SKKN: Rèn luyện kỹ năng ứng phó căng thẳng, kiểm soát cảm xúc cho học sinh THPT Đô Lương 4

SKKN cấp tỉnh: Giáo viên chủ nhiệm THPT Đô Lương 4 rèn luyện kỹ năng ứng phó căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, phát triển năng lực tự chủ cho học sinh.

• Tác giả: Hoàng Thị Phương Liên
• Trường học: Trường thpt đô lương 4
• Chuyên ngành: Chủ nhiệm
• Đề tài: Phát Huy Vai Trò Của Giáo Viên Chủ Nhiệm Trong Việc Rèn Luyện Kỹ Năng Ứng Phó Với Căng Thẳng Và Kiểm Soát Cảm Xúc Nhằm Phát Triển Năng Lực Tự Chủ Cho Học Sinh Trường Thpt Đô Lương 4
• Loại tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2023 – 2024
• Địa điểm: Nghệ an

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• I. PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Đóng góp mới của đề tài
• 3. Mục đích nghiên cứu
• 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• II. PHẦN II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
• I. Cơ sở lý luận
• 1. Một số vấn đề lí luận chung về kỹ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc
• 1.1. Căng thẳng và kĩ năng ứng phó với căng thẳng
• 1.1. Căng thẳng và các biểu hiện
• 1.2. Kỹ năng ứng phó với căng thẳng
• 1.3. Tầm quan trọng của kỹ năng ứng phó với căng thẳng
• 1.2. Cảm xúc và kỹ năng kiểm soát cảm xúc
• 1.1. Khái niệm cảm xúc và kiểm soát cảm xúc
• 1.2. Vai trò của kỹ năng kiểm soát cảm xúc đối với lứa tuổi học sinh
• 2. Năng lực tự chủ và vai trò của năng lực tự chủ
• 2.1. Khái niệm và biểu hiện của năng lực tự chủ
• 2.2. Vai trò của năng lực tự chủ
• 3. Vai trò giáo viên chủ nhiệm trong rèn luyện rèn luyện kỹ năng ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc, phát triển năng lực tự chủ cho học sinh
• II. Cơ sở thực tiễn
• 1. Thực trạng căng thẳng và mất kiểm soát cảm xúc của học sinh THPT
• 2. Thực trạng căng thẳng và rèn luyện kỹ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc của học sinh trường THPT Đô Lương 4
• 2.1. Thực trạng, biếu hiện và nguyên nhân căng thẳng, mất kiểm soát cảm xúc của học sinh ở trường THPT Đô Lương 4
• 2.2. Thực trạng rèn luyện kĩ năng ứng phó với căng thẳng và kiềm chế cảm xúc của học sinh tại trường THPT Đô Lương 4
• 3. Thực trạng giáo dục kỹ năng ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc cho học sinh của giáo viên ở trường THPT Đô Lương 4
• III. Giải pháp cụ thể
• 1. Rèn luyện kĩ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc cho học sinh bằng biện pháp giáo dục năng lực tự chủ
• 1.1. Quan sát, trải nghiệm và nhận diện cảm xúc của bản thân
• 1.2. Chuyển hướng suy nghĩ để làm dịu cảm xúc của bản thân
• 1.3. Ứng phó với căng thẳng và kiềm chế cảm xúc bằng tự chủ hành động
• 2. Giáo dục kĩ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc qua hình ảnh người thầy bằng biện pháp nêu gương và kỉ luật tích cực
• 2.1. Giáo dục kĩ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc bằng biện pháp nêu gương qua hình ảnh người thầy
• 2.2. Giáo dục kĩ năng ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc qua hình ảnh người thầy bằng biện pháp kỉ luật tích cực, nói không với xúc phạm danh dự và nhân phẩm học sinh
• 3. Giáo dục kĩ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc cho học sinh bằng hoạt động tham vấn tâm lí học đường
• 3.1. Vai trò của tham vấn tâm lý học đường
• 3.2. Công tác tham vấn tâm lý học đường ở trờng THPT Đô Lương 4
• 4. Tổ chức tiết sinh hoạt lớp với chủ đề “Rèn luyện kỹ năng ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc”
• 5. Tổ chức diễn đàn mi ni với chủ đề “Cân bằng cảm xúc cả lúc bão giông” và “Hãy sống như những đóa hoa”
• 6. Rèn luyện kĩ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc qua các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm sáng tạo cho học sinh
• IV. Thực nghiệm một số giải pháp giúp học sinh Trường THPT Đô Lương 4 ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc
• 1. Khách thể và mục đích thực nghiệm
• 2. Cách thể nghiệm
• 3. Kết quả thực nghiệm
• V. Hiệu quả đạt được của đề tài
• 1. Khảo sát kiểm chứng hiệu quả sau khi thực hiện các giải pháp
• 1.1. Kiểm chứng hiệu quả về thực trạng
• 1.2. Kiểm chứng hiệu quả về nhận thức, hiểu biết của học sinh
• 1.3. Kiểm chứng hiệu quả về giải pháp
• 2. Khảo sát tính cấp thiết và khả thi của các biện pháp
• III. PHẦN III. KẾT LUẬN
• 1. Kết luận
• 1.1. Quá trình nghiên cứu đề tài
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi ứng dụng của đề tài
• 2. Kiến nghị
• 2.1. Đối với Sở GD&ĐT
• 2.2. Đối với nhà trường

