Số Phận Con Người Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1975: Nghiên Cứu và Phân Tích

Luận án tiến sĩ phân tích sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết việt nam sau 1975, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Lê Thị Hằng
• Người hướng dẫn: Đinh Trí Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Sự Thể Hiện Số Phận Con Người Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1975
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• CẤU TRÚC LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Việc nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung
• 1.1.1. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn học Việt Nam hiện đại trước 1975
• 1.1.2. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam sau 1975
• 1.2. Việc nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ XÃ HỘI, THẨM MỸ CỦA VIỆC QUAN TÂM THỂ HIỆN SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 2.1. Thể loại tiểu thuyết và sự thể hiện số phận con người
• 2.1.1. Số phận con người - đối tượng thể hiện đặc biệt của văn học
• 2.1.2. Ưu thế của tiểu thuyết trong việc thể hiện số phận con người
• 2.1.3. Số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam trước 1975
• 2.2. Tiền đề xã hội - thẩm mỹ của sự đổi mới cách nhìn nhận và thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975
• 2.2.1. Bối cảnh lịch sử - xã hội
• 2.2.2. Tiền đề văn hóa - thẩm mỹ
• 2.3. Tổng quan về sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975
• 2.3.1. Chặng đường mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975. Sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người
• 2.3.2. Những định hướng lớn trên vấn đề thể hiện số phận con người
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BÌNH DIỆN CHỦ YẾU CỦA SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 3.1. Số phận con người giữa những lựa chọn khó khăn của đời sống chiến tranh
• 3.1.1. Quan hệ éo le giữa số phận dân tộc và số phận con người
• 3.1.2. Cái giá của những lựa chọn vươn theo các chuẩn mực phi thường
• 3.1.3. Sự tiêu mòn nhân tính trong chiến tranh và vì chiến tranh
• 3.2. Số phận con người giữa muôn mặt phức tạp của đời thường
• 3.2.1. Bi kịch của việc kém thích ứng
• 3.2.2. Bi kịch của việc thích ứng vội vàng mà thiếu hụt căn bản văn hóa
• 3.2.3. Bi kịch của sự nhầm lẫn trong đi tìm và xác lập bảng giá trị mới
• 3.3. Số phận con người trong việc khẳng định những gì thuộc về bản thể
• 3.3.1. Số phận con người qua việc đấu tranh khẳng định cá tính
• 3.3.2. Số phận con người qua việc khẳng định những nhu cầu bản năng
• 3.3.3. Số phận con người qua việc khẳng định những lựa chọn riêng về mặt tư tưởng
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC PHƯƠNG THỨC, PHƯƠNG TIỆN THỂ HIỆN SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 4.1. Nghệ thuật tổ chức xung đột
• 4.1.1. Tư duy mới về xung đột trong đời sống xã hội và trong cấu trúc tác phẩm
• 4.1.2. Tô đậm xung đột giữa con người với hoàn cảnh
• 4.1.3. Xoáy sâu vào xung đột giữa các bộ phận cấu thành nhân cách
• 4.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 4.2.1. Biệt loại hóa các nhân vật
• 4.2.2. Nhấn mạnh sự chưa hoàn kết của số phận nhân vật
• 4.2.3. Quan tâm tới tính phiêu lưu, trải nghiệm của nhân vật
• 4.3. Nghệ thuật tổ chức hệ thống điểm nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ
• 4.3.1. Đa dạng hóa hệ thống điểm nhìn về số phận con người
• 4.3.2. Linh hoạt trong việc phối trí các sắc thái giọng điệu khi miêu tả số phận con người
• 4.3.3. Quan tâm đến tính đa thanh của ngôn ngữ trong việc thể hiện số phận con người
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TÁC PHẨM NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Số Phận Con Người Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1975

Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đã chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ trong cách thể hiện số phận con người. Giai đoạn này không chỉ phản ánh những biến động xã hội mà còn khám phá chiều sâu tâm hồn và bản chất con người. Các tác phẩm nổi bật đã mở ra những góc nhìn mới về tình hình xã hội sau 1975, từ đó tạo ra những giá trị nghệ thuật độc đáo. Sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết không chỉ là một vấn đề văn học mà còn là một phản ánh chân thực của cuộc sống.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Và Văn Hóa Sau 1975

Bối cảnh lịch sử sau 1975 đã tạo ra những thay đổi lớn trong văn học Việt Nam. Các nhà văn đã phải đối mặt với những thách thức mới, từ việc tìm kiếm bản sắc văn hóa đến việc thể hiện số phận con người trong một xã hội đang chuyển mình. Những tác phẩm tiêu biểu đã phản ánh sự chuyển biến này một cách sâu sắc.

1.2. Đặc Điểm Của Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1975

Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 mang những đặc điểm riêng biệt, thể hiện qua việc xây dựng nhân vật và cốt truyện. Các tác phẩm thường khai thác những khía cạnh phức tạp của số phận con người, từ những bi kịch cá nhân đến những mâu thuẫn xã hội. Điều này đã tạo ra một bức tranh đa chiều về cuộc sống con người trong thời kỳ đổi mới.

