Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Để Phát Triển Năng Lực Học Sinh Trong Ôn Thi Tốt Nghiệp THPT

Khám phá phương pháp dạy học tích cực giúp phát triển năng lực học sinh trong ôn thi tốt nghiệp THPT môn Lịch sử Việt Nam 1919-2000.

• Trường học: Trường THPT Quỳ Hợp 3
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Phát Triển Năng Lực Học Sinh Ôn Thi Tốt Nghiệp THPT
• Loại tài liệu: sáng kiến kinh nghiệm

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lí luận và thực trạng
• 2.1.1. Cơ sở lí luận
• 2.2. Mô tả phân tích các giải pháp, các tác động nhằm phát triển năng lực HS
• 2.2.1. Khái niệm năng lực
• 2.2.2. Vận dụng phương pháp dạy học
• 2.2.2.1. Phương pháp dạy học nêu vấn đề
• 2.2.2.2. Phương pháp hướng dẫn học sinh tự học

Tóm tắt

I. Phương pháp dạy học tích cực và phát triển năng lực học sinh

Văn bản đề cập đến việc phát triển năng lực học sinh thông qua việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Tài liệu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuyển đổi từ phương pháp dạy học truyền thống sang phương pháp dạy học tích cực trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Năng lực học sinh được định nghĩa là thuộc tính cá nhân, được hình thành và phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện. Nó cho phép học sinh huy động kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác để đạt được kết quả mong muốn. Văn bản phân biệt năng lực cốt lõi (thiết yếu cho học tập và làm việc) và năng lực đặc biệt (năng khiếu). Phương pháp dạy học tích cực được xem là công cụ quan trọng để phát triển cả hai loại năng lực này. Một số phương pháp dạy học tích cực được đề cập đến, bao gồm phương pháp nêu vấn đề và phương pháp hướng dẫn học sinh tự học. Việc vận dụng linh hoạt các phương pháp này, tùy thuộc vào đặc điểm của học sinh và môn học, là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng dạy học. Giáo dục phổ thông cần góp phần phát hiện và bồi dưỡng năng lực đặc biệt của học sinh.

1.1 Phương pháp nêu vấn đề

Phương pháp dạy học nêu vấn đề được trình bày chi tiết, với ba bước chính: phát hiện vấn đề, nội dung giải quyết vấn đề và giải quyết vấn đề. Phương pháp này tập trung vào việc rèn luyện năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh. Các ví dụ minh họa trong bài viết cho thấy cách áp dụng phương pháp này trong môn Lịch sử, giúp học sinh phân tích các sự kiện lịch sử, rút ra bài học kinh nghiệm và liên hệ với thực tiễn. Ví dụ về việc phân tích nguyên nhân phát triển kinh tế của Mỹ, Tây Âu và Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai, hay việc phân tích Hiệp định Sơ bộ năm 1946, đều chứng minh hiệu quả của phương pháp này trong việc phát triển năng lực tư duy, năng lực phân tích và năng lực tổng hợp của học sinh. Phương pháp này khuyến khích học sinh chủ động tìm kiếm thông tin, đưa ra lập luận và bảo vệ quan điểm của mình, qua đó nâng cao năng lực học tập và phát triển toàn diện.

1.2 Phương pháp hướng dẫn học sinh tự học

Phương pháp hướng dẫn học sinh tự học được nhấn mạnh như một phương pháp quan trọng để phát triển năng lực tự học và khơi dậy nội lực của học sinh. Văn bản đề xuất việc chuyển đổi từ học tập thụ động sang tự học chủ động. Việc áp dụng công thức "5W - How" (What, Where, When, Why, Who, How) được đề xuất như một kỹ thuật hỗ trợ học sinh trong quá trình tự học, đặc biệt trong môn Lịch sử. Các ví dụ minh họa cho thấy cách sử dụng công thức này để phân tích các sự kiện lịch sử một cách hệ thống và logic. Việc hướng dẫn học sinh tự học đòi hỏi giáo viên phải định hướng, hỗ trợ và cung cấp các kỹ năng, phương pháp học tập hiệu quả. Điều này góp phần vào việc nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực tự chủ của học sinh. Tài liệu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng ghi nhớ logic, kỹ năng tìm ra mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử để nâng cao hiệu quả học tập.