Tóm tắt

I. Tổng quan kỹ năng ứng phó căng thẳng cho học sinh THPT

Giai đoạn Trung học Phổ thông (THPT) là một thời kỳ đầy biến động, nơi học sinh phải đối mặt với nhiều áp lực từ học tập, thi cử đến định hướng tương lai. Trong bối cảnh đó, kỹ năng ứng phó căng thẳng cho học sinh THPT không chỉ là một công cụ hỗ trợ mà còn là một năng lực cốt lõi quyết định đến sức khỏe tinh thần học sinh và hiệu quả học tập. Căng thẳng (stress) là phản ứng tự nhiên của cơ thể trước những yêu cầu và áp lực, nhưng khi kéo dài, nó có thể gây ra những hệ quả tiêu cực. Việc trang bị những kỹ năng này giúp học sinh nhận diện, quản lý và chuyển hóa căng thẳng thành động lực, từ đó phát triển năng lực tự chủ, một yếu tố nền tảng cho sự thành công sau này. Như Jacques Delors đã nhấn mạnh, “Giáo dục có sứ mệnh giúp cho mọi người được phát huy tất cả mọi tài năng và mọi tiềm lực sáng tạo”. Điều này bao gồm cả khả năng làm chủ cảm xúc và vượt qua thách thức.

1.1. Khái niệm về căng thẳng và kỹ năng ứng phó

Căng thẳng, hay còn gọi là stress, được định nghĩa là phản ứng của cơ thể trước bất kỳ yếu tố nào đe dọa đến sự cân bằng về thể chất và tinh thần. Đối với học sinh, các yếu tố này có thể là áp lực điểm số, kỳ vọng từ gia đình, hay các mối quan hệ xã hội phức tạp. Kỹ năng ứng phó với căng thẳng là khả năng nhận biết sớm các dấu hiệu stress, hiểu rõ nguyên nhân và áp dụng các chiến lược hành vi và nhận thức để kiểm soát hoặc giảm thiểu tác động tiêu cực. Kỹ năng này không phải là né tránh vấn đề, mà là đối mặt và xử lý một cách tích cực. Nó bao gồm một loạt các nỗ lực, từ việc điều chỉnh suy nghĩ đến thay đổi hành vi, nhằm mục đích duy trì trạng thái cân bằng và ổn định, giúp cá nhân vượt qua khó khăn mà không bị tổn hại về tâm lý.