II. Những Thách Thức Trong Việc Thể Hiện Số Phận Con Người

Việc thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 không phải là điều dễ dàng. Các nhà văn phải đối mặt với nhiều thách thức, từ việc tìm kiếm giọng điệu phù hợp đến việc phản ánh chân thực những bi kịch của cuộc sống. Những vấn đề như tình hình xã hội sau 1975 và sự thay đổi trong quan niệm về con người đã tạo ra những áp lực lớn cho các tác giả.

2.1. Sự Đối Kháng Giữa Cá Nhân Và Xã Hội

Một trong những thách thức lớn nhất là sự đối kháng giữa số phận con người và những quy định xã hội. Các nhà văn thường phải tìm cách thể hiện những mâu thuẫn này một cách tinh tế, từ đó tạo ra những tác phẩm có chiều sâu và ý nghĩa.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Xây Dựng Nhân Vật

Việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết sau 1975 cũng gặp nhiều khó khăn. Các nhân vật không chỉ phải phản ánh số phận con người mà còn phải thể hiện được những khía cạnh phức tạp của tâm lý và xã hội. Điều này đòi hỏi các nhà văn phải có sự nhạy bén và sáng tạo trong cách thể hiện.

III. Phương Pháp Thể Hiện Số Phận Con Người Trong Tiểu Thuyết

Các phương pháp thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 rất đa dạng. Từ việc sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu đến cách xây dựng cốt truyện, các nhà văn đã tìm ra những cách thức mới để truyền tải thông điệp của mình. Những phương pháp này không chỉ giúp làm nổi bật số phận con người mà còn tạo ra những giá trị nghệ thuật độc đáo.

3.1. Nghệ Thuật Tổ Chức Xung Đột

Nghệ thuật tổ chức xung đột là một trong những phương pháp quan trọng trong việc thể hiện số phận con người. Các nhà văn thường sử dụng xung đột giữa các nhân vật để làm nổi bật những bi kịch và mâu thuẫn trong cuộc sống.

3.2. Đa Dạng Hóa Ngôn Ngữ Và Giọng Điệu

Việc đa dạng hóa ngôn ngữ và giọng điệu cũng là một phương pháp hiệu quả trong việc thể hiện số phận con người. Các nhà văn đã sử dụng nhiều phong cách khác nhau để tạo ra những sắc thái cảm xúc phong phú, từ đó làm nổi bật những trải nghiệm của nhân vật.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Số Phận Con Người

Nghiên cứu về số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn. Những kết quả nghiên cứu này có thể giúp các nhà giáo dục, học giả và độc giả hiểu rõ hơn về văn học Việt Nam, từ đó nâng cao nhận thức về giá trị nhân văn trong văn học.

4.1. Giá Trị Giáo Dục Của Văn Học

Nghiên cứu về số phận con người trong tiểu thuyết có thể cung cấp những bài học quý giá cho thế hệ trẻ. Những tác phẩm này không chỉ giúp họ hiểu về lịch sử mà còn về những giá trị nhân văn, đạo đức trong cuộc sống.

4.2. Tác Động Đến Nhận Thức Xã Hội

Các tác phẩm tiểu thuyết sau 1975 đã có tác động lớn đến nhận thức xã hội. Chúng không chỉ phản ánh thực tế mà còn góp phần định hình tư tưởng và quan niệm của con người về số phận con người trong xã hội hiện đại.

V. Kết Luận Về Số Phận Con Người Trong Tiểu Thuyết Việt Nam

Sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 là một chủ đề phong phú và đa dạng. Các nhà văn đã không ngừng tìm tòi, sáng tạo để phản ánh những biến động của xã hội và tâm hồn con người. Những tác phẩm này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang lại những bài học quý giá cho thế hệ mai sau.

5.1. Tương Lai Của Tiểu Thuyết Việt Nam

Tương lai của tiểu thuyết Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, đặc biệt trong việc thể hiện số phận con người. Các nhà văn sẽ tiếp tục khám phá những khía cạnh mới của cuộc sống, từ đó tạo ra những tác phẩm có giá trị.

5.2. Định Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Nghiên cứu về số phận con người trong tiểu thuyết sẽ tiếp tục là một lĩnh vực hấp dẫn. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khai thác những khía cạnh mới, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học "Sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975" được tác giả Lê Thị Hằng thực hiện tại Trường Đại học Vinh năm 2016, dưới sự hướng dẫn của tập thể người hướng dẫn khoa học gồm PGS.TS. Đinh Trí Dũng và PGS.TS. Phan Huy Dũng. Luận án thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam, mã số 62.21, tiếp cận đối tượng từ hướng nghiên cứu định tính của chuyên ngành văn học, kết hợp giữa lý luận thi pháp học, tự sự học và lịch sử văn học.

