CHƯƠNG 1TỔNG QUAN VỀ SỞ HỮU CHÉO VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ TRONG HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Lý thuyết sở hữu chéo 1. Khái niệm về sở hữu chéo Theo Alberto Onetti và Alessia Pisoni (2009) định nghĩa “ Sở hữu chéo ở Đức là việc các công ty , thuộc lĩnh vực công nghiệp và tài chính , nắm giữ lâu dài cổ phần của nhau “. Theo Scher ( 2001) định nghĩa : “ Sở hữu chéo ở Nhật Bản thường được hiểu là việc hai hoặc nhiều công ty nắm giữ cổ phần của nhau “.
Sở hữu chéo là 2 tổ chức sở hữu cổ phần lẫn nhau. Sở hữu chéo là các khoản đầu tư tài chính do các định chế tài chính hoặc các doanh nghiệp thực hiện để sở hữu chéo vốn của nhau. Và tùy vào bối cảnh, sở hữu chéo rất đa dạng khi kết hợp mọi thành phần tham gia kinh tế: ngân hàng - doanh nghiệp sản xuất - công ty bảo hiểm - các quỹ đầu tư. Nhưng trong nhiều mối quan hệ chằng chịt đó, mối quan hệ giữa ngân hàng và doanh nghiệp lại là đặc biệt hơn cả.
Sở hữu chéo (cross ownership) là một hiện tượng phổ biến trên thế giới và là chủ đề nghiên cứu lớn trong giới học thuật, được giới thiệu như là một chiến lược quản trị doanh nghiệp. Các nghiên cứu thường tập trung nhiều ở các quốc gia có mức độ sở hữu chéo cao như: Nhật Bản (phương Đông) và Đức (phương Tây). Kế thừa các quan điểm trên, dưới góc độ cá nhân, quan điểm của nhóm nghiên cứu về sở hữu chéo là: Sở hữu chéo được hiểu là mối quan hệ giữa giữa hai hay nhiều chủ thể kinh tế trong đó các chủ thể kinh tế có quan hệ sở hữu lẫn nhau. Các hình thức tồn tại của sở hữu chéo 1.Theo hình thức sở hữu Sở hữu chéo có thể tồn tại dưới hình thức đầu tư trực tiếp hoặc đầu tư gián tiếp Sở hữu chéo trực tiếp là việc Ngân hàng A sở hữu trực tiếp Ngân hàng B và ngược lại, Ngân hàng B cũng sở hữu Ngân hàng A.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Hình 1 : Sở hữu chéo trực tiếp Ngân hàng A Ngân hàng B Nguồn : Guo Li và Yakura Shinsuke, 2010 Sở hữu chéo gián tiếp là hình thức công ty sở hữu Ngân hàng B, Ngân hàng B đầu tư vào Ngân hàng C và Ngân hàng C lại mua cổ phần của Ngân hàng A. Hình 2 : Sở hữu chéo gián tiếp Ngân hàng A Ngân hàng B Ngân hàng C Nguồn : Guo Li và Yakura Shinsuke, 2010 1. Theo cấu trúc đầu tư Sở hữu chéo có thể tồn tại dưới các cấu trúc khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp. Sở hữu chéo giản đơn là hình thức đơn giản nhất, đây là việc Ngân hàng A mua cổ phần Ngân hàng B và ngược lạiNgân hàng B cũng nắm giữ cổ phần của Ngân hàng A.
