CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ KHU DI TÍCH VÀ BẢO TÀNG HỒ CHÍ MINH 1. Khu Di tích Phủ Chủ tịch – nơi lưu giữ những dấu ấn sâu đậm về cuộc đời và sự nghiệp của bác Khu di tích Phủ Chủ tịch là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh sống và làm việc trong suốt 15 năm (1954-1969). Ngay sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, Bộ Chính trị đã ra quyết định bảo vệ, bảo quản, giữ nguyên trạng nơi ở và làm việc của Người tại Phủ Chủ tịch để khu vực linh thiêng này trở thành khu di tích lịch sử về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Quyết định được đưa ra với lòng biết ơn vô hạn tới vị lãnh tụ thiên tài của dân tộc, thể theo nguyện vọng của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta, đặc biệt là đồng bào chiến sĩ miền Nam đang ngày đêm chiến đấu anh dũng hy sinh để thống nhất đất nước.
Nơi đây ghi dấu nhiều hoạt động cách mạng quan trọng, với các di tích nổi bật như tòa nhà Phủ Chủ tịch, Nhà 54, Nhà sàn, Nhà 67, phòng họp Bộ Chính trị, hầm H66 và các khu vực ngoài trời như đường xoài, vườn cây, ao cá. Sau khi Bác qua đời, khu di tích và những hiện vật lưu niệm được bảo tồn nguyên trạng để phục vụ công tác giáo dục và tri ân. Khu di tích hiện nay có diện tích hơn 10 ha, nằm ở phường Ngọc Hà, quận Ba Đình, Hà Nội, gần nhiều biểu tượng lịch sử khác như Lăng Bác và chùa Một Cột. Khu di tích được chia thành ba khu vực chính: Khu A là nơi Bác sinh sống và làm việc từ cuối năm 1954 đến giữa tháng 5 năm 1958, với các di tích như Nhà 54, Nhà sàn và Nhà 67.
Khu B và C bao gồm nhà khách Phủ Chủ tịch và văn phòng Chính phủ, hiện vẫn đang hoạt động. Khu di tích Phủ Chủ tịch không chỉ bảo tồn kỷ vật mà còn là biểu tượng về cuộc đời, tư tưởng và đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong 15 năm sinh sống tại đây, Người đã cùng Bộ Chính trị TW Đảng đề ra đường lối chiến lược, sách lược đúng đắn cho Cách mạng Việt Nam và lãnh đạo nhân dân vượt qua những thử thách cam go ác liệt để thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược: xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai, giải phóng miền Nam tiến tới thống nhất đất nước; góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh vì độc lập, dân tộc dân chủ, vì hòa bình và tiến bộ xã hội của thế giới. Vì thế, 7 các di tích và hiện vật tại đây mang giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục và tinh thần, thu hút hàng triệu du khách trong và ngoài nước, góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị của dân tộc.
Khu di tích đã trở thành nơi hành hương cho những ai yêu hòa bình, tự do và công lý, đồng thời là bài học quý giá cho các thế hệ người Việt Nam về lối sống giản dị, tinh thần cách mạng và tình yêu quê hương của Bác Hồ. Di tích Phủ Chủ tịch Hình 1: Phủ chủ tịch Di tích Phủ Chủ tịch, điểm đầu tiên trong hành trình tham quan Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh, là một tòa nhà bề thế, sang trọng, cao bốn tầng, nằm đối diện đường Hùng Vương. Công trình mang phong cách thời Phục Hưng được xây dựng từ những năm 1900- 1906, do kiến trúc sư người Pháp gốc Đức Lich-ten Fen-đơ thiết kế, với diện tích sử dụng gần 1.300 mét vuông và hơn 30 phòng trang trí độc đáo. Trong thời kỳ thực dân Pháp, tòa nhà được gọi là Phủ Toàn quyền Đông Dương, nơi đã chứng kiến sự hiện diện của 29 đời Toàn quyền.