1.2. Tầm quan trọng của việc quản lý stress học đường

Việc quản lý stress học đường có vai trò vô cùng quan trọng. Một học sinh có kỹ năng ứng phó tốt sẽ biết cách cân bằng học tập và cuộc sống, duy trì được động lực và sự tập trung. Ngược lại, căng thẳng kéo dài có thể dẫn đến tình trạng chống kiệt sức (burnout) học đường, suy giảm trí nhớ, rối loạn cảm xúc, và thậm chí là trầm cảm ở tuổi vị thành niên. Tài liệu nghiên cứu tại trường THPT Đô Lương 4 chỉ ra rằng các triệu chứng về sức khỏe tinh thần như chán học, thiếu ý chí đều có liên quan mật thiết đến căng thẳng. Do đó, rèn luyện kỹ năng này không chỉ giúp cải thiện kết quả học tập mà còn xây dựng nền tảng vững chắc cho sức khỏe tâm lý lâu dài, giúp học sinh tự tin đối mặt với những thử thách trong tương lai và xây dựng các mối quan hệ xã hội lành mạnh.

II. Thực trạng đáng báo động về căng thẳng của học sinh THPT

Thực tế cho thấy, tình trạng căng thẳng ở học sinh THPT đang ngày càng trở nên phổ biến và phức tạp, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng. Các số liệu thống kê và khảo sát thực tiễn đã vẽ nên một bức tranh đáng lo ngại về sức khỏe tinh thần học sinh. Theo báo cáo của Bộ GD&ĐT, từ 9/2021 đến 11/2023, cả nước xảy ra 699 vụ bạo lực học đường liên quan đến hơn 2.000 học sinh. Những con số này phản ánh một phần hậu quả của việc thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc và ứng phó với áp lực. Nghiên cứu cụ thể tại trường THPT Đô Lương 4 cũng cho thấy một thực trạng không mấy khả quan, đòi hỏi sự quan tâm và các giải pháp can thiệp kịp thời từ nhà trường, gia đình và toàn xã hội để hỗ trợ thế hệ trẻ vượt qua giai đoạn nhạy cảm này.

2.1. Các biểu hiện phổ biến của áp lực học tập tuổi teen

Biểu hiện của căng thẳng rất đa dạng, ảnh hưởng đến cả cảm xúc, hành vi và thể chất. Về cảm xúc, học sinh có thể trở nên cáu kỉnh, lo âu, chán nản, và cảm thấy vô giá trị. Về hành vi, các em có thể mất tập trung, hay quên, nóng nảy, và có xu hướng xa lánh bạn bè. Về thể chất, căng thẳng gây ra các triệu chứng như đau đầu, rối loạn tiêu hóa, tim đập nhanh và mệt mỏi triền miên. Một cuộc khảo sát tại THPT Đô Lương 4 cho thấy những con số đáng báo động: 63,9% học sinh không tập trung trong việc học, 56,6% thường xuyên chán nản, và 54,2% cảm thấy thất vọng về bản thân. Những biểu hiện của áp lực học tập tuổi teen này nếu không được nhận diện sớm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập và sự phát triển nhân cách.

2.2. Nguyên nhân cốt lõi gây ra tình trạng kiệt sức học đường

Nguồn gốc của căng thẳng ở học sinh THPT đến từ nhiều phía. Khảo sát tại THPT Đô Lương 4 chỉ ra rằng nguyên nhân lớn nhất đến từ áp lực của gia đình (61,4%) và áp lực trong học tập, thi cử (53%). Sự kỳ vọng quá lớn của cha mẹ, lịch học dày đặc, và nỗi lo về lựa chọn nghề nghiệp tương lai là những gánh nặng tâm lý chính. Bên cạnh đó, các mối quan hệ bạn bè, tình cảm (32,5%) và áp lực từ mạng xã hội (25,3%) cũng là những tác nhân quan trọng. Sự xung đột trong các mối quan hệ, nạn bắt nạt học đường và việc so sánh bản thân với người khác trên không gian ảo đều góp phần gây ra tình trạng kiệt sức (burnout) học đường. Hiểu rõ những nguyên nhân này là bước đầu tiên để xây dựng các phương pháp giảm stress hiệu quả và phù hợp.