II. Ứng dụng trong ôn thi tốt nghiệp THPT

Văn bản tập trung vào việc ứng dụng phương pháp dạy học tích cực trong việc ôn thi tốt nghiệp THPT, cụ thể là môn Lịch sử Việt Nam (1919-2000). Tài liệu phân tích thực trạng của học sinh, giáo viên và chương trình học, chỉ ra những khó khăn và thách thức trong việc chuẩn bị tốt nghiệp THPT. Kết quả thi thử cho thấy điểm số của học sinh ở mức thấp, đặc biệt là đối với học sinh dân tộc thiểu số ở vùng khó khăn. Phương pháp ôn tập hiện tại chưa hiệu quả, học sinh thiếu kỹ năng tự học và kỹ thuật học tập hiệu quả. Văn bản đề xuất việc cải tiến phương pháp dạy học truyền thống và vận dụng phương pháp dạy học tích cực như một giải pháp để khắc phục những hạn chế này. Ôn tập tốt nghiệp THPT hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp giữa phương pháp dạy học tích cực, chuẩn bị tốt nghiệp THPT kỹ lưỡng của giáo viên và sự chủ động, tích cực của học sinh. Mục tiêu là giúp học sinh đạt được điểm thi tốt nghiệp THPT cao.

2.1 Thực trạng và giải pháp

Văn bản nêu rõ thực trạng về chất lượng giáo dục và năng lực học sinh trong việc ôn thi tốt nghiệp THPT. Học sinh gặp khó khăn trong việc tiếp thu kiến thức, thiếu kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Giáo viên cần phải đổi mới phương pháp dạy học, chú trọng đến việc phát triển năng lực học sinh, đặc biệt là kỹ năng học tập và kỹ năng giải quyết vấn đề. Chương trình ôn thi tốt nghiệp THPT hiện tại đòi hỏi học sinh phải nắm vững kiến thức rộng khắp, đòi hỏi giáo viên phải có phương pháp giảng dạy hiệu quả và phù hợp. Giải pháp được đề xuất là áp dụng phương pháp dạy học tích cực, cụ thể là phương pháp nêu vấn đề và phương pháp hướng dẫn học sinh tự học. Việc đánh giá năng lực học sinh cũng cần được chú trọng để kịp thời phát hiện và hỗ trợ những học sinh yếu kém. Cải thiện chất lượng giáo dục là mục tiêu quan trọng để nâng cao năng lực học sinh và giúp các em đạt kết quả tốt trong kỳ thi tốt nghiệp THPT.

2.2 Kết quả và hiệu quả

Văn bản không trình bày cụ thể kết quả ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực trong việc ôn thi tốt nghiệp THPT. Tuy nhiên, mục tiêu cuối cùng là đạt điểm cao trong kỳ thi tốt nghiệp THPT. Hiệu quả của các phương pháp được đánh giá thông qua việc cải thiện năng lực học tập của học sinh, nâng cao chất lượng giáo dục và tăng cường sự chủ động, sáng tạo trong học tập. Đánh giá thành công cần dựa trên việc học sinh có thể vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn, có khả năng giải quyết vấn đề và tự học hiệu quả. Phát triển toàn diện học sinh không chỉ dừng lại ở việc đạt điểm cao trong kỳ thi mà còn là sự phát triển nhân cách, năng lực tư duy, và khả năng thích ứng của học sinh trong cuộc sống. Việc đánh giá hiệu quả cần có sự theo dõi, đánh giá định kỳ và phản hồi từ giáo viên và học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề phát triển tự học, tự học mọi lúc, mọi nơi… thông qua hoạt động học, dƣới sự hƣớng dẫn của thầy, ngƣời học phải tích cực, chủ động cải biến chính mình về kiến thức, kỹ năng, thái độ, hoàn thiện nhân cách, không ai làm thay cho mình đƣợc. Vì vậy nếu ngƣời học không tự giác chủ động, không chịu học, không có phƣơng pháp học tốt thì hiệu quả việc dạy sẽ rất hạn chế. HS có thể tham khảo một số PP hƣớng dẫn của GV để đạt hiệu quả hơn.Vận dụng linh hoạt công thức “5W - How" What? (sự kiện gì đã xảy ra và nhƣ thế nào?); Where? (gắn với địa điểm, không gian nào?); Why? (lí giải vì sao, tại sao sự kiện lịch sử lại diễn ra nhƣ vậy? Who? (gắn liền với ai - nhân vật, giai cấp, tầng lớp, tổ chức nào?. What? (sự kiện gì đã xảy ra và nhƣ thế nào?); Ví dụ:Thực dân Pháp thực hiện chƣơng trình khai thác thuộc địa lần thứ hai ở Việt Nam1919 - 1929) và những chuyển biến mới về kinh tế, giai cấp xã hội ở Việt Nam.