Về tính cấp thiết, tác giả luận án xác định sau năm 1975, lịch sử dân tộc bước sang giai đoạn thời bình. Đặc biệt, dấu mốc Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam (năm 1987) đã mở ra một nhận thức mới về vị trí, chức năng của văn nghệ, tạo điều kiện cho văn nghệ sĩ tham gia vào quá trình dân chủ hóa đời sống tinh thần. Tiểu thuyết, với tư cách là hình thức tự sự quy mô lớn, có năng lực bao quát hiện thực sâu rộng và thâm nhập vào đời tư, nội tâm của con người. Khoảng trống nghiên cứu được chỉ rõ: trước thời điểm luận án triển khai, giới nghiên cứu chủ yếu xem xét các sáng tác sau năm 1975 ở cấp độ các tác giả, tác phẩm riêng lẻ, hoặc khảo sát từng phương diện biệt lập như loại hình nhân vật hay kỹ thuật trần thuật. Luận án giải quyết yêu cầu xây dựng một hệ thống lý giải toàn diện, gắn kết chặt chẽ giữa sự biến đổi trong quan niệm về số phận con người với hệ thống phương thức, phương tiện nghệ thuật của thể loại tiểu thuyết.

Mục đích nghiên cứu của luận án là chỉ ra những đổi mới trong việc thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, xem đây là phương diện cốt lõi của sự đổi mới tư duy nghệ thuật thể loại, từ đó làm rõ quy luật vận động của văn xuôi thời kỳ chuyển từ chiến tranh sang hòa bình.

Nhiệm vụ nghiên cứu được phân định thành ba nội dung cụ thể:

1. Tìm hiểu những tiền đề xã hội, thẩm mỹ của việc quan tâm thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975.
2. Khảo sát những biểu hiện cụ thể của sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, so sánh sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 với tiểu thuyết Việt Nam trước 1975, nhất là giai đoạn 1945 - 1975.
3. Nêu và phân tích hệ thống phương thức, phương tiện nghệ thuật gắn với việc thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975.

Đối tượng nghiên cứu là sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975. Phạm vi khảo sát tập trung vào các tiểu thuyết xuất bản từ sau năm 1975, trọng tâm từ năm 1986 đến năm 2013. Luận án ưu tiên các tác phẩm đạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, Bộ Quốc phòng và các tác phẩm tạo dư luận xã hội rộng rãi.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được tổ chức theo tiến trình lịch sử và cấp độ thể loại:

Về nghiên cứu văn học hiện đại trước năm 1975, các giáo trình và chuyên luận được tổng thuật bao gồm: Giáo trình Văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến 1945 của nhóm tác giả Phan Cự Đệ, Trần Đình Hượu, Nguyễn Trác, Nguyễn Hoành Khung, Lê Chí Dũng, Hà Văn Đức; Văn học Việt Nam hiện đại (từ đầu thế kỷ XX đến 1945) của Trần Đăng Suyền và Nguyễn Văn Long; chuyên luận Quan niệm về con người trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn của Lê Thị Dục Tú; công trình Quan niệm nghệ thuật về con người và những đặc điểm của sự thể hiện con người trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 của Nguyễn Văn Long (xác lập ba chặng: con người tập thể 1945 - 1954, con người mới 1954 - 1964, con người sử thi 1964 - 1975); chuyên luận Con người trong truyện ngắn Việt Nam 1945 - 1975 (bộ phận văn học cách mạng) của Phùng Ngọc Kiếm.

Về nghiên cứu văn xuôi sau năm 1975, tác giả điểm lại các cột mốc lý luận: tiểu luận Viết về chiến tranh (1978) và Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa (1987) của Nguyễn Minh Châu; bài viết Về một đặc điểm của văn học và nghệ thuật ở ta trong giai đoạn vừa qua (1979) của Hoàng Ngọc Hiến; Đề cương đề dẫn thảo luận ở Hội nghị đảng viên bàn về sáng tác văn học (tháng 6/1979) do Nguyên Ngọc chấp bút. Bên cạnh đó là các công trình của giới nghiên cứu: Trần Đình Sử với Con người trong văn học Việt Nam sau 1945 và Mấy vấn đề trong quan niệm con người của văn học Việt Nam thế kỷ XX; Lê Ngọc Trà với Vấn đề con người trong văn học; Huỳnh Như Phương với Văn xuôi những năm 80 và vấn đề dân chủ hóa nền văn học; Bùi Việt Thắng với Văn xuôi gần đây và quan niệm con người; Tôn Phương Lan với Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới; Vũ Tuấn Anh với Đổi mới văn học vì sự phát triển; Nguyễn Thị Bình với luận án Những đổi mới của văn xuôi nghệ thuật sau 1975 - khảo sát trên nét lớn (1996) và chuyên luận Văn xuôi Việt Nam 1975 - 1985 những đổi mới cơ bản; Nguyễn Văn Kha với Đổi mới quan niệm về con người trong truyện Việt Nam 1975 - 2000.

