nghiệm sư phạm từ tháng 4 đến tháng 8 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực trạng cho thấy 100% giáo viên gặp trở ngại khi biên soạn bài tập thí nghiệm do nguồn tài liệu chuyên biệt còn khan hiếm và áp lực ôn thi trắc nghiệm. Bên cạnh đó, 80% giáo viên chỉ sử dụng thí nghiệm nhằm minh họa kiến thức hoặc rèn luyện thao tác cơ bản, trong khi chỉ 20% giáo viên quan tâm đến việc rèn luyện năng lực thiết kế phương án thí nghiệm cho học sinh. Về phía người học, 80% học sinh nắm được công thức lý thuyết nhưng 100% học sinh thừa nhận chưa từng được giao bài tập tự thiết kế học cụ. Sau quá trình thực nghiệm sư phạm với hệ thống bài tập cải tiến, tỷ lệ học sinh thể hiện rõ nét năng lực tư duy phê phán và tư duy sáng tạo tăng khoảng 35%, đồng thời tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi trong các bài kiểm tra thực hành tăng thêm 28% so với nhóm đối chứng.

Thảo luận kết quả

Sự tiến bộ vượt bậc của học sinh xuất phát từ việc chuyển đổi cách tiếp cận từ thụ động sang chủ động khám phá tri thức. Khi giải quyết bài toán mở như xác định khối lượng viên gạch bằng lực kế giới hạn 5 Newton thay vì 20 Newton, học sinh phải vận dụng quy tắc mômen lực và phối hợp các dụng cụ bổ trợ để đạt kết quả chính xác. Dữ liệu thực nghiệm có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ cột so sánh điểm số giữa lớp thực nghiệm 10A1 và lớp đối chứng 10A2, kết hợp bảng phân phối tần số các tiêu chí đánh giá tư duy sáng tạo với mức độ xuất sắc tăng từ 15% lên 48%. Kết quả này củng cố các nghiên cứu giáo dục hiện đại, khẳng định thí nghiệm vật lý là cầu nối vững chắc giúp người học chuyển hóa tri thức sách vở thành năng lực hành động thực tiễn. Việc kết hợp chặt chẽ giữa hoạt động trí tuệ và thao tác thực hành giúp học sinh khắc sâu bản chất quy luật vật lý, loại bỏ thói quen học vẹt và ghi nhớ máy móc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa hiệu quả của bài tập thí nghiệm trong trường phổ thông, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động đồng bộ:

• Xây dựng ngân hàng tối thiểu 30 bài tập thí nghiệm chuyên sâu cho chương trình Vật lý lớp 10, phân hóa theo 4 cấp độ nhận thức, do tổ bộ môn các trường hoàn thành trong thời gian 6 tháng đầu năm học.
• Tái cấu trúc phân phối chương trình, dành ít nhất 20% thời lượng của mỗi học kỳ cho hoạt động thực hành mở và giải bài tập thí nghiệm, do giáo viên bộ môn thực hiện liên tục trong suốt 35 tuần học.
• Tổ chức bồi dưỡng phương pháp giảng dạy cho 100% giáo viên vật lý về kỹ thuật chế tạo học cụ tái chế và phương pháp đặt câu hỏi định hướng tư duy, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp trường sư phạm tổ chức định kỳ 2 lần mỗi năm.
• Đầu tư cơ sở vật chất phòng học bộ môn, đảm bảo trang bị tối thiểu 1 bộ dụng cụ thí nghiệm cho mỗi nhóm 4 học sinh, kết hợp kiểm định định kỳ 100% thiết bị đo lường trước mỗi năm học mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giàu giá trị khoa học và thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giáo viên giảng dạy môn Vật lý cấp trung học phổ thông: Ứng dụng trực tiếp hệ thống bài tập mẫu và tiến trình bài dạy để đổi mới phương pháp lên lớp, giúp nâng cao tỷ lệ học sinh say mê môn học lên trên 85% qua các bài toán thực tiễn.
• Cán bộ quản lý chuyên môn tại các trường phổ thông: Sử dụng bộ công cụ gồm 7 tiêu chí tư duy phê phán và 5 tiêu chí tư duy sáng tạo làm chuẩn đánh giá giờ dạy, thúc đẩy sinh hoạt chuyên môn tại 100% tổ bộ môn.
• Học viên cao học và sinh viên đại học sư phạm: Tham khảo phương pháp luận nghiên cứu thực nghiệm và kỹ thuật phân tích số liệu trên mẫu 70 học sinh để thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học giáo dục đạt chuẩn.
• Tác giả biên soạn chương trình và tài liệu giáo khoa: Tiếp cận nguồn tư liệu thực nghiệm phong phú gồm các bài toán chế tạo học cụ chi phí thấp để đưa vào các bộ sách bài tập và tài liệu hướng dẫn giảng dạy mới.