Hình 3 : Sở hữu chéo giản đơn Ngân hàng A Ngân hàng B Nguồn : Guo Li và Yakura Shinsuke, 2010 Sở hữu chéo đường thẳng là hình thức các bên than gia sở hữu một hoặc nhiều chiều công ty khác dưới hình thức trực tiếp, tức là Ngân hàng B đầu tư trực tiếp của Ngân hàng A và ngược lại Ngân hàng B đầu tư trực tiếp của Ngân hàng C, tuy nhiên Ngân hàng A và Ngân hàng C không có quan hệ đầu tư trực tiếp với nhau. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Hình 4 : Sở hữu chéo đường thẳng Ngân hàng A Ngân hàng B Ngân hàng C Ngân hàng D Nguồn : Guo Li và Yakura Shinsuke, 2010 Sở hữu chéo vòng tròn là hình thức sở hữu trực tiếp mà các công ty sở hữu lẫn nhau tạo thành một vòn tròn liên kết khép kín. Hình 5 : Sở hữu chéo vòng tròn Ngân hàng A Ngân hàng B Ngân hàng D Ngân hàng C Nguồn : Guo Li và Yakura Shinsuke, 2010 Sở hữu chéo mạng lưới: các công ty đã hình thành các mối quan hệ sở hữu trực tiếp và gián tiếp lẫn nhau tạo thành một mạng lưới sở hữu chéo phức tạp. Vì vậy khó xác định được tỷ lệ sở hữu thực tế của các công ty.
Hình 6 : Sở hữu chéo mạng lưới Ngân hàng A Ngân hàng B Ngân hàng D Ngân hàng C Nguồn : Guo Li và Yakura Shinsuke, 2010 Sở hữu chéo mạng không gian: các công ty B,C,D nắm giữ cổ phần của công ty A và công ty A cũng đầu tư vào các công ty B,C,D. Tuy nhiên , các công ty B,C,D không có mối quan hệ sở hữu với nhau. Hình thức sở hữu này cho thấy kết cấu chính phụ trong mối liên kết giữa các công ty. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Hình 7 : Sở hữu chéo mạng không gian Ngân hàng B Ngân hàng A Ngân hàng C Ngân hàng D Nguồn : Guo Li và Yakura Shinsuke, 2010 Sở hữu chéo mạng phức tạp: là hình thức các công ty liên quan gắn kết chặt chẽ với nhau thông qua việc sở hữu lẫn nhau và cùng sở hữu một công ty khác tạo nên một mạng lưới hoạt động kinh doanh rộng lớn đan xen nhiều lĩnh vực khác nhau.
Hình 8 : Sở hữu chéo mạng phức tạp Ngân hàng B Ngân hàng A Ngân hàng C Ngân hàng D Nguồn : Guo Li và Yakura Shinsuke, 2010 Ngân hàng là một loại hình doanh nghiệp đặc thù tuy nhiên về mặt cơ cấu sở hữu thì ngân hàng cũng có những đặc điểm tương đồng với doanh nghiệp. Vì vậy, sở hữu chéo trong ngân hàng cũng tồn tại dưới các hình thức từ đơn giản đến phức tạp như trong các doanh nghiệp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tác động của sở hữu chéo đến hệ thống ngân hàng thương mại 1.
Tác động tích cực Sở hữu chéo ở mức độ nhất định sẽ mang lại những lợi ích cũng như tác động tích cực đến sự lành mạnh của hệ thống NHTM như góp phần ổn định cơ cấu sở hữu và quản trị của ngân hàng; giúp nâng cao tiềm lực về vốn, công nghệ và năng lực quản trị thể hiện rõ ở các NHLD; giúp tăng cường sự nhất quán trong chiến lược quản trị , tầm nhìn, sứ mệnh và định hướng phát triển của NHTM; giúp NHTM gia tăng ưu thế trong hoạt động mua bán và sáp nhập cũng như tránh được sự thâu tóm thù địch từ các thế lực bên ngoài. Thứ nhất , SHC giúp ổn định cơ cấu sở hữu và quản trị trong NHTM Sở hữu chéo giữa ngân hàng với ngân hàng và giữa ngân hàng với doanh nghiệp giúp ổn định cơ cấu sở hữu trong NHTM và DN và làm tăng sự lồng ghéo của cơ cấu quản trị ngân hàng này vào ngân hàng khác, vì việc góp vốn đầu tư vào NHTM hay DN thường đi kèm với việc cử đại diện trong hội đồng quản trị hay ban giám đốc điều hành để có ảnh hưởng đến các quyết định quản trị. Việc ổn định cơ cấu sở hữu giúp ban quản trị điều hành ngân hàng yên tâm để thực hiện các chiến lược phát triển ngân hàng mà không lo bất đồng giữa các nhóm cổ đông trong NHTM. Hơn nữa, sự tham gia của các cổ đông chiến lược mang tính độc lập sẽ nâng cao hiệu quả quản trị điều hành cho NH.