Về các nghiên cứu chuyên sâu về tiểu thuyết sau năm 1975, luận án điểm lại các bài viết và công trình: Nguyễn Bích Thu (Ý thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975), Mai Hải Oanh (Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, 2009), Bùi Việt Thắng (Tiểu thuyết đương đại, 2005), Nguyễn Hải Hà và Nguyễn Thị Bình (Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám), Trần Cương (1999), Nguyễn Thị Kim Tiến, cùng các luận án của Nguyễn Thị Thanh Nga (2006), Nguyễn Thị Thanh Xuân, và các luận văn của Lê Thị Bích Hạnh (2004), Phạm Thị Thu Thủy (2003), Bùi Thị Hương (2004), Nguyễn Thị Ngọc Diệp (2003). Các diễn đàn tranh luận văn học về Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Vòng tròn bội bạc, Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng) cũng được tổng kết.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: phần lớn các nghiên cứu trước tiếp cận số phận con người ở phạm vi đề tài, tác gia riêng lẻ hoặc tách rời nội dung phản ánh với phương thức thể hiện. Luận án định vị là công trình khảo cứu có hệ thống, đồng bộ từ tiền đề thẩm mỹ, các bình diện nội dung cho đến các công cụ thi pháp thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết thời kỳ này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các khái niệm và khung phân tích thuộc thi pháp học và tự sự học:

• Khái niệm trung tâm: "Quan niệm nghệ thuật về con người" theo định nghĩa của Trần Đình Sử, được hiểu là nguyên tắc cảm nhận, cách cắt nghĩa, đánh giá và lý giải của nhà văn về phẩm chất, số phận và tương lai của con người được vật chất hóa qua hệ thống hình thức nghệ thuật của tác phẩm.
• Khung lý thuyết hỗ trợ: Luận án vận dụng quan điểm triết học Mác về bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội; lý thuyết phân tâm học của Sigmund Freud về vô thức, tiềm thức và bản năng tính dục; triết học hiện sinh về bản thể nhân vị, thân phận cô đơn và sự lựa chọn cá nhân; lý thuyết liên văn bản và các quan điểm tự sự học hiện đại về điểm nhìn trần thuật, kết cấu đa thanh và dòng ý thức.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm bốn phương pháp chính:

• Phương pháp lịch sử: Đặt tác phẩm và sự biến chuyển của thể loại vào bối cảnh xã hội, văn hóa Việt Nam từ sau năm 1975, phân tích quá trình kế thừa và đổi mới qua các mốc lịch sử.
• Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Xem xét tiểu thuyết thể hiện số phận con người như một chỉnh thể nghệ thuật, nằm trong hệ thống vận động chung của thể loại tiểu thuyết và nền văn xuôi đương đại.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Thực hiện đối sánh đồng đại và lịch đại giữa tiểu thuyết sau năm 1975 với giai đoạn 1945 - 1975, đồng thời đối chiếu với tiểu thuyết đô thị miền Nam giai đoạn 1954 - 1975 và một số tác phẩm văn học thế giới (Phía Tây không có gì lạ của Erich Maria Remarque, Trăm năm cô đơn của Gabriel García Márquez).
• Phương pháp liên ngành: Kết hợp các góc nhìn từ văn học, triết học, tâm lý học và xã hội học để phân tích cấu trúc nhân cách nhân vật. Các thao tác nghiên cứu bổ trợ gồm có miêu tả, phân tích, tổng hợp văn bản.

Nguồn tư liệu khảo sát chính của luận án gồm 33 tiểu thuyết tiêu biểu:

STT	Tên tác phẩm	Tác giả	Năm xuất bản
1	Miền cháy	Nguyễn Minh Châu	1977
2	Nắng đồng bằng	Chu Lai	1977
3	Trong cơn gió lốc	Khuất Quang Thụy	1978
4	Đất trắng	Nguyễn Trọng Oánh	1979, 1984
5	Năm 1975, họ đã sống như thế	Nguyễn Trí Huân	1979
6	Họ cùng thời với những ai	Thái Bá Lợi	1981
7	Mùa lá rụng trong vườn	Ma Văn Kháng	1985
8	Thời xa vắng	Lê Lựu	1986
9	Thân phận của tình yêu (Nỗi buồn chiến tranh)	Bảo Ninh	1987 (1991)
10	Vòng tròn bội bạc	Chu Lai	1987
11	Chim én bay	Nguyễn Trí Huân	1988
12	Đám cưới không có giấy giá thú	Ma Văn Kháng	1989
13	Góc tăm tối cuối cùng	Khuất Quang Thụy	1989
14	Thiên sứ	Phạm Thị Hoài	1989
15	Ăn mày dĩ vãng	Chu Lai	1991
16	Ba lần và một lần	Chu Lai	1999
17	Không phải trò đùa	Khuất Quang Thụy	1999
18	Trí nhớ suy tàn	Nguyễn Bình Phương	2000
19	Đại tá không biết đùa	Lê Lựu	2001
20	Những bức tường lửa	Khuất Quang Thụy	2004
21	Thiên thần sám hối	Tạ Duy Anh	2004
22	Thoạt kỳ thủy	Nguyễn Bình Phương	2005
23	Luật đời và cha con	Nguyễn Bắc Sơn	2005
24	Dòng sông mía	Đào Thắng	2006
25	Giàn thiêu	Võ Thị Hảo	2007
26	Hồ Quý Ly	Nguyễn Xuân Khánh	2007
27	Tiểu thuyết đàn bà	Lý Lan	2008
28	Cõi người rung chuông tận thế	Hồ Anh Thái	2008
29	Chinatown, Vân Vy	Thuận	2009
30	Quyên	Nguyễn Văn Thọ	2009
31	Đức Phật, nàng Savitri và tôi	Hồ Anh Thái	2010
32	Gia đình bé mọn	Dạ Ngân	2010
33	Những đứa trẻ chết già	Nguyễn Bình Phương	2013