Sau khi trải qua nhiều biến cố lịch sử, từ quân đội Nhật Bản đến quân đội Trung Hoa Dân quốc, tòa nhà trở thành trụ sở của chính quyền thực dân cho đến khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thành công, và chính thức trở thành Phủ Chủ tịch từ tháng 10 năm 1954. Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trì nhiều cuộc họp quan trọng, tiếp đón lãnh đạo các nước, nghệ sĩ, nhà khoa học và đại biểu nhân dân. Trong suốt 15 năm (1945-1969), Người đã gặp gỡ hơn 1.000 đoàn đại biểu trong và ngoài nước tại Phủ Chủ tịch, đồng thời đọc thơ chúc Tết cho nhân dân vào mỗi dịp đầu xuân. 8 Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời vào ngày 2 tháng 9 năm 1969, Phủ Chủ tịch trở thành di tích đặc biệt quan trọng, tiếp tục là nơi làm việc của Chủ tịch nước và tổ chức các hoạt động chính trị quan trọng của Đảng và Nhà nước.
Di tích Nhà 54 Hình 2: Di tích nhà 54 Di tích Nhà 54 là ngôi nhà nhỏ mái ngói, nằm gần bờ ao, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chọn làm nơi ở và làm việc từ tháng 12 năm 1954 đến giữa tháng 5 năm 1958. Ngôi nhà này vốn là chỗ ở của một người thợ điện trong khu vực dành cho nhân viên Phủ Toàn quyền Đông Dương. Dù chuyển sang sống trong nhà sàn, Chủ tịch vẫn thường trở về Nhà 54 để ăn cơm và kiểm tra sức khỏe định kỳ, vì vậy nó gắn liền với cuộc sống hàng ngày của Người. Trong thời gian sống tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cùng với Trung ương Đảng xây dựng đường lối chiến lược cho cách mạng Việt Nam, lãnh đạo nhân dân khôi phục kinh tế và phát triển đất nước.
Ông cũng đã dẫn đầu nhiều đoàn đại biểu thăm các nước, góp phần nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Nhà 54 gồm ba phòng: phòng làm việc, phòng ăn và phòng ngủ. Tất cả đồ dùng sinh hoạt, tài liệu và quà tặng vẫn được giữ nguyên như những ngày cuối cùng của Người. Phòng ăn trưng bày bộ đồ ăn hàng ngày của Chủ tịch, và phòng ngủ phản ánh lối sống giản dị của Người với đồ dùng đơn giản và gọn gàng.
Với gần 400 tài liệu hiện vật, Nhà 54 là minh chứng cho cuộc sống gần gũi, giản dị và tinh thần chia sẻ với nhân dân của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thời thể hiện quyết tâm phấn đấu vì cuộc sống ấm no, hạnh phúc của nhân dân và tương lai của đất nước. 9 Di tích Nhà Sàn Hình 3: Di tích Nhà Sàn Di tích Nhà Sàn là nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong 11 năm cuối đời (1958–1969). Sau gần 4 năm khôi phục kinh tế miền Bắc, Trung ương Đảng quyết định xây dựng một ngôi nhà mới cho Người. Chủ tịch chọn kiểu nhà sàn của đồng bào dân tộc, và kiến trúc sư Nguyễn Văn Ninh được giao nhiệm vụ thiết kế.
Nhà sàn được khởi công ngày 15 tháng 4 năm 1958 và hoàn thành vào ngày 17 tháng 5 cùng năm. Tại đây, Chủ tịch đã cùng Bộ Chính trị hoàn thiện đường lối chiến lược cho cách mạng Việt Nam, lãnh đạo nhân dân vượt qua khó khăn, hướng tới xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và giải phóng miền Nam. Ngôi nhà được làm bằng gỗ dổi, với mái ngói, có vườn hoa nhỏ và hàng rào dâm bụt. Tầng dưới có bàn ghế lớn để tiếp khách và làm việc, trong khi tầng trên gồm phòng làm việc và phòng ngủ, với đồ dùng tối giản và cần thiết.
