CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG QUẢN LÍ LỚP HỌC CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC NGÀNH GIÁO DỤC TIỂU HỌC THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NGHIỆP VỤ SƯ PHẠM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Quản lí lớp học là một công việc cực kì quan trọng đối với mỗi giáo viên. Nó quan trọng tới mức quyết định sự thành bại của mỗi giờ dạy và học trên lớp của giáo viên và học sinh. Công tác quản lí lớp học có tốt thì giờ học mới đạt hiệu quả.
Bên cạnh những công trình nghiên cứu khoa học giáo dục về công tác dạy học, nhiều công trình đã đi sâu nghiên cứu về công tác chủ nhiệm, công tác quản lí lớp học cho giáo viên và xây dựng và xác định những kĩ năng quản lí lớp học cho sinh viên sư phạm. Tổng quan nghiên cứu về kĩ năng quản lí lớp học tiểu học Các nghiên cứu về KN QLLH tập trung vào các nội dung chính: (1) Bàn về các chiến lược/ kĩ năng quản lí lớp học. Các chiến lược quản lí lớp học được điểm luận trong nghiên cứu này có đặc điểm như sau: Lúc đầu, quan điểm về quản lí lớp học những năm 1960 phần lớn đánh đồng việc quản lí lớp học với kỷ luật lớp học [121]. Vì vậy, chiến lược quản lí lớp học được nghiên cứu trong giai đoạn này chú trọng vào các kĩ năng quản lí hành vi, hay kỷ luật hành vi của học sinh trong lớp học [104], [121].
Kể cả sau này, một số nghiên cứu cũng đánh đồng quản lí lớp học với quản lí hành vi học sinh trong lớp học, do đó, các nghiên cứu này chỉ ra các kĩ năng quản lí lớp học tương ứng với các kĩ năng quản lí hành vi như: Kiểm soát giọng nói; Thiết lập kì vọng; Xây dựng nội quy lớp học; Chiến lược hỗ trợ các hành vi tích cực; Xác định các hành vi sai phạm cần điều chỉnh; Hướng dẫn các nguyên tắc và nội quy từ đầu năm học; Xây dựng kế hoạch về trách nhiệm hành vi; Định hướng hiệu quả các mối quan hệ trong lớp học; Sử dụng hành vi mẫu; Hướng dẫn điều chỉnh hành vi; Hướng dẫn học sinh tự quản lí hành vi; Xây dựng kế hoạch bài giảng giúp giảm hành vi gây rối; Xây dựng mối quan hệ tích cực với học sinh; Phát triển kế hoạch quản lí hành vi cá nhân; Kết hợp với các lực lượng khác [116]. Sau đó, chiến lược quản lí lớp học tập trung vào các kĩ năng như: (i) Sử dụng hiệu quả thời gian của học sinh, cụ thể: Phân bổ thời gian hợp lí để học sinh có nhiều thời gian hơn cho việc học, tăng cường thời gian học sinh tích cực tham gia vào các 12 nhiệm vụ học tập cụ thể (được gọi là thời gian tham gia học tập hoặc hành vi thực hiện nhiệm vụ) và tăng thời gian học sinh làm việc hiệu quả (gọi là thời gian học hàn lâm), [121]; (ii) Quản lí lớp học thiết lập phương tiện để học sinh tiếp cận với việc học; (iii) Quản lí lớp học giúp học sinh có khả năng tự quản lí tốt hơn. Tóm lại, chiến lược quản lí lớp học hiệu quả là các chiến lược giúp tạo ra môi trường giúp học sinh tiến bộ [121]. Vào cuối thế kỉ XX, nghiên cứu về quản lí lớp học được khái quát hơn, theo đó các chiến lược quản lí lớp học cũng được xác định rộng hơn và kết hợp: (a) kĩ năng quản lí chung của giáo viên; (b) thủ tục kỷ luật lớp học và (c) phương pháp giảng dạy của giáo viên.