Câu hỏi thường gặp

• Bài tập thí nghiệm khác biệt thế nào so với bài thực hành truyền thống trong sách giáo khoa? Bài thực hành truyền thống chủ yếu yêu cầu học sinh làm theo các bước định sẵn để kiểm chứng công thức có sẵn trong sách. Ngược lại, bài tập thí nghiệm đặt học sinh vào tình huống có vấn đề như đo khối lượng bằng lực kế giới hạn 5 Newton, đòi hỏi người học tự xây dựng phương án, phối hợp đòn bẩy và phân tích sai số khoa học.

• Làm thế nào để lượng hóa mức độ phát triển tư duy phê phán của học sinh? Nghiên cứu sử dụng thang đo chuẩn hóa gồm 7 chỉ số biểu hiện, đánh giá từ khả năng quan sát, đặt câu hỏi đến năng lực phản biện giải pháp. Thang điểm từ 1 đến 10 được quy ước chi tiết giúp giáo viên dễ dàng theo dõi sự tiến bộ của 100% học sinh qua từng bài học.

• Sử dụng bài tập thí nghiệm có làm gián đoạn thời gian của tiết học 45 phút không? Giáo viên chỉ cần dành khoảng 12 đến 15 phút cho mỗi bài tập thí nghiệm ngắn gọn để khởi động hoặc củng cố kiến thức. Đối với các bài tập phức tạp hơn như xác định trọng tâm bản mỏng chữ T, giáo viên có thể giao nhiệm vụ chuẩn bị trước ở nhà để tối ưu hóa thời gian trên lớp.

• Các trường học có điều kiện cơ sở vật chất khó khăn có triển khai được không? Mô hình bài tập thí nghiệm trong luận văn ưu tiên sử dụng các vật liệu tái chế như bìa các-tông, dây chỉ, thước nhựa và chai nước với chi phí dưới 15.000 đồng cho một bộ học cụ, giúp 100% trường học vùng nông thôn đều có thể áp dụng thành công.

• Học bài tập thí nghiệm có hỗ trợ nâng cao điểm số trong các kỳ thi trắc nghiệm không? Dữ liệu thực nghiệm chứng minh học sinh được rèn luyện bài tập thí nghiệm có điểm số kiểm tra định kỳ cao hơn trung bình 1,2 điểm so với nhóm đối chứng, đồng thời xử lý các câu hỏi trắc nghiệm hiện tượng thực tế nhanh hơn khoảng 25% nhờ hiểu sâu bản chất vật lý.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phát triển tư duy phê phán và tư duy sáng tạo thông qua bài tập thí nghiệm vật lý.
• Đánh giá thực trạng khách quan trên 6 giáo viên và 70 học sinh, chỉ ra chính xác các rào cản trong dạy học thực nghiệm.
• Biên soạn thành công hệ thống bài tập thí nghiệm phân hóa gồm 4 chủ đề cốt lõi của chương Cân bằng và chuyển động của vật rắn.
• Kiểm chứng hiệu quả thực nghiệm sư phạm, nâng cao năng lực tư duy khoa học và điểm số định kỳ cho hơn 85% học sinh tham gia.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chuyển giao sư phạm có tính ứng dụng cao và phù hợp với thực tế trường học phổ thông.