III. Phương pháp phát triển kỹ năng ứng phó căng thẳng từ bên trong

Để đối phó hiệu quả với căng thẳng, việc xây dựng năng lực tự chủ từ bên trong là giải pháp bền vững nhất. Năng lực tự chủ được hiểu là khả năng làm chủ suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của bản thân trong mọi hoàn cảnh. Thay vì bị động trước các tác nhân gây stress, học sinh cần được trang bị các công cụ để chủ động quản lý phản ứng của mình. Việc rèn luyện năng lực này không chỉ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của stress mà còn là chìa khóa để vượt qua áp lực điểm số và phát triển cá nhân một cách toàn diện. Các biện pháp này tập trung vào việc thay đổi tư duy và hành động, giúp học sinh xây dựng một nội tâm vững vàng trước sóng gió.

3.1. Kỹ năng quản lý cảm xúc Nhận diện và chuyển hướng suy nghĩ

Bước đầu tiên của kỹ năng quản lý cảm xúc là học cách quan sát và nhận diện chính xác cảm xúc của bản thân mà không phán xét. Học sinh cần gọi tên được cảm xúc đang diễn ra: lo lắng, tức giận, hay thất vọng. Sau khi nhận diện, bước tiếp theo là chuyển hướng suy nghĩ. Vì cảm xúc phụ thuộc nhiều vào cách diễn giải tình huống, việc thực hành suy nghĩ tích cực đóng vai trò then chốt. Thay vì tập trung vào những điều tiêu cực, học sinh có thể học cách nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, biến thách thức thành cơ hội. Các kỹ thuật như thiền định cho học sinh hay thực hành lòng biết ơn có thể giúp làm dịu tâm trí và xây dựng một thái độ sống lạc quan hơn.

3.2. Kỹ năng quản lý thời gian và tự chủ hành động

Hành động có kiểm soát là một cách mạnh mẽ để giải tỏa căng thẳng. Kỹ năng quản lý thời gian hiệu quả giúp giảm bớt áp lực từ bài vở và các kỳ thi. Việc lập kế hoạch học tập rõ ràng, chia nhỏ mục tiêu và ưu tiên công việc quan trọng sẽ mang lại cảm giác chủ động và kiểm soát. Bên cạnh đó, các hoạt động thể chất như đi bộ, chơi thể thao được chứng minh là giúp giải phóng endorphins – hormone hạnh phúc. Một phương pháp khác là viết nhật ký. Việc ghi lại suy nghĩ và cảm xúc giúp học sinh tự nhìn nhận lại vấn đề, giải tỏa gánh nặng tâm lý và tìm ra kỹ năng giải quyết vấn đề cho riêng mình. Những hành động tự chủ này giúp chuyển năng lượng tiêu cực thành những hoạt động tích cực và có ích.

IV. Hướng dẫn giải tỏa căng thẳng thi cử qua hỗ trợ từ nhà trường

Bên cạnh nỗ lực từ cá nhân học sinh, vai trò của nhà trường trong việc xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ là vô cùng quan trọng. Một môi trường giáo dục an toàn, thấu hiểu và thân thiện sẽ là điểm tựa vững chắc giúp các em vượt qua giai đoạn khó khăn. Sáng kiến kinh nghiệm tại THPT Đô Lương 4 nhấn mạnh vai trò trung tâm của giáo viên chủ nhiệm và các hoạt động của nhà trường trong việc giải tỏa căng thẳng thi cử. Các giải pháp không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà còn phải tập trung vào việc chăm sóc sức khỏe tinh thần học sinh, tạo điều kiện để các em phát triển toàn diện cả về trí tuệ lẫn cảm xúc.