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài theo bốn cụm vấn đề: nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung; nghiên cứu văn học trước năm 1975; nghiên cứu văn xuôi sau năm 1975; và nghiên cứu chuyên sâu về thể loại tiểu thuyết sau năm 1975. Luận án phân tích các luận điểm của những nhà nghiên cứu tiền bối, khẳng định rằng các công trình đi trước đã làm rõ quá trình chuyển dịch từ quan niệm con người tập thể, con người sử thi sang con người cá nhân, đời thường và tâm linh. Tuy nhiên, các công trình chủ yếu tiếp cận theo từng lát cắt riêng rẽ. Tiểu kết chương 1 xác định việc luận án triển khai nghiên cứu chuyên biệt và toàn diện về số phận con người trong tiểu thuyết sau năm 1975 là sự tiếp nối cần thiết trên cơ sở kế thừa tư liệu của những người đi trước.

Chương 2: Những tiền đề xã hội, thẩm mỹ của việc quan tâm thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Chương 2 trình bày các tiền đề lý luận và thực tiễn chi phối sự đổi mới thể loại.

• Về bản chất thể loại: Tiểu thuyết là hình thức tự sự có khả năng tái hiện hiện thực đời sống và khám phá chiều sâu tâm hồn con người. Thể loại này gắn liền với các bước chuyển trong cách quan niệm về con người của triết học và văn học qua các thời kỳ.
• Về diện mạo trước năm 1975: Văn học giai đoạn 1945 - 1975 phục vụ mục tiêu đấu tranh giải phóng dân tộc, tập trung tô đậm "những lựa chọn cao cả", xây dựng hình tượng con người quần chúng, anh hùng cách mạng (như trong Đất nước đứng lên, Người mẹ cầm súng, Hòn Đất, Dấu chân người lính). Trong giai đoạn này, ý thức cá nhân và đời sống riêng tư thường nhường chỗ cho nghĩa vụ cộng đồng.
• Về các tiền đề sau năm 1975: Sự chuyển đổi sang thời bình, đường lối Đổi mới văn nghệ theo tinh thần Nghị quyết 05, sự mở rộng giao lưu văn hóa quốc tế đã tạo ra không khí sáng tác dân chủ.
• Về các nguồn ảnh hưởng thẩm mỹ:
  • Luận án chỉ ra sự tiếp nhận kinh nghiệm từ tiểu thuyết hiện đại thế giới (kỹ thuật dòng ý thức, yếu tố kỳ ảo từ Franz Kafka, Gabriel García Márquez; các công trình lý thuyết của Alain Robbe-Grillet, Milan Kundera, Jean-Paul Sartre, Roland Barthes, Yuri Lotman, Jean-François Lyotard).
  • Luận án phân tích ảnh hưởng từ bộ phận văn học đô thị miền Nam giai đoạn 1954 - 1975 (với các tác giả như Võ Phiến, Duyên Anh, Thanh Tâm Tuyền, Nguyễn Thị Hoàng, Túy Hồng, Thụy Vũ, Lệ Hằng) trên hai phương diện: cảm thức hiện sinh (con người cô đơn, phi lý, lưu đày, nổi loạn) và sự giải phóng bản năng tính dục dưới góc nhìn phân tâm học.
  • Luận án nhấn mạnh sự tự ý thức của chính các nhà văn về giới hạn của nền văn học trước năm 1975, thúc đẩy nỗ lực giải quyết ba "món nợ": món nợ với hiện thực dân tộc, món nợ với nghệ thuật văn chương và món nợ với chính khát vọng sáng tạo của bản thân.

Chương 3: Những bình diện chủ yếu của số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Chương 3 đi sâu khảo sát nội dung cụ thể của số phận con người qua ba nhóm bình diện:

• Số phận con người giữa những lựa chọn khó khăn của đời sống chiến tranh:
  • Mối quan hệ éo le giữa số phận dân tộc và số phận con người: Chiến tranh không chỉ có niềm vui chiến thắng mà còn để lại những vết thương tinh thần, sự mất mát hạnh phúc cá nhân, bi kịch của những người lính trở về (Nỗi buồn chiến tranh, Ăn mày dĩ vãng, Đất trắng).
  • Cái giá của những lựa chọn vươn theo các chuẩn mực phi thường: Việc ép mình vào các khuôn mẫu lý tưởng tạo nên những chấn thương nội tâm kéo dài (Thời xa vắng).
  • Sự tiêu mòn nhân tính trong chiến tranh và vì chiến tranh: Sự khốc liệt của bom đạn và hoàn cảnh sinh tử làm bộc lộ những góc khuất, sự tha hóa hoặc nỗi day dứt lương tri của con người ở cả hai phía chiến tuyến.
• Số phận con người giữa muôn mặt phức tạp của đời thường:
  • Bi kịch của việc kém thích ứng: Sự lạc lõng, bơ vơ của những cá nhân mang nếp nghĩ cũ hoặc phẩm chất thời chiến khi bước vào cơ chế thị trường đầy biến động (Mùa lá rụng trong vườn, Ăn mày dĩ vãng).
  • Bi kịch của việc thích ứng vội vàng mà thiếu hụt căn bản văn hóa: Sự tha hóa đạo đức, chạy theo đồng tiền và lối sống thực dụng cơ hội (Đám cưới không có giấy giá thú, Luật đời và cha con).
  • Bi kịch của sự nhầm lẫn trong việc tìm kiếm và xác lập bảng giá trị mới: Những khủng hoảng niềm tin, sự mất phương hướng giữa các giá trị đạo đức truyền thống và chuẩn mực hiện đại.
• Số phận con người trong việc khẳng định những gì thuộc về bản thể:
  • Đấu tranh khẳng định cá tính: Khát vọng thoát khỏi sự quy chuẩn hóa của tập thể để được sống là chính mình với bản lĩnh riêng (Thời xa vắng, Gia đình bé mọn).
  • Khẳng định những nhu cầu bản năng: Khám phá phương diện thể xác, tính dục, những ẩn ức vô thức như một phần tất yếu của nhân tính (Thoạt kỳ thủy, các tác phẩm của Hồ Anh Thái, Đỗ Phấn, Nguyễn Bình Phương).
  • Khẳng định những lựa chọn riêng về mặt tư tưởng: Thể hiện hành trình tự ý thức, tư duy độc lập và cái nhìn đa chiều trước các vấn đề lịch sử, xã hội (Hồ Quý Ly, Giàn thiêu).

Chương 4: Các phương thức, phương tiện thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Chương 4 khảo sát các công cụ nghệ thuật được nhà văn sử dụng để biểu đạt số phận con người:

• Nghệ thuật tổ chức xung đột:
  • Tư duy mới về xung đột: Chuyển từ xung đột mang tính chất đối kháng xã hội (ta - địch, thiện - ác rạch ròi mang tính sử thi) sang xung đột phức tạp trong đời sống thế sự và đời tư.
  • Tô đậm xung đột giữa con người với hoàn cảnh: Mối quan hệ căng thẳng giữa cá nhân với những ràng buộc định kiến xã hội, gia đình và môi trường sinh tồn.
  • Xoáy sâu vào xung đột nội tâm: Mâu thuẫn giữa các bộ phận cấu thành nhân cách, sự giằng xé giữa phần con và phần người, giữa lý trí và bản năng, giữa lương tâm và dục vọng.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật:
  • Biệt loại hóa nhân vật: Xây dựng các kiểu nhân vật đặc thù thay cho kiểu nhân vật loại hình hay điển hình hóa trước đây, bao gồm nhân vật tự ý thức, nhân vật bi kịch, nhân vật tha hóa, nhân vật dị biệt và nhân vật bản năng.
  • Nhấn mạnh sự chưa hoàn kết của số phận nhân vật: Nhân vật không có kết cục đóng khung hay định đoạt tuyệt đối mà luôn ở trạng thái vận động, bỏ ngỏ các khả năng phát triển trong dòng đời.
  • Quan tâm tới tính phiêu lưu và trải nghiệm: Đặt nhân vật vào các tình huống thử thách tính cách, hành trình xê dịch, đối diện với những biến cố bất trắc để nhận thức lại chính mình.
• Nghệ thuật tổ chức hệ thống điểm nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ:
  • Đa dạng hóa hệ thống điểm nhìn: Kết hợp điểm nhìn bên ngoài với điểm nhìn bên trong, luân chuyển linh hoạt giữa ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba, đan cài điểm nhìn của người trần thuật với điểm nhìn của chính nhân vật.
  • Phối trí các sắc thái giọng điệu: Giảm bớt giọng điệu ngợi ca, trang nghiêm sử thi; gia tăng giọng điệu triết luận, suy tư, đối thoại, trần thuật khách quan kết hợp với giọng điệu xót thương, mỉa mai hoặc tự vấn.
  • Khai thác tính đa thanh của ngôn ngữ: Ngôn ngữ tiểu thuyết tiếp nhận lời ăn tiếng nói đời thường, kết hợp ngôn ngữ độc thoại nội tâm, dòng ý thức và sự tương tác giữa nhiều luồng ý thức khác nhau trong cùng một tác phẩm.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án góp phần làm sáng tỏ quy luật vận động của thể loại tiểu thuyết Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi mô hình văn học từ định hướng sử thi sang định hướng nhân bản và dân chủ. Nghiên cứu xác lập cơ sở lý thuyết khẳng định rằng việc đổi mới cách nhìn nhận về con người là nhân tố cốt lõi chi phối sự biến chuyển của toàn bộ thi pháp thể loại, từ cấu trúc xung đột, phương thức xây dựng nhân vật đến hệ thống trần thuật.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp một hệ thống phân tích chi tiết và bao quát về sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết sau năm 1975 trên cả hai bình diện: nội dung phản ánh (số phận trong chiến tranh, đời thường và bản thể) cùng hình thức biểu hiện (xung đột, nhân vật, điểm nhìn, giọng điệu, ngôn ngữ). Công trình ghi nhận và hệ thống hóa những nỗ lực tìm tòi của các cây bút văn xuôi tiêu biểu từ sau năm 1975, khẳng định diện mạo mới của tiểu thuyết đương đại trong việc tái hiện con người ở tính cá thể, sự phức tạp và chưa hoàn kết.