Đóng góp lớn nhất của công trình là giải pháp chuyển hóa các định luật vật lý trừu tượng thành trải nghiệm sáng tạo thực tiễn cho học sinh. Kế hoạch triển khai mở rộng cần được nhân rộng tại các trường trung học phổ thông trong giai đoạn 2026 - 2028. Hãy tham khảo và ứng dụng phương pháp dạy học bài tập thí nghiệm ngay hôm nay để kiến tạo môi trường giáo dục phát triển toàn diện năng lực học sinh!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỒI DƯỠNG TƯ DUY PHÊ PHÁN VÀ TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀ I TẬP THÍ NGHIỆM VẬT LÍ 1. Tư duy và đă ̣c điểm của tư duy a) Khái niê ̣m về tư duy Tư duy là quá trình nhận thức khái quát và gián tiếp, phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ có tính quy luật trong quá trình vận động của tự nhiên và xã hội. b) Tư duy có những đặc điểm sau Trong nhiều nhà tâm lí học đã chỉ ra một số đặc điểm chính của tư duy là: - Tư duy có tính định hướng: thể hiện ở sự xác định nhanh chóng và chính xác đối tượng cần lĩnh hội, mục đích phải đạt và những con đường tối ưu để đạt mục đích đó. - Tư duy có tính nhân rộng: Thể hiện ở chỗ có khả năng vận dụng nghiên cứu các đối tượng khác.

- Tư duy có tính chiều sâu: thể hiện ở khả năng nắm vững ngày càng sâu sắc bản chất của sự vật, hiện tượng. - Tư duy có tính tính linh hoạt: thể hiện ở sự nhạy bén trong việc vận dụng những tri trức và cách thức hành động vào các tình huống khác nhau một cách sáng tạo. - Tư duy có tính tính mềm dẻo: thể hiện ở hoạt động tư duy được tiến hành theo các hướng xuôi và ngược chiều - Tư duy có tính tính độc lập: thể hiện ở chỗ tự mình phát hiện được vấn đề, đề xuất cách giải quyết và tự giải quyết vấn đề. - Tư duy có tính tính khái quát: thể hiện ở chỗ khi giải quyết mỗi loại nhiệm vụ sẽ đưa ra mô hình khái quát.

Từ mô hình khái quát này có thể vận dụng để giải quyết các nhiệm vụ cùng loại. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại tư duy Có nhiều cách phân loại tư duy tùy thuộc vào việc chọn dấu hiệu phân loại. Trong DHVL, người ta quan tâm đến các loại tư duy chủ yếu sau: - Tư duy kinh nghiệm: Là tư duy chủ yếu dựa trên kinh nghiệm cảm tính và sử dụng phương pháp "thử và sai" - Tư duy lí luận: Là tư duy giải quyết nhiệm vụ được đề ra dựa trên sử dụng những khái niệm trừu tượng, những tri thức lí luận.

Nhờ có loại tư duy này mà con người có thể đi sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng, phát hiện được qui luật vận động của chúng và sử dụng tri thức để cải tạo thế giới tự nhiên, phục vụ lợi ích của mình. - Tư duy vật lí: Là sự quan sát các hiện tượng vật lí, phân tích một hiện tượng phức tạp thành những bộ phận đơn giản và xác lập giữa chúng những mối quan hệ và những sự phụ thuộc xác định, tìm ra mối liên hệ giữa mặt định tính và mặt định lượng của các hiện tượng và các đại lượng vật lí, dự đoán các hệ quả mới từ các lí thuyết và áp dụng những kiến thức khái quát thu được vào thực tiễn. Tư duy phê phán và tư duy sáng ta ̣o 1. Tư duy phê phán * Đinh ̣ nghiã về TDPP Robert Ennis phát biểu về tư duy phê phán như sau: “Tư duy phê phán là sự suy nghĩ sâu sắc, nhạy cảm, thực tế và hữu ích để quyết định niềm tin hay hành động”.