Kĩ năng quản lí chung là những hoạt động của giáo viên nhằm thiết lập và duy trì môi trường học tập tích cực, hiệu quả, sử dụng các kĩ thuật để học sinh chú ý đến bài học và tham gia vào các hoạt động độc lập hiệu quả. Kĩ năng quản lí chung bao gồm các hoạt động như: giáo viên lựa chọn nội dung chương trình giảng dạy, lập kế hoạch hoạt động, tổ chức lớp học, chuẩn bị tài liệu cho bài học, sử dụng thời gian; Các thủ tục kỷ luật trong lớp học đề cập đến việc kiểm soát các vấn đề về hành vi trong lớp học của học sinh bằng cách sử dụng một số kĩ thuật kỷ luật cá nhân, hoặc các mô hình kỷ luật toàn diện hơn, thường là toàn lớp hoặc toàn trường; Phương pháp giảng dạy của giáo viên đề cập đến cách giáo viên cung cấp, sử dụng tài liệu và thực hiện chương trình giảng dạy [121]. Đồng quan điểm này, các nghiên cứu thời gian gần đây chỉ rõ hơn về các chiến lược quản lí lớp học dựa trên bằng chứng, bao gồm: Nêu rõ các kỳ vọng, thu hút học sinh tham gia vào các bài học và sử dụng một loạt các chiến lược để phản ứng với hành vi phù hợp và không phù hợp [96], [114]; Tổ chức lớp học, quản lí và kỷ luật, cung cấp thông tin [99]; Tại Việt Nam, một số nghiên cứu cũng đề cập đến việc xác định các kĩ năng/ nhóm kĩ năng quản lí lớp học, trong đó có hai nghiên cứu hướng đến đề xuất các nhóm kĩ năng cần hình thành cho nhóm sinh viên sư phạm. Nghiên cứu Nguyễn Thị Hằng, Nguyễn Thị Định (2011) xác định các kĩ năng cần thiết cho sinh viên sư phạm là: Kĩ năng tìm hiểu đối tượng học sinh; Kĩ năng lập kế hoạch; Kĩ năng quản lí giờ lên lớp; Kĩ năng tổ chức các hoạt động giáo dục; Kĩ năng giáo dục học sinh có hành vi không mong đợi; Kĩ năng đánh giá kết quả học tập và phát triển nhân cách học 13 sinh; Kĩ năng xây dựng và phát triển tập thể học sinh; Kĩ năng quản lí các nhóm học sinh [30]; nghiên cứu của tác giả Khúc Năng Toàn và cộng sự (2015) đã định hướng các nhóm kĩ năng quản lí lớp học cần hình thành cho sinh viên sư phạm cũng như giáo viên tiểu học là: Xây dựng nội quy, nề nếp; Củng cố hành vi tích cực; Xử lí các hành vi có vấn đề; Tăng cường sự tự chủ hành vi, thiết lập các quan hệ liên cá nhân [73].
Như vậy, có một chút sự khác nhau trong quan điểm của các nhà nghiên cứu theo tiến trình. Lúc đầu, chiến lược quản lí lớp học được hiểu gồm các kĩ năng quản lí hành vi. Sau đó, chiến lược quản lí lớp học được các tác giả khái quát hơn. Tựu chung, các tác giả đều nhấn mạnh vai trò của các kĩ năng sau trong chiến lược quản lí lớp học: + Tổ chức hoạt động dạy học: Với quan niệm quản lí lớp học là quá trình tổ chức và tiến hành các công việc của lớp học, vì vậy Joyce McLeod; Savage & Savage (2010) cho rằng để quản lí lớp học hiệu quả, giáo viên cần tổ chức tốt hoạt động dạy học trên lớp, cụ thể là: Kiểm soát, giữ gìn trật tự; Thiết lập và duy trì môi trường lớp học để các mục tiêu giáo dục có thể được thực hiện; Duy trì sự tham gia của học sinh trong giờ học; Trình bày bài giảng trôi chảy, cuốn hút; Bao quát lớp học; Sự đa dạng và thách thức trong bài tập giao cho học sinh làm tại lớp; Theo dõi, giám sát, điều chỉnh không khí lớp học [97], [99].