Về mặt giải pháp và ứng dụng, luận án cung cấp căn cứ khoa học cho việc xác lập các tiêu chí đánh giá tác phẩm văn học từ góc nhìn nhân văn; hỗ trợ tư liệu và khung lý thuyết phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu tiểu thuyết sau năm 1975 trong chương trình giáo dục phổ thông và đại học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do dung lượng và số lượng tiểu thuyết ra đời trong giai đoạn từ sau năm 1975 đến nay rất lớn, luận án chỉ giới hạn phạm vi khảo sát ở 33 tác phẩm tiêu biểu đạt giải thưởng hoặc gây chú ý trong dư luận văn học. Một số tác phẩm tiểu thuyết xuất bản trong những năm gần thời điểm hoàn thành luận án (2014 - 2016) hoặc các thể nghiệm tiểu thuyết mạng, tiểu thuyết thể loại chưa được bao quát triệt để.

Về hướng nghiên cứu tiếp, văn bản gợi mở khả năng mở rộng việc nghiên cứu sự thể hiện số phận con người sang các thể loại văn xuôi khác như truyện ngắn, ký, hoặc đi sâu phân tích đối sánh xuyên văn hóa giữa tiểu thuyết Việt Nam với các nền văn học khu vực và thế giới trong giai đoạn đương đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học: Cung cấp khung phân tích về thi pháp nhân vật, thi pháp trần thuật và bức tranh toàn cảnh về tiến trình vận động của tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới.
• Giáo viên ngữ văn tại các trường trung học phổ thông: Cung cấp cơ sở lý luận và các phân tích văn bản cụ thể về các tác giả, tác phẩm có mặt trong chương trình giảng dạy (như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Bảo Ninh).
• Các nhà nghiên cứu và quản lý văn hóa: Cung cấp luận cứ khoa học về sự tương tác giữa chính sách văn nghệ (như Nghị quyết 05) với thực tiễn sáng tác, hỗ trợ việc đánh giá các khuynh hướng vận động của đời sống văn học đương đại.
• Các phần đáng tham khảo trực tiếp gồm: hệ thống phân loại ba bình diện số phận con người (Chương 3) và các phân tích thi pháp về kỹ thuật trần thuật, điểm nhìn, giọng điệu (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án chỉ ra điểm khác biệt cốt lõi trong quan niệm nghệ thuật về con người giữa tiểu thuyết trước 1975 và sau 1975 là gì? Trước năm 1975, văn học cách mạng tập trung vào con người tập thể, con người công dân và con người sử thi; cá nhân gắn liền với nghĩa vụ cộng đồng, được xây dựng theo xu hướng hoàn thiện, lý tưởng hóa. Sau năm 1975, đặc biệt từ năm 1986, tiểu thuyết chuyển hướng sang con người đời tư - thế sự, con người cá nhân với đầy đủ sự phức tạp, bí ẩn, mâu thuẫn nội tâm, được nhìn nhận từ góc độ bản thể và đời sống bản năng.

2. Tiểu thuyết đô thị miền Nam 1954 - 1975 tác động đến tiểu thuyết sau 1986 ở những điểm nào theo phân tích của luận án? Luận án chỉ ra sự ảnh hưởng ở hai phương diện chính: về mặt quan niệm, đó là sự tiếp nhận cảm thức hiện sinh (con người cô đơn, phi lý, lưu đày, nổi loạn) và sự khám phá đời sống bản năng, tính dục theo lý thuyết phân tâm học; về mặt kỹ thuật, đó là việc sử dụng kỹ thuật dòng ý thức, trần thuật phân mảnh, cốt truyện đa tuyến và lối viết giải quy phạm.

3. Khái niệm "sự chưa hoàn kết của số phận nhân vật" trong Chương 4 được luận án luận giải như thế nào? Tác giả vận dụng quan điểm thi pháp học hiện đại để chỉ ra rằng nhân vật tiểu thuyết sau năm 1975 không còn bị đóng khung trong những số phận có kết thúc dứt khoát hay được định đoạt sẵn theo công thức luân lý. Số phận nhân vật được mở ra với nhiều khả năng, luôn ở trạng thái vận động, đối thoại và chưa ngã ngũ, phản ánh sự bất định của đời sống thực tế.

4. Vì sao xung đột nội tâm được luận án xem là bước chuyển biến quan trọng của nghệ thuật tổ chức xung đột sau 1975? Trước năm 1975, xung đột chủ yếu mang tính đối kháng bên ngoài giữa ta và địch, giữa cách mạng và phản cách mạng. Sau năm 1975, các nhà tiểu thuyết chuyển trọng tâm vào xung đột giữa các bộ phận cấu thành nhân cách: sự giằng co giữa trách nhiệm xã hội và nhu cầu hạnh phúc cá nhân, giữa phẩm giá và sự tha hóa đời thường, giữa phần ý thức và những ẩn ức bản năng.