Where? (Sự kiện gắn với địa điểm, không gian nào?) Khi học HS cần có kỹ năng ghi nhớ lôgic, biết tìm ra điểm tựa, mối quan hệ giữa thời gian và địa điểm xảy ra sự kiện để nhớ, có thể lập dàn ý, hệ thống hóa. Ví dụ: khi học bài “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ”, phần diễn biến, có 3 đợt, đợt 1 bắt đầu từ ngày13/3/1954 ta quan sát ý và ghi nhớ các sự kiện cách đều: 13,15, 17/3/1954 (cách đều 2 ngày), hoặc khi học phần “Chiến dịch Tây Nguyên” trong bài 21, các em quan sát sẽ thấy ngày 4/3, 14/3, 24/3 (cách đều 10 ngày). Why? (lí giải vì sao, tại sao sự kiện lịch sử lại diễn ra nhƣ vậy? Ví dụ: Cho đoạn trích: “Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhƣợng. Nhƣng chúng ta càng nhân nhƣợng, thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cƣớp nƣớc ta lần nữa! Không! Chúng ta thà hi sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nƣớc, nhất định không chịu làm nô lệ.

Đoạn trích phản ánh sự kiện lịch sử gì? Vì sao Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi ấy? Với dạng câu hỏi này, nếu trả lời vế đầu sai, các em sẽ bị mất điểm cả câu. Vì vậy, các em cần bám vào các “từ khóa” trong đoạn văn bản để xác định thời điểm xảy ra sự kiện lịch sử. Để trả lời tốt vế sau, học sinh phải bám sát vào bối cảnh lịch sử của sự kiện.Với ví dụ trên, các em trả lời nhƣ sau: Đoạn trích trên là Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào tối ngày 19/ 12/ 1946. Lí do Chủ tịch HCM đọc Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến chống Pháp vì: Ngày 6/3/1946, Chủ tịch HCM đã ký với đại diện Chính phủ Pháp Hiệp định Sơ bộ; Khi cuộc đàm phán tại Hội nghị Phông-ten-nơ- blô thất bại, ngày 14/9/1946, Chủ tịch HCM đã ký với Chính phủ Pháp bản Tạm ƣớc, tiếp tục nhƣợng bộ cho Pháp một số quyền lợi về kinh tế, văn Trang 7 skkn hóa.

Cuối năm 1946, thực dân Pháp đánh chiếm một số vị trí quan trọng ở Hải Phòng, Lạng Sơn. Liên tiếp gây ra các vụ xung đột ở Hà Nội. Ngày18/12/1946, Pháp gửi tối hậu thƣ buộc Chính phủ ta giải tán lực lƣợng tự vệ, giao quyền kiểm soát Thủ đô cho Pháp; Ngày18 và 19/12/1946, Ban Thƣờng vụ Trung ƣơng Đảng đã họp tại Vạn Phúc (Hà Đông) quyết định phát động toàn quốc kháng chiến. Đêm 19/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” phát động cả nƣớc đứng lên kháng chiến chống Pháp.