[37] Richard Paul phát biểu về tư duy phê phán từ một góc nhìn khác biệt so với các tác giả trước ông: “Tư duy phê phán là một mô hình tư duy - về một chủ đề, một vấn đề, một nội dung bất kỳ - trong đó chủ thể tư duy cải tiến chất lượng tư duy của mình bằng việc điều khiển một cách thành thạo các cấu trúc nền tảng có sẵn của tư duy và áp đặt các tiêu chuẩn của hành động trí tuệ lên quá trình tư duy của mình”. [39] Michael Scriven thì cho rằng tư duy phê phán là “một năng lực học vấn cơ bản, tương tự như là đọc và viết vậy”, và phát biểu như sau: “Tư duy phê phán là khả nă nghành đ ộ ng đ ể thấ u hiể u và đ ánh giá đ ư ợ c nhữ ng dữ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] liệ u thu thậ p đ ư ợ c thông qua quan sát, giao tiế p, truyề n thông, và tranh luậ n”. Trên thực tế 2 kĩ năng này bổ sung và cũng có thể thay thế cho nhau. Tư duy phê phán có thể có các biểu hiện sau: - Quan sát - Luôn luôn tò mò đặt câu hỏi và tìm những nguồn trả lời cần thiết cho mình - Luôn kiểm tra và tự thử thách những điều mình vốn tin, những quan điểm, suy nghĩ, những giả sử mình hay người khác đặt ra xem chúng có đúng sự thật không? - Nhận thức được và nêu ra được vấn đề - Đánh giá độ vững chắc của tư duy và lập luận - Đưa ra những quyết định sáng suốt và tìm ra được những giải pháp, những lời giải vững chắc - Hiểu về tư duy logic và logic nói chung 1.

Tư duy sáng tạo Theo Phan Thị Luyến (2009): "TDST là quá trình biến đổi thông tin thành tri thức hoặc tri thức đã biết thành tri thức mới bằng các hiện tượng tâm lí". [16] "Tư duy sáng tạo, quá trình suy nghĩ giải quyết vấn đề và ra quyết định, quá trình biến đổi thông tin được coi là tương đương về nghĩa". Tư duy sáng tạo là đỉnh cao nhất của các quá trình hoạt động trí tuệ của con người. Tư duy sáng tạo được xác định bởi chất lượng hoạt động trí tuệ ở mức độ cao với các phẩm chất quan trọng: Tính mềm dẻo, tính linh hoạt, tính độc đáo và tính nhạy cảm của tư duy.

Quá trình sáng tạo của con người thường bắt đầu từ một ý tưởng mới, bắt nguồn từ TDST của mỗi người. TDST thường có các biểu hiện sau: - Có tư duy độc lập và biết nhận xét, phê phán theo quan điểm riêng không phụ thuộc, gò bó vào những cái cũ, không tư duy theo lối mòn. - Luôn đi vào các vấn đề bản chất nhằm tìm ra quy luật. - Có khả năng dự báo và say sưa nung nấu các ý tưởng mới 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Luôn tìm ra được giải pháp tối ưu trước một tình huống mới, một vấn đề cần giải quyết.

Rèn luyện năng lực TDST cho HS là nhiệm vụ hàng đầu của nền giáo dục và đào tạo nước ta. Mố i quan hê ̣ giữa tư duy sáng tạo và tư duy phê phán TDST và TDPP như là một cặp phạm trù không thể tách rời nhau. Cả hai mặt này đều được sử dụng và khái quát các ý tưởng. Khi cố gắng giải quyết một vấn đề chúng ta cần xem xét vấn đề đó dưới nhiều góc độ khác nhau, dưới nhiều tình huống khác nhau từ đó đưa ra các cách giải quyết phù hợp.