4.1. Vai trò của tư vấn tâm lý học đường trong việc hỗ trợ

Hoạt động tư vấn tâm lý học đường là một nguồn lực thiết yếu. Đây là nơi học sinh có thể tìm đến để chia sẻ những khó khăn, vướng mắc một cách bảo mật và tin cậy. Theo Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT, việc thành lập tổ tư vấn trong trường phổ thông là yêu cầu bắt buộc. Tại THPT Đô Lương 4, tổ tư vấn hoạt động qua nhiều hình thức đa dạng như hòm thư “Điều em muốn nói”, tư vấn online qua mạng xã hội, và gặp gỡ trực tiếp. Việc này giúp kịp thời phát hiện những trường hợp cần can thiệp, tháo gỡ những khúc mắc về tâm lý, từ đó ngăn ngừa các hành vi tiêu cực như bỏ học, bạo lực hay tự hủy hoại bản thân. Tổ tư vấn trở thành cầu nối giúp cải thiện mối quan hệ giữa học sinh, gia đình và nhà trường.

4.2. Xây dựng môi trường tích cực qua hoạt động ngoại khóa

Các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm sáng tạo là phương pháp giảm stress hiệu quả. Việc tham gia vào các câu lạc bộ văn nghệ, thể thao, hay các diễn đàn chuyên đề giúp học sinh giải tỏa năng lượng, khám phá tài năng và xây dựng các mối quan hệ xã hội tích cực. Các sự kiện như diễn đàn “Cân bằng cảm xúc cả lúc bão giông” hay các cuộc thi sáng tạo tại THPT Đô Lương 4 đã tạo ra không gian để học sinh bày tỏ quan điểm, học hỏi lẫn nhau và rèn luyện các kỹ năng mềm. Những hoạt động này không chỉ giúp cân bằng học tập và cuộc sống mà còn nâng cao sự tự tin, giúp các em cảm thấy gắn bó và có giá trị hơn trong môi trường học đường.

V. Minh chứng hiệu quả từ các sáng kiến ứng phó căng thẳng

Lý thuyết cần đi đôi với thực tiễn. Việc áp dụng các giải pháp rèn luyện kỹ năng ứng phó căng thẳng cho học sinh THPT phải được đo lường và đánh giá hiệu quả một cách khoa học. Nghiên cứu tại trường THPT Đô Lương 4 đã tiến hành thực nghiệm và khảo sát để kiểm chứng tác động của các biện pháp đã triển khai. Kết quả thu được không chỉ khẳng định tính đúng đắn của các giải pháp mà còn cung cấp những bằng chứng thuyết phục về sự thay đổi tích cực trong nhận thức và hành vi của học sinh, cho thấy tiềm năng nhân rộng của mô hình này.

5.1. Phân tích kết quả khảo sát trước và sau khi áp dụng giải pháp

Số liệu khảo sát sau khi thực hiện các giải pháp cho thấy sự chuyển biến rõ rệt. Tỷ lệ học sinh thường xuyên căng thẳng đã giảm mạnh từ 32/83 em xuống chỉ còn 2/83 em. Ngược lại, số học sinh ít khi căng thẳng tăng từ 15/83 lên 40/83. Về mặt nhận thức, số học sinh hiểu biết đầy đủ về kỹ năng ứng phó stress tăng từ 4/83 lên 29/83. Đặc biệt, hành vi ứng phó cũng thay đổi tích cực: số học sinh tìm đến các giải pháp tiêu cực (rượu, thuốc lá) giảm từ 26/83 xuống còn 5/83, trong khi số em tìm đến tư vấn tâm lý học đường tăng từ 11/83 lên 30/83. Những con số này là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của các chương trình can thiệp.

