CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học không phải là mới, mà từ lâu đã được các nhà nghiên cứu giáo dục nói chung, các nhà nghiên cứu lịch sử nói riêng ở trong nước và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Đặc biệt, trong những năm gần đây việc ứng dụng công nghệ thông tin trong việc sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng được chú ý, được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục và lịch sử quan tâm nghiên cứu và ứng dụng trong giảng dạy nhằm phát huy tính tích cực chủ động, gây hứng thú và phát triển tư duy của học sinh.Tài liệu nước ngoài đề cập đến phương tiện, đồ dùng trực quan trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng Về tài liệu giáo dục học: Trong cuốn “Phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh như thế nào” (Nxb Giáo dục Hà Nội, 1970), của I.Kharlamop tác giả cũng đã khẳng định dạy học là quá trình lĩnh hội một cách vững chắc kiến thức của học sinh, việc nhận thức của học sinh không phải là do giáo viên mà học sinh chỉ thực sự nắm vững cái mà chính bản thân giành được bằng chính lao động của mình. Đồng thời, tác giả cũng khẳng định vai trò của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông không những làm cho quá trình học tập thêm sinh động mà nó còn kích thích sự phát triển tư duy của học sinh.
Trong cuốn “Những cơ sở của lí luận dạy học”của B.Êxipôp (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1971) cuốn “Giáo dục học” của T.Ilina (tập 1, Nxb Giáo Dục, Hà Nội, 1973), cuốn Lý luận dạy học của nhà trường phổ thông” của M.Xcatkin (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1980) cuốn “Giáo dục 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com học” của Savin (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1983). các tác giả đã đề cập khá chi tiết đến bài học, cấu trúc của bài học và đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học. Phương pháp trực quan được xem là phương pháp có hiệu quả trong việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh, là cơ sở để học sinh khắc sâu, ghi nhớ kiến thức, hiểu bản chất vấn đề và hình thành khái niệm. Tài liệu giáo dục lịch sử: Trong các cuốn “Nguyên tắc trực quan trong giảng dạy lịch sử”của NikiPhôrôp (Nxb Giáo dục, Matxcơva, 1964); cuốn “Phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông” của Vaghin (tập 2, Nxb Giáo dục, Matxcơva, 1972); đã nêu lên vai trò, ý nghĩa của đồ dùng trực quan trong đó có sơ đồ trong quá trình dạy học lịch sử.
Hay trong các cuốn “Phương pháp và kỹ thuật lên lớp trong trường phổ thông” (tập 1, 2, Nxb Giáo dục, 1978) của I.M; cuốn “Nâng cao hiệu quả bài học lịch sử” của Gara P. Các tác giả cũng đề cập đến đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử, trong đó nêu lên sơ đồ là một phần của đồ dùng trực quan được sử dụng trong dạy học như một phương tiện để minh họa và cụ thể hóa, kết quả hóa các hiện tượng lịch sử. Đặc biệt, chúng ta phải nói đến cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1973) của N.Đai - ri đã nêu rõ vai trò của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học “Sử dụng tài liệu trực quan như một nguồn nhận thức, đem lại tính cụ thể và hình ảnh của sự kiện, có giá trị lớn lao, vì chúng cho phép học sinh hình dung lại quá khứ”[13, tr. Cuốn “Dạy học nêu vấn đề” của I.Lecne (Nxb Giáo dục, 1977) đề cập tới nội dung dạy học nêu vấn đề nhằm phát triển tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học, qua đó nắm được kiến thức theo mục tiêu đã đề ra.
Dạy học nêu vấn đề đòi hỏi không phải là tập hợp ngẫu nhiên mà là hệ thống kiến thức có vấn đề nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn cơ bản, vừa sức, khoa học, khái quát, phù hợp với đối tượng, phát huy tính tích cực, sáng tạo trong tư duy người học. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhìn chung, các tài liệu trên đều khẳng định vai trò ý nghĩa vô cùng quan trọng của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong quá trình giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh nó không chỉ phát triển tư duy và tính tích cực chủ động của học sinh, nó hoàn toàn phù hợp với quan điểm hiện nay của ngành giáo dục nước ta “lấy học sinh làm trung tâm”mà còn đang dần khắc phục lối dạy đọc chép, truyền thụ một chiều của giáo viên. Tài liệu trong nước đề cập đến phương tiện, đồ dùng trực quan trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng Tài liệu giáo dục học: Theo Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt trong cuốn “Giáo dục học” (Tập1, Nxb Giáo dục, 1987); Nguyễn Cương “Phương tiện kỹ thuật và đồ dùng dạy học (Hà Nội, 1995) đề cập đến vấn đề sử dụng đồ dùng trực quan, trong đó có cả sơ đồ, vai trò ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ đối với quá trình dạy học ở trường phổ thông. Trong cuốn “Những vấn đề cơ bản của giáo dục hiện đại” của Thái Duy Tiên (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1999) khi đề cập đến tính hiệu quả của bài học trong dạy học đã nêu rõ: “Trong giáo dục khi đánh giá thực trạng, người ta thường sử dụng hai khái niệm hiệu quả trong và hiệu quả ngoài.