Nhà Sàn còn lưu giữ gần 250 tài liệu hiện vật, bao gồm sách báo mà Chủ tịch đang đọc. Tại đây, Người đã viết nhiều văn bản quan trọng, trong đó có bản Di chúc lịch sử. Ngôi nhà không chỉ là nơi làm việc mà còn là nơi ghi dấu những lời kêu gọi mạnh mẽ của Người trong cuộc chiến chống Mỹ cứu nước. Từ Nhà Sàn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã theo dõi tình hình chiến sự và chỉ đạo công việc qua các cuộc họp và điện thoại.
Lối sống giản dị, tinh thần cống hiến và những hoạt động của Người tại đây phản ánh sự gần gũi và đồng cam cộng khổ với nhân dân, thể hiện quyết tâm phấn đấu vì hòa bình và độc lập dân tộc. 10 Di tích Nhà 67 Hình 4: Di tích nhà 67 Di tích Nhà 67 là ngôi nhà được xây dựng vào năm 1967, trong bối cảnh chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ ngày càng ác liệt. Để đảm bảo an toàn cho Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ Chính trị đã quyết định xây dựng một ngôi nhà kiên cố phía sau Nhà Sàn. Công trình được thiết kế và xây dựng bởi Cục Công trình thuộc Bộ Tư lệnh công binh, hoàn thành vào ngày 30 tháng 6 năm 1967.
Chủ tịch Hồ Chí Minh không sử dụng ngôi nhà cho riêng mình mà đề nghị dùng làm nơi họp Bộ Chính trị và làm việc với các cán bộ quan trọng. Tại đây, Người đã bàn luận về nhiều vấn đề quan trọng của đất nước, như sản xuất trong thời chiến, chi viện cho miền Nam, và tình hình chiến trường. Nơi đây cũng lưu giữ gần 100 tài liệu hiện vật, bao gồm bản đồ quân sự và chiếc đài ZENITH được tặng từ quân giải phóng miền Nam. Sau khi bác sĩ khuyên Người không nên lên xuống Nhà Sàn nữa, Chủ tịch đã chuyển hẳn xuống Nhà 67 vào ngày 17 tháng 8 năm 1969.
Trong thời gian nằm ở đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn theo dõi tình hình đất nước và nhắc nhở các đồng chí về việc bảo vệ sản xuất và dân sinh. Tuy nhiên, bệnh tình của Người diễn biến nặng, và Người đã ra đi vào ngày 2 tháng 9 năm 1969, để lại những di vật và câu chuyện đầy cảm động về tình yêu thương của Người đối với dân tộc và đất nước. 11 Các Di tích ngoài trời khác: Các di tích ngoài trời là phần quan trọng của Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, góp phần tạo nên giá trị và nét đẹp độc đáo cho toàn bộ khu vực. Những di tích như ao cá, vườn cây và đường xoài không chỉ là hình ảnh thân thuộc mà còn ghi dấu ấn sâu sắc trong ký ức của du khách trong và ngoài nước khi thăm nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Đường Xoài Hình 5: Đường xoài Đường Xoài là con đường nổi tiếng trong Khu di tích Phủ Chủ tịch, được biết đến qua bài thơ "Theo chân Bác" của nhà thơ Tố Hữu. Đường rộng 5 mét, dài hơn 200 mét, hai bên trồng hàng cây xoài cổ thụ. Chủ tịch Hồ Chí Minh thường đi bộ, tập thể dục và tiếp khách trên con đường này, nơi ghi dấu nhiều kỷ niệm đẹp giữa Người và đồng bào miền Nam, như buổi gặp gỡ Đoàn đại biểu anh hùng miền Nam vào năm 1965.