5.2. Bài học kinh nghiệm từ mô hình tại trường THPT Đô Lương 4

Thành công của mô hình tại THPT Đô Lương 4 mang lại nhiều bài học giá trị. Thứ nhất, sự thành công đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa việc nâng cao năng lực cá nhân học sinh và xây dựng hệ thống hỗ trợ từ nhà trường. Thứ hai, vai trò của giáo viên chủ nhiệm là không thể thay thế; họ chính là người gần gũi nhất, có thể quan sát và can thiệp kịp thời. Thứ ba, việc đa dạng hóa các hình thức hỗ trợ (từ tư vấn cá nhân, sinh hoạt lớp theo chủ đề đến các diễn đàn lớn) giúp tiếp cận được nhiều đối tượng học sinh khác nhau. Cuối cùng, việc biến các hoạt động rèn luyện kỹ năng thành những trải nghiệm vui vẻ, sáng tạo sẽ thu hút sự tham gia tự nguyện và tích cực từ học sinh, góp phần vào việc quản lý stress học đường một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ I. Lí do chọn đề tài Căng thẳng và rối loạn cảm xúc là điều tất yếu trong mỗi con người chúng ta đặc biệt với học sinh THPT hiện nay. Các em đang phải đối mặt với nhiều vấn đề: sự kì vọng, áp lực từ phía gia đình, nhà trường về kết quả học tập và lựa chọn nghề nghiệp cho tương lai; khó khăn trong các trải nghiệm tình yêu đầu đời; sự tăng tiếp xúc với Internet; nạn “bắt nạt học đường” diễn ra thường xuyên ở ngoài đời thực lẫn thế giới ảo; những thay đổi lớn về sinh lý và tâm lý lứa tuổi… Hơn nữa các em phải đương đầu với rất nhiều nguy cơ, cám dỗ không lành mạnh của xã hội hiện đại nhưng lại không có hoặc thiếu những kỹ năng để ứng phó với khó khăn và lựa chọn cách sống lành mạnh, tích cực cho bản thân. Dẫn đến các em không có khả năng giải quyết các áp lực trong cuộc sống, không biết giải quyết một cách tích cực các xung đột xảy ra, không tiết chế được cảm xúc của bản thân.

Các triệu chứng về sức khỏe tinh thần như suy giảm trí nhớ, sự tập trung chú ý sa sút, những rối loạn về hành vi, những rối nhiễu về cảm xúc, chán học, thiếu ý chí vươn lên. đều có liên quan đến căng thẳng, là hệ quả của căng thẳng ở lứa tuổi này. Chính vì vậy ứng xử với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc là kĩ năng mềm quan trọng giúp các em bình tĩnh, giải quyết tốt các tình huống của cuộc sống, giúp điều chỉnh và cân bằng trạng thái tâm lí của bản thân từ đó phát triển năng lực tự chủ, Sức mạnh to lớn nhất của con người là sự tự chủ và tự chủ cũng là chìa khóa mở ra cánh cửa thành công ở bất cứ lĩnh vực nào. Nếu ví con người như một chiếc thuyền thì tính tự chủ chính là bánh lái, giữ cho thuyền đi đúng hướng, vượt qua những sóng gió của cuộc đời.

Năng lực tự chủ là khả năng tự làm chủ bản thân, làm chủ được suy nghĩ, cảm xúc, hành vi của mình trong mọi hoàn cảnh và tình huống của cuộc sống. Người hạnh phúc nhất chính là người có thể làm chủ được bản thân. Tuy nhiên năng lực tự chủ không tự nhiên mà có, đó là cả quá trình rèn luyện, bồi dưỡng, xây đắp. Vì thế tự chủ trở thành một trong 5 năng lực cần phát triển cho học sinh phổ thông mà mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 hướng tới.

Tuy nhiên để kiểm soát được cảm xúc chưa bao giờ là dễ dàng, nhất là với lứa tuổi học sinh khi các em chưa có nhiều trải nghiệm, chưa được trang bị kiến thức, kĩ năng cần thiết. Làm thế nào để kiểm soát được cảm xúc? Các em sẽ làm gì và phải làm gì để ứng phó với căng thẳng? Trước hết, cần khẳng định, nền tảng giáo dục đóng vai trò vô cùng quan trọng “Giáo dục đứng ở vị trí trung tâm của sự phát triển con người và cộng đồng. Giáo dục có sứ mệnh giúp cho mọi người được phát huy tất cả mọi tài năng và mọi tiềm lực sáng tạo, bao gồm cả tinh thần trách nhiệm đối với đời sống của bản thân và việc đạt được những mục đích cá nhân” (Jacques Delors – Chủ tịch Uỷ ban Quốc tế về giáo dục thế kỉ XXI). Dù ở thời đại nào, ở bất kì nền giáo dục nào thì những nhu cầu cơ bản của con người cần phải đặt lên hàng 1 đầu.