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Thị Hằng là công trình nghiên cứu chuyên sâu về sự vận động của thể loại tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 dưới lăng kính thể hiện số phận con người. Bằng việc kết hợp phương pháp lịch sử, cấu trúc - hệ thống, so sánh - đối chiếu và liên ngành, luận án đã làm rõ các tiền đề xã hội - thẩm mỹ, hệ thống hóa ba bình diện nội dung cốt lõi của số phận và phân tích các phương thức nghệ thuật thể hiện. Công trình khẳng định sự chuyển dịch quan niệm nghệ thuật về con người là nhân tố trung tâm thúc đẩy quá trình dân chủ hóa và cách tân thi pháp của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ Đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tìm hiểu sự thể hiện số phận con ngƣời trong văn học giai đoạn này với tƣ cách là một đối tƣợng chuyên biệt, mà chủ yếu nhƣ một vấn đề "tạt qua" để so sánh, hay làm dẫn chứng minh họa cho một ý tƣởng nào đó trong mạch lập luận của mình. Có một điều không thể không nhắc đến, là khi nghiên cứu sự thể hiện con ngƣời trong văn học giai đoạn 1945 - 1975, thái độ đánh giá của các tác giả cũng có những điểm khác nhau nhất định: có ngƣời vẫn khẳng định tuyệt đối các thành tựu của văn học giai đoạn này, có ngƣời bắt đầu chỉ ra những hạn chế, nhƣợc điểm của nó. Điều này, xét đến cùng, là quy luật bình thƣờng của sự tiếp nhận văn học. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam sau 1975 Đến năm 1975, văn học về cơ bản hoàn thành sứ mệnh phục vụ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nƣớc theo yêu cầu của lịch sử.

Tuy nhiên, cũng nhƣ quy luật của đời sống nói chung, vấn đề tái nhận thức chính bản thân của văn học đƣợc đặt ra một cách khá ráo riết. Điều đó trở thành một niềm hối thúc hơn nữa khi, không đợi đến chiến tranh kết thúc, mà trƣớc đó, đã từng có ngƣời viết trăn trở về thực trạng của nền sáng tác thời chiến. Nguyễn Minh Châu từ trƣớc 1975 đã có những suy tƣ về câu chuyện này và sau 1975 lại là ngƣời đầu tiên cật vấn nhiều thiếu sót của nền văn học, trong đó có cách xử lý của nhà văn về các vấn đề liên quan đến sự thể hiện con ngƣời, về mối quan hệ con ngƣời với lịch sử, với hiện thực. Ông viết, trong tiểu luận Viết về chiến tranh: “Các nhân vật thƣờng có khuynh hƣớng đƣợc mô tả một chiều thƣờng là quá tốt, chƣa thực.

Hình nhƣ tất cả những mặt tính cách đa dạng phải phơi bày trong đời sống thực thì lại có thể giấu mình trên trang sách” [38]. Không phải chỉ với tiểu luận Viết về chiến tranh, tƣ tƣởng của Nguyễn Minh Châu đƣợc thể hiện trong khá nhiều bài viết của chính ông hoặc trong các trả lời phỏng vấn, các cuộc trò chuyện. Tính hệ thống và màu sắc lí luận rất rõ trong các phát biểu ấy là tất yếu, khi nó là sản phẩm của một hành trình suy tƣ và trải nghiệm nghiêm túc. Tiểu luận của Nguyễn Minh Châu đã tác động đến Hoàng Ngọc Hiến, khiến nhà nghiên cứu này nâng những trăn trở về đề tài chiến tranh cách mạng thành sự tổng kết lý luận về một “chủ nghĩa hiện thực phải đạo” trong bài viết gây nhiều dƣ luận trái chiều đƣơng thời: Về một đặc điểm của văn học và nghệ thuật ở ta trong giai đoạn vừa qua [85].

Sau đó gần mƣời năm, trong không khí Đổi mới, Nguyễn Minh Châu thúc giục một sự đoạn tuyệt cần 10 thiết khi kêu gọi Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa [37]. Giữa hai dấu mốc đƣợc tạo lập bởi Nguyễn Minh Châu và Hoàng Ngọc Hiến, tháng 6/1979, Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức một hội nghị nhà văn đảng viên, Nguyên Ngọc trong tƣ cách Bí thƣ Đảng đoàn đã chấp bút và thay mặt Đảng đoàn trình bày Đề cƣơng đề dẫn thảo luận ở Hội nghị đảng viên bàn về sáng tác văn học. Bản đề dẫn với hai nội dung chính là “nhìn lại một thời kỳ văn học vừa qua” và “những phƣơng hƣớng nhiệm vụ của văn học trong tình hình mới” với ít nhiều quan điểm cấp tiến. Đáng tiếc là những yếu tố cấp tiến ấy đã không hội đủ sự ủng hộ để trở thành cƣơng lĩnh hoạt động cho một giai đoạn văn học mới.

"Đổi mới", "cởi trói".