Thứ hai , SHC giúp nâng cao tiềm lực về vốn , công nghệ và năng lực quản trị của NHTM Bằng sự liên hết bền vững giữa các chủ thể trong ngân hàng thông qua hình thức sở hữu chéo, các NHTM thường nhận được sự hỗ trợ về vốn , công nghệ và kể cả kinh nghiệm quản lý, phòng ngừa rủi ro để nâng cao hiệu quả kinh doanh và có thể cạnh tranh lành mạnh với các NH có quy mô lớn hơn. Thông qua đó sẽ nâng cao năng lực hoạt động của hệ thống để có thể chống đỡ với các cú sốc kinh tế. Thứ ba , SHC giúp tăng cường sự nhất quán trong chiến lược quản trị , tầm nhìn, sứ mệnh và định hướng phát triển của NHTM LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Định hướng phát triển và chiến lược quản trị mang ý nghĩa sống còn đối với một ngân hàng. Vì vậy , việc nắm giữ cổ phần chiếm ưu thế khiến nhà đầu tư có khả năng đưa ra quyết định nhanh chóng và kịp thời, đồng thời có thể dẫn dắt NHTM phát triển đúng định hướng đã vạch ra.
Sự lớn mạnh của mỗi NHTM cộng hưởng lại sẽ tạo nên sức mạnh cho cả hệ thống. Với cơ cấu ổn định, hạn chế tranh chấp nội bộ, các NHTM có thể lưạ chọn chính sách, tập trung nguồn lực để phát triển kinh doanh, tạo giá trị lớn nhất cho cổ đông và cho khách hàng. Thứ tư , SHC giúp NHTM gia tăng ưu thế trong hoạt động mua bán và sáp nhập cũng như tránh được sự thâu tóm thù địch từ các thế lực bên ngoài. Sở hữu chéo là công cụ có hiệu quả cao của các NHTM trong việc muốn nắm ưu thế trên bàn đàm phán và thương lượng của các thương vụ mua bán sáp nhập.
Theo nghiên cứu của Harford và các cộng sự năm 2008 về cổ đông nắm giữ cổ phần chéo và tác động đến quyết định thâu tóm đã kết luận rằng sở hữu chéo gián tiếp giữa các nhà đầu tư tổ chức là phổ biến, nhất là trong các thương vụ mua lại công ty và có ảnh hưởng đến các quyết định quản trị. Bên cạnh đó , việc các NHTM và các công ty liên kết với nhau thông qua sở hữu chéo còn tăng cường sức mạnh nhằm tránh các nguy cơ bị thù địch thâu tóm. Tác động tiêu cực Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, sở hữu chéo đã bộc lộ nhiều tác động tiêu cực, gây lo ngại cho sự ổn định và lành mạnh của hệ thống NHTM. Đó là thông qua sở hữu chéo, bằng nhiều “ chiêu thức “ khác nhau một số NHTM đã không tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về đảm bảo an toàn hoạt động Thứ nhất , các quy định về đảm bảo an toàn hoạt động ngân hàng chưa được tuân thủ nghiêm ngặt thông qua SHC Sở hữu chéo chằng chịt khiến cho nhiều đại gia có thể dễ dàng lách luật để sở hữu tỷ lệ cổ phần tại các ngân hàng lớn hơn theo quy định, vì theo Luật các tổ chức tín dụng năm 2010 quy định một cổ đông cá nhân không được sở hữu quá 5% và một tổ chức không quá 15% vốn điều lệ của tổ chức tín dụng.
Sở hữu chéo không chỉ khiến vốn trong các ngân hàng (NH) – cũng là tiền gửi bị “ tuần” ra “sân sau” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 của các cổ đông lớn.