Who? (gắn liền với ai - nhân vật, giai cấp, tầng lớp, tổ chức nào? Thông thƣờng trong lịch sử mỗi sự kiện đều gắn với những nhân vật nhất định, theo tôi có hai cách: Một: Lấy ngƣời để nói việc; hai: Lấy việc để nói ngƣời. Ví dụ: Khi nói đến “Tuyên ngôn độc lập” ta nhớ ngay đến Hồ Chí Minh, “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” nhớ ngay đến Hồ Chí Minh hoặc khi nói về chiến thắng Điện Biên Phủ (1954), ta nghĩ ngay đến Đại tƣớng Võ Nguyên Giáp. Khi vận dụng 5W trên trong ôn luyện, các em không nên máy móc, vì trong một số trƣờng hợp sự kiện lịch sử không cần phải chi tiết, cụ thể về ngày/ tháng/ năm mà mang tính tƣơng đối. Tự học thông qua xác định từ “chìa khóa”, thuật ngữ thƣờng sử dụng Căn cứ vào mục tiêu của chủ đề, liệt kê đƣợc các thuật ngữ thƣờng sử dụng trong các câu hỏi để tìm hiểu nội hàm của nó, tạo cơ sở trả lời đúng vấn đề.

Thƣờng là một từ/cụm từ (Từ chỉ bản chất nội dung cốt yếu của các sự kiện, hiện tƣợng lịch sử, đặc điểm nổi bật, điểm mới, điểm sáng tạo, ý nghĩa lớn nhất, ý nghĩa cơ bản nhất, nhận xét đúng nhất, bài học quan trọng nhất…) mỗi từ khóa sẽ biểu hiện vấn đề cơ bản nhất nội dung lịch sử trong một giai đoạn lịch sử cụ thể qua các chủ đề, chƣơng, bài. Hoặc trong quá trình làm bài đó là câu cần tìm hiểu đề ra nên trong quá trình ôn bài, học bài, làm bài ta phải xác định đúng các từ khóa và xác định nội dung trả lời cho từ khóa chính là trả lời cho các câu hỏi đƣợc nêu ra các từ thƣờng sử dụng ví dụ: Ý nghĩa lịch sử, bài học lịch sử, giai cấp, nghệ thuật quân sự, thời cơ, sự kiện lịch sử, địa danh lịch sử, nhân vật lịch sử, hoàn cảnh lịch sử… Ví dụ 1: “Hội nghị BCH Trung ƣơng tháng 5/1941 đã hoàn chỉnh chủ trƣơng chiến lƣợc của Đảng, đƣa vấn đề giải phóng dân tộc lên hàng đầu” Ví dụ 2: “Chiến thắng Biên giới năm 1950 đã đƣa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta lên một giai đoạn mới, giành quyền làm chủ trên chiến trƣờng chính Bắc Bộ”. Ví dụ 3: Công lao đầu tiên trong sự nghiệp cách mạng của Nguyễn Ái Quốc: Tìm ra con đƣờng cứu nƣớc đúng đắn cho dân tộc, con đƣờng Cách mạng vô sản. Sự kiện đánh dấu Nguyễn Ái Quốc tìm thấy con đƣờng cứu nƣớc cho dân tộc: Nguyễn Ái Quốc đọc sơ thảo Luận cƣơng của Lê nin về vấn đề dân tộc và thuộc Trang 8 skkn địa (7/1920) từ đó khẳng định cách mạng Việt Nam muốn thắng lợi phải đi theo con đƣờng cách mạng vô sản.

Sự kiện đánh dấu bƣớc ngoặt quan trọng của phong trào công nhân Việt Nam: là Đảng cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930. Sự kiện có tính quyết định để chuẩn bị cho bƣớc phát triển nhảy vọt tiếp theo trong lịch sử dân tộc Việt Nam: Đảng cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930. Công nhân Việt Nam chuyển hoàn toàn sang tự giác khi: Đảng cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930 Ví dụ 4: “Dĩ bất biến ứng vạn biến” (tƣ tƣởng): Nghĩa là lấy cái bất biến (không thay đổi) mà ứng phó với cái vạn biến (cái luôn thay đổi). Lấy điều không đổi ứng phó với vạn điều thay đổi để thực hiện điều không đổi.

Từ khóa theo giai đoạn Ví dụ: Giai đoạn 1945 - 1954. “Bắc đàm Nam đánh ” chỉ tình hình đất nƣớc ta trƣớc ngày 6/3/1946 khi miền Bắc đàm phán với Tƣởng còn miền Nam đánh Pháp 2. Kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh” của Pháp bƣớc đầu bị phá sản bởi cuộc chiến đấu ở các đô thị phía bắc vĩ tuyến 16 năm 1946 3. Kế hoạch đánh nhanh của Pháp bị phá sản hoàn toàn bởi chiến dịch Việt Bắc thu đông năm 1947 5.