+ Tổ chức môi trường lớp học: Kĩ năng này được hiểu là giáo viên thiết lập không gian lớp học phù hợp, ví dụ việc sắp xếp chỗ ngồi phù hợp, sắp xếp các công cụ học tập phù hợp … [97]; [119]; [130]; [98]; [66], [99]. + Quản lí thời gian: Kĩ năng quản lí thời gian trong quá trình quản lí lớp học được Joyce McLeod diễn giải là sử dụng có hiệu quả thời gian giảng dạy [97]; Có lịch trình kiểm tra cũng như lịch trình các hoạt động trong giờ học rõ ràng [118]; [97]. + Thiết lập mối quan hệ tích cực: Thiết lập mối quan hệ tích cực với học sinh và với phụ huynh được cho là một kĩ năng thành phần trong chiến lược quản lí lớp học [89], [118]; [130]; [99]. + Thiết lập nội quy lớp học: Các nghiên cứu đánh giá các vai trò của kĩ năng thiết lập nội quy lớp học, đồng thời nhấn mạnh việc tự thực hiện nội quy của học sinh khi bàn về nguyên tắc quản lí lớp học [96], [106]; [130]; [99].
Cụ thể, các tác giả này đồng tình rằng: Thói quen có thể được hình thành và ghi nhớ bằng cách áp dụng nội 14 quy. Bất cứ điều gì muốn trở thành thói quen phải được ý thức cho học sinh ngay từ đầu, để học sinh hiểu một cách rõ ràng và hành động một cách khuôn mẫu, cho đến khi tất cả các xu hướng hành động đều theo khuôn mẫu. Điều này giáo viên có thể yêu cầu, hướng dẫn chi tiết từ đầu năm, tiếp theo là thực hành các thủ tục, quy định mong muốn trong quá trình dạy học. + Quản lí hành vi của học sinh: Kĩ năng quản lí hành vi của học sinh tập trung vào hai nội dung chính: Củng cố hành vi phù hợp thông qua khích lệ và khen ngợi, hạn chế hành vi không phù hợp trong lớp học thông qua các kĩ thuật kỷ luật tích cực như phớt lờ chủ động, kỷ luật khoảng lặng [89], [98]; [118]; [131]; [98]; [102];[99]; [66]; Đổi mới phương pháp quản lí lớp học bằng các biện pháp giáo dục kỉ luật tích cực của nhóm tác giả Nguyễn Ngọc Ân và cộng sự, 2011 [2].
Mô hình lí thuyết nhấn mạnh: Hiệu quả của kĩ năng quản lí hành vi của giáo viên phụ thuộc vào việc tăng cường lắng nghe tích cực và thông điệp “I mess”, giải quyết xung đột thông qua tiếp cận dân chủ (Gordon); Khích lệ, động viên có hiệu quả hơn khen ngợi; hậu quả logic, phù hợp có hiệu quả hơn trừng phạt [121]. Sau rất nhiều vụ bạo hành học sinh tại các trường học, Bộ Giáo dục Việt Nam cũng đặc biết chú ý đến việc tập huấn kĩ năng này cho giáo viên. Bắt đầu từ việc xây dựng tài liệu nhấn mạnh cần chấm dứt việc sử dụng trừng phạt thân thể và thay thế bằng các biện pháp kỷ luật tích cực trong lớp học. Để làm được điều này, các tài liệu cũng nhấn mạnh giáo viên cần có khả năng nhận diện nhu cầu của học sinh thông qua các biểu hiện hành vi của các em, qua đó tôn trọng, hướng dẫn, hỗ trợ.
+ Quản lí cảm xúc: Kết quả điểm luận cũng cho thấy rằng một số ít nghiên cứu trong khoảng hơn một thập kỷ trở lại đây đánh giá cao vai trò của kĩ năng quản lí cảm xúc của giáo viên đối với chiến lược quản lí lớp học.