Hai hiệu quả này có liên quan mật thiết với nhau, hiệu quả trong là tiền đề, là cơ sở tạo ra hiệu quả ngoài. Hiệu quả ngoài là mục đích, vì rốt cuộc giáo dục là để phục vụ sự phát triển kinh tế - xã hội cũng như sự phát triển của bản thân [54, tr. Tài liệu giáo dục lịch sử: Thứ nhất, là các giáo trình viết về phương pháp dạy học Lịch sử như cuốn “ Phương pháp dạy học Lịch sử” từ 1961 – 2002: Lê Khắc Nhãn và các tác giả khác của “Sơ thảo phương pháp giảng dạy Lịch sử ở trường phổ thông cấp 2 - 3” (tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1961); Phan Ngọc Liên – Trần Văn Trị: “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông cấp ba”(tập 1, 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1966); “ Đồ dùng trực quan trong Dạy học Lịch sử ở trường phổ thông cấp II” của Phan Ngọc Liên, Phạm Kỳ Tá (Nxb Giáo Dục, Hà Nội, 1975); Phan Ngọc Liên – Trần Văn Trị (chủ biên) 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com với các cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1976, 1980, 1992, 1999) trong tác phẩm này tác giả đã nêu lên vị trí, ý nghĩa của đồ dùng trực quan trong phát triển tư duy học sinh và nâng hiệu quả bài học Lịch sử “Trong dạy học lịch sử phương pháp trực quan góp phần quan trọng tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch sử của học sinh. Đồ dùng trực quan là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, là phương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng nhất, giúp học sinh nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội”[35, tr.141-142] cuốn “Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch Sử” của Nguyễn Thị Côi (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Lại Đức Thụ (Nxb Đại học Quốc Gia, Hà Nội, 1995); nhất là trong cuốn giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” của Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (tập 1, 2, Nxb Đại Học Sư Phạm Hà Nội, Hà Nội, 2002, 2009, 2010) các tác giả đã giành nhiều chương trình bày về các phương pháp dạy học trong đó có đề cập đến phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan.
Các tác giả không chỉ nêu vai trò ý nghĩa của đồ dùng trực quan mà còn trình bày cụ thể các phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử bởi trong dạy học lịch sử tính hình ảnh trực quan rất quan trọng. Thứ hai, trong các tài liệu tham khảo như cuốn “Hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS” do Trịnh Đình Tùng chủ biên (Nxb Đại học Sư Phạm Hà Nội, 2006); “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử THCS (phần lịch sử thế giới) của Trịnh Đình Tùng (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2006); “Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan nhằm phát huy tính tích cực hoạt động độc lập của học sinh trong dạy học lịch sử”; hay trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THCS” (Nxb Giáo dục, 1998) do Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng (chủ biên) các tác giả khẳng định “Chúng ta phải kết hợp chặt chẽ việc sử dụng đồ dùng trực quan với các phương pháp dạy học khác. Các phương tiện 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trực quan sẽ giúp học sinh hiểu sâu, nhớ lâu và tiếp thu nhanh bài học” [37, tr. 85]; các cuốn “Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử” của Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng (Nxb Đại học Sư Phạm Hà Nội, 1995); cuốn “Đổi mới việc dạy học lịch sử lấy học sinh làm trung tâm” của Phan Ngọc Liên chủ biên (Nxb ĐHSPHN, 1996) đều đề cập đến vai trò, ý nghĩa và phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử.
Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông” của Vũ Quang Hiển - Hoàng Thanh Tú đồng chủ biên (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014) cũng khẳng định “Sơ đồ hóa kiến thức giúp học sinh ôn tập hiệu quả. Học sinh không chỉ nhớ mà còn nhận biết được mối liên hệ bản chất giữa các sự kiện lịch sử rèn luyện tư duy logic và khái quát…làm cho quá trình sử dụng SGK trong quá trình giảng dạy và học tập hiệu quả hơn. Giáo viên và học sinh đều phải nghiên cứu kỹ nội dung bài học trong SGK để thiết kế được sơ đồ” [23, tr. Trong cuốn “Phương pháp ôn tập Lịch sử ở trường phổ thông một số vấn đề lý luận và thực tiễn của Hoàng Thanh Tú (Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội.
(2012) đã khẳng định “Ôn tập kiến thức lịch sử bằng hệ thống bảng, sơ đồ giúp học sinh không chỉ nhớ, hiểu mà còn biết vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề cụ thể.