Chiến dịch mà ta giành quyền chủ động trên chiến trƣờng chính Bắc Bộ: chiến dịch Biên giới năm 1950. Chiến dịch phản công đầu tiên ta giành thắng lợi trong kháng chiến chống Pháp: Việt Bắc thu đông năm 1947 7. Chiến dịch tiến công lớn đầu tiên của bộ đội chủ lực Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Pháp: Biên giới 1950. Chiến thắng tạo ra bƣớc ngoặt cơ bản cho cuộc kháng chiến chống pháp là chiến dịch biên giới 1950 9.Nội dung tóm tắt đƣờng lối kháng chiến chống Pháp:Toàn dân, toàn diện, trƣờng kỳ, tự lực cánh sinh và tranh thủ sự ủng hộ của quốc tế 10.Chiến thắng làm xoay chuyển cục diện chiến tranh ở Đông Dƣơng là: Chiến thắng Điện Biên Phủ 1954.

Hiệp định Giơ nevơ năm 1954 là văn bản pháp lý quốc tế đầu tiên công nhận đầy đủ các quyền dân tộc cơ bản của ta 12. Chiến dịch Việt Bắc là điển hình của lối đánh du kích ngắn ngày của ta. Ý nghĩa lớn nhất của chiến thắng Việt Bắc thu đông 1947: làm phá sản hoàn toàn chiến lƣợc đánh nhanh thắng nhanh của Pháp 14. Ý nghĩa lớn nhất của chiến thắng Biên giới 1950: Mở ra bƣớc phát triển mới của cuộc kháng chiến, giành thế chủ động trên chiến trƣờng chính Bắc Bộ 15.

Ý nghĩa quan trọng nhất của thắng lợi cuộc kháng chiến chống Pháp: Chấm dứt cuộc chiến tranh xâm lƣợc, đồng thời chấm dứt ách thống trị của thực dân Pháp trong gần 1 thế kỉ trên đất nƣớc Việt Nam. Nhiệm vụ chung nhất của các chiến dịch do ta mở trong các cuộc kháng chiến chống Pháp: tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch 17. Quyết định khó khăn nhất trong cuộc đời cầm quân của đại tƣớng Võ Nguyên Giáp: chuyển từ “đánh nhanh thắng nhanh” sang đánh chắc thắng chắc ở Điện Biên Phủ (1954) Trang 9 skkn 18. Nguyên nhân cơ bản quyết định sự thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954) sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng 19.Chiến thắng bƣớc đầu làm kế hoạch Nava phá sản: Đông Xuân 20.

Chiến thắng làm kế hoạch Nava phá sản Điện Biên Phủ năm 1954.Vây, lấn, tấn, phá, triệt, diệt là chiến thuật của ta trong chiến dịch Điện Biên Phủ (1954) 2. Tự học thông qua sử dụng sơ đồ tƣ duy nhằm cụ thể và khắc sâu kiến thức hoặc sơ đồ hóa kiến thức. HS tự học thông qua sử dụng sơ đồ tƣ duy Kiến thức môn Lịch sử ở trƣờng phổ thông là sự tổng hợp của nhiều yếu tố: Sự kiện, niên đại, địa danh, nhân vật, biểu tƣợng, khái niệm, quy luật … đòi hỏi mỗi giờ học giáo viên phải lựa chọn các phƣơng pháp, kĩ thuật hƣớng dẫn học sinh học tập hiệu quả. Trong quá trình ôn luyện kiến thức, việc sử dụng sơ đồ tƣ duy kết hợp với từ khóa cốt lõi cũng sẽ giúp học sinh xác định đƣợc phƣơng pháp tối ƣu.

Trên cơ sở các đơn vị kiến thức trọng tâm các em sẽ vẽ sơ đồ hệ thống hóa kiến thức theo ý hiểu của bản thân, điều này sẽ giúp các em hiểu và khắc sâu kiến thức.