Đó là nhu cầu được yêu thương, được tôn trọng, được thấu hiểu, được cảm thông và được khẳng định giá trị bản thân. Bản thân là giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn và là giáo viên chủ nhiệm tôi nhận thấy việc giáo dục kỹ năng ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc là vô cùng cần thiết cho học sinh hiện nay. Do đó tôi đã lựa chọn nội dung “Phát huy vai trò của giáo viên chủ nhiệm trong việc rèn luyện kỹ năng ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc nhằm triển năng lực tự chủ cho học sinh trường THPT Đô Lương 4” làm đề tài nghiên cứu của mình, với mong muốn được chia sẻ kinh nghiệm của mình cho các đồng nghiệp, hình thành các kỹ năng và phát triển những năng lực cần có ở con người trong xã hội hiện đại. Từ đó nâng cao chất lượng sống và học tập, góp phần phát triển phẩm chất, năng lực, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục.

Đóng góp mới của đề tài - Về mặt lí luận: Hệ thống hóa một số lí luận và làm sâu sắc cơ sở lí thuyết khoa học về căng thẳng, cảm xúc và kĩ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc; về năng lực tự chủ của học sinh. - Về mặt thực tiễn: + Thấy được những tác động tiêu cực của căng thẳng trong phạm vi học đường ở trường THPT Đô Lương 4. + Đi sâu vào khảo sát thực trạng, nguyên nhân, hậu quả để làm cơ sở thực tiễn. Đồng thời, đề xuất được các giải pháp tích cực giúp học sinh THPT ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc.

Từ đó, góp phần nâng cao chất lượng học tập và cuộc sống, phát huy phẩm chất năng lực của người học, phù hợp với định hướng giáo dục của thời đại mới. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu một cách tổng quát để có cái nhìn đa chiều về khái niệm, biểu hiện, thực trạng và nguyên nhân của căng thẳng từ đó đề xuất được những giải pháp tích cực giúp các em HS Trường THPT Đô Lương 4 nâng cao các kỹ năng ứng phó với căng thẳng một cách tích cực. Đồng thời, góp phần hạn chế, vượt qua những căng thẳng, kiểm soát được cảm xúc, phát triển năng lực tự chủ, hỗ trợ một cách hiệu quả quá trình học tập và giao tiếp xã hội cho các em, hướng tới xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, an toàn, thân thiện, hạnh phúc. Tiến hành thực hiện đề tài, bản thân chúng tôi có điều kiện tự nhìn nhận, đánh giá lại phương pháp giáo dục của mình, khắc phục hạn chế, phát huy ưu điểm, nâng cao chất lượng công tác chủ nhiệm ở những năm học tiếp theo.

Ngoài ra chúng tôi có cơ hội để trao đổi về phương pháp chủ nhiệm cùng với đồng nghiệp. Trên cơ sở đó, chúng tôi có thể mở rộng và vận dụng tùy từng hoàn cảnh cụ thể của nhà trường, của từng lớp chủ nhiệm để đạt kết quả tốt hơn trong việc giáo dục 2 học sinh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và uy tín của nhà trường. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Sáng kiến tập trung nghiên cứu đánh giá chủ quan của học sinh THPT Đô Lương 4 về những căng thẳng xảy ra với các em và kỹ năng ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc. Bên cạnh đó sáng kiến cũng tìm hiểu các tác nhân gây căng thẳng, đánh giá chủ quan của học sinh về tác nhân gây căng thẳng, mức độ căng thẳng, biểu hiện tâm lý của căng thẳng, hành vi ứng phó của học sinh trong hoàn cảnh có căng thẳng.

