Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Biện pháp rèn luyện kỹ năng diễn đạt kết quả học tập bằng sơ đồ, bảng hệ thống kiến thức Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu 1. Trên thế giới Mấy chục năm gần đây, trong lĩnh vực GD trên thế giới đã có nhiều nhận thức mới về dạy và học trong nhà trường. Việc dạy phải thực sự đi đôi với việc học, GV phải gắn bó với HS, việc "dạy có hiệu quả" nhất thiết phải được đánh giá từ việc "học có hiệu quả".
Đã có rất nhiều những công trình nghiên cứu về vấn đề dạy và học hiện đại như: Nghệ thuật và khoa học dạy học - Robert J. Marzano; Đa trí tuệ trong lớp học - Thomas Armstrong; Những phẩm chất của người giáo viên hiệu quả - James H. Stronge… Trong lịch sử phát triển giáo dục, dạy cách học - tự học đã trở thành một vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà giáo dục trên thế giới. Ở Pháp, năm 1920 đã hình thành những "nhà trường mới" với tư tưởng đề cao sự phát triển năng lực trí tuệ cho học sinh.Tại Mỹ, từ năm 1990, việc rèn luyện "Kỹ năng đọc" đã trở thành một trong những nhiệm vụ đào tạo cực kỳ quan trọng trong nhà trường.
Vấn đề về "tự học", học mang tính "tích cực" của học sinh đã được nhiều học giả quan tâm, nghiên cứu. Các nhà sư phạm tiền bối như Khổng Tử, Aristot…đã từng nói đến tầm quan trọng của việc phát huy tích cực, chủ động của học sinh; J.Brunơ (1956) đã cho rằng: hứng thú nhận thức được hình thành qua việc tổ chức học tập như những hành động khám phá; G.Sukina (1979) đã nêu ra những dấu hiệu của tính tích cực học tập của HS; F. Abbatt là tác giả nghiên cứu vai trò của việc tự học, vị trí của việc tự học trong học tập, phương pháp tổ chức tự học và những nguyên tắc, điều kiện đảm bảo cho việc tự học có hiệu quả. Ngoài ra, còn có nhiều tác giả khác cũng đi sâu nghiên cứu vấn đề này như: I.Xamova (Liên Xô), Okon (ba Lan), Skinner (Mỹ) … 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Liên quan đến vấn đề kỹ năng diễn đạt của HS trong tự học, năm 1981 - Brow, Campione và Day đã đưa ra phương pháp tóm tắt dựa trên các bước, các nhà nghiên cứu như Valerie Anderson và Suzanne Hidi đã đưa ra một "trường thiên tiểu thuyết" gồm nhiều tập xuất bản vào các năm 1987, 1988, 1989; đây thực chất chính là những báo cáo rất có ích trong lĩnh vực rèn luyện phương pháp tóm tắt những tác phẩm văn học dài.
Bên cạnh việc ghi tóm tắt thì ghi ý chính cũng là một trong những kỹ năng được nhiều tác giả quan tâm vì để ghi bài một cách hiệu quả, HS phải xác định được cái gì là quan trọng nhất, sau đó diễn đạt những thông tin quan trọng ấy thành một dạng cô đọng có cấu trúc đơn giản, dễ hiểu. Đây cũng chính là một điểm mấu chốt của vấn đề tóm tắt. Một công trình nghiên cứu về vấn đề này được đánh giá cao đó là: "Ghi ý chính: chúng ta biết gì về lợi ích của nó?" (Beecher, 1988) Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu lý thuyết về các cách diễn đạt phi ngôn ngữ như: - Tạo ra các cách biểu hiện hình họa, đồ họa: Alverman và Boothby (1986); McLaughlin (1991); Robinson và Kiewra (1996)… - Vẽ ra các bức tranh và các hình tượng: Pruitt (1993); Macklin (1997) 1. Việt Nam Trong lịch sử phát triển GD ở Việt Nam thì hoạt động tự học đã được chú ý từ lâu.
Hoạt động tự học thực sự được triển khai rộng rãi ngay từ khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945), chính Hồ Chủ Tịch đã nhấn mạnh: "về cách học, phải lấy tự học làm cốt" Trong dạy cách học, để có thể tự học, người dạy cần phải quan tâm đến vấn đề rèn luyện các kỹ năng học tập cho HS. Nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này đã chỉ ra rằng: Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen tự học, biết tự lực phát hiện, đặt ra và giải quyết các vấn đề gặp phải trong thực tiễn thì sẽ tạo cho họ lòng ham học và khơi dậy được tiềm năng vốn có trong mỗi người. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Riêng trong lĩnh vực dạy học bộ môn Sinh học, có rất nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả tên tuổi như: GS. Trần bá Hoành ( trong những năm công tác tại ĐHSP Hà Nội ông đã viết được hơn 30 tài liệu và giáo trình phục vụ thầy trò trường phổ thông, 29 bài báo về phương pháp dạy học Sinh học trong đó có đề cập đến phương hướng phát triển năng lực nhận thức cho học sinh trong môn Sinh học); PGS.TS Đinh Quang Báo, PGS.
TS Nguyễn Đức Thành với các tài liệu về lý luận dạy học Sinh học trong đó có đề cập đến vấn đề dạy phương pháp học cho học sinh…Bên cạnh đó, cũng có nhiều công trình luận văn thạc sỹ nghiên cứu về vấn đề này: - Mai Liên Chi: " Rèn luyện HS kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học chương các quy luật di truyền nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Sinh học 11", ĐHSP Hà Nội, 2004 - Lê Thị Mỹ Hạnh, "Rèn luyện cho học sinh kỹ năng phân tích - tổng hợp - so sánh trong dạy học Sinh Học 10 THPT", ĐHSP Hà Nội, 2005 - Nguyễn Xuân Hồng, " Rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa cho HS lớp 12 THPT trong dạy học tiến hóa", ĐHSP Hà Nội, 2003 Riêng đối với kỹ năng diễn đạt kết quả học tập, cũng có nhiều công trình nghiên cứu có đề cập đến như: - PGS. TS Nguyễn Quang Huỳnh trong tác phẩm: "Một số vấn đề lý luận giáo