Sáng tạo không chỉ tìm ra giải pháp mới cho vấn đề đặt ra mà còn là tìm ra giải pháp tốt hơn và vì vậy đòi hỏi có những đánh giá, phê bình. TDPP và TDST đều thuộc loại tư duy độc lập, là loại tư duy bậc cao chỉ có ở con người. TDST chủ yếu tạo ra các ý tưởng mới, các giải pháp mới, còn TDPP chủ yếu đánh giá các ý tưởng và các giải pháp đó. TDPP tạo điều kiện thuận lợi cho TDST phát triển và ngược lại TDST cũng tạo điều kiện phát triển TDPP [16].

Và kết quả cuối cùng là các vấn đề đặt ra được giải quyết một cách thấu đáo nhất. Bàn về vấn đề này, tác giả Trần Vui cho rằng: TDST bao gồm những kĩ năng như tính tổng hợp các ý tưởng, tổng quát các ý tưởng, áp dụng các ý tưởng. TDST có tính phát triển liên tục. Các “sản phẩm” trước đó được mở rộng hơn, sâu sắc hơn, hợp lý hơn, tối ưu hơn… Rồi những sáng tạo này lại được phê phán và dẫn tới một cách giải quyết mới, một bài toán mới [36].

Theo tác giả Nguyễn Bá Kim, tính linh hoạt, tính độc lập và phê phán là những điều kiện của TDST. Tính sáng tạo được thể hiện rõ nét ở khả năng tạo ra cái mới: phát hiện vấn đề mới, tìm hướng đi mới, tạo ra kết quả mới, tạo ra sản phẩm mới [14]. Còn theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn thì ông cho rằng muốn có óc sáng tạo phải có óc phê phán; muốn có óc phê phán phải có tinh thần sáng tạo. Thật vậy, TDPP và TDST là một loại tư duy độc lập, mang tính cá nhân mà bản thân trong mỗi 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] con người là tổng hòa của các mối quan hệ và chúng tồn tại trong một chỉnh thể thống nhất với nhau, hỗ trợ cho nhau cùng phát triển [29].

Như vậy, ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, chúng ta cần củng cố và rèn luyện TDPP và TDST cho người học. Chúng ta phải coi trọng cả hai loại tư duy này mà không được coi nhẹ hay tách rời chúng ra khỏi nhau. Rèn luyêṇ tư duy sáng tạo và tư duy phê phán cho ho ̣c sinh Để rèn luyện TDPP và TDST cho học sinh, cần tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh nhằm rèn luyện cho học sinh một số kĩ năng cơ bản như: Kĩ năng đặt câu hỏi và tự đặt câu hỏi; kĩ năng suy nghĩ độc lập, kĩ năng tư duy tập thể… Thực tế cho thấy rằng nhiều khi chúng ta không thực sự hiểu về các câu hỏi và các vấn đề vốn đòi hỏi phải được hiểu một cách thấu đáo. Khi các câu hỏi và các vấn đề được nêu ra rõ ràng và chính xác, chúng ta sẽ có thể trả lời và giải quyết vấn đề một cách dễ dàng hơn.

Hiển nhiên là, khi điều định hỏi được định hình một cách rõ ràng trong óc, việc tìm kiếm thông tin để có thể trả lời cho câu hỏi đó một cách xác đáng nhất sẽ không còn là điều khó [16]. Do đó, trong những dấu hiệu trên thì cách “đặt câu hỏi” là một dấu hiệu hàng đầu, việc thực hành thường xuyên một số câu hỏi dưới đây có thể giúp học sinh suy nghĩ, đánh giá về cách tư duy của mình nhằm nâng cao chất lượng của quá trình tư duy: - Cách suy nghĩ, lập luận của mình như thế có cần thiết không? - Cách suy nghĩ, lập luận của mình như thế đã rõ ràng chưa? - Cách suy nghĩ, lập luận của mình như thế đã chính xác chưa? - Cách suy nghĩ, lập luận của mình như thế đã phù hợp với vấn đề chưa? - Cách suy nghĩ, lập luận của mình như thế đã đề cập tới tính phức tạp của vấn đề chưa?