Cung cấp cho học sinh các kỹ năng ứng phó với căng thẳng và kiểm soát cảm xúc. Sáng kiến được tiến hành đúc kết, thực nghiệm và khảo sát trên các đối tượng là học sinh các lớp 11 A6 và 12 A5 tại trường THPT Đô Lương 4, cụ thể là các lớp chúng tôi chủ nhiệm. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu tài liệu, thu thập thông tin, phân tích, đánh giá, chọn lọc, sử dụng các tài liệu liên quan đến nội dung nghiên cứu để làm căn cứ lí luận cho đề tài. - Phương pháp điều tra khảo sát: Xây dựng phiếu khảo sát cho khách thể nghiên cứu với nội dung đánh giá thực trạng nhận thức về mặc cảm tự ti, nhận thức về nguyên nhân, hậu quả của mặccảm tự ti đến phát triển các năng lực.

- Phương pháp xử lí số liệu: Thông kê, phân tích, so sánh, xử lí số liệu và kết quả nghiên cứu. - Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Kiểm chứng kết quả của các giải pháp nâng cao mức độ nhận thức của HS về căng thẳng và kiểm soát cảm xúc. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU I. Một số vấn đề lí luận chung về kĩ năng ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc 1.

Căng thẳng và kĩ năng ứng phó với căng thẳng 1.1 Căng thẳng và các biểu hiện - Căng thẳng hay còn gọi “stress”, là phản ứng của cơ thể trước bất cứ một yêu cầu, áp lực hay một yếu tố tác động nào đe dọa đến sự tồn tại lành mạnh của con người cả về thể chất lẫn tinh thần. - Biểu hiện của căng thẳng có thể thấy được ở tất cả các khía cạnh của cuộc sống của con người, bao gồm cả cảm xúc, hành vi, khả năng suy nghĩ và sức khỏe thể chất. + Về cảm xúc: Khó chịu, chán nản, thờ ơ, lo âu, căng thẳng, bất an, đánh mất giá trị của bản thân. Trở nên dễ bị kích động, thất vọng và ủ rũ, dễ mất kiểm soát hoặc cần kiểm soát lại cảm xúc.

Có khi đó là cảm giác gặp khó khăn trong việc thư giãn và làm dịu tâm trí của bạn; có khi thì cảm thấy tồi tệ về bản thân (lòng tự trọng thấp), cô đơn, vô giá trị và chán nản. Thậm chí còn có biểu hiện tránh người khác. + Về hành vi và nhận thức: Tính khí nóng nảy, hay nổi cáu, bi quan, bồn chồn, mất tập trung, hay quên, hay lo lắng, vụng về, ăn uống giảm, ngủ không ngon, mất ngủ, năng lượng thấp… + Về mặt thể chất: Sa sút về cả sức khỏe lẫn trí tuệ. Trên cơ thể sẽ xảy ra hiện tượng rối loạn tiêu hóa, khó thở, đau tức ngực, tim đập nhanh, khô miệng, đau bụng, đổ mồ hôi, căng hoặc đau cơ, nhức đầu, cảm lạnh.

Kỹ năng ứng phó với căng thẳng Ứng phó là những nỗ lực về nhận thức và hành vi được tiến hành để kiểm soát (làm giảm, đưa về mức tối thiểu, kiềm chế hoặc thích ứng) những khó khăn cá nhân và những yêu cầu của hoàn cảnh nhằm giúp cho cá nhân vượt qua được tác nhân gây căng thẳng của họ. Như vậy ứng phó có hai chức năng ban đầu: Đấu tranh với những vấn đề gây ra căng thẳng và điều chỉnh cảm xúc mà những vấn đề đó gây ra, là toàn bộ những nỗ lực nhận thức và hành vi mà cá nhân bỏ ra để làm suy yếu đi ảnh hưởng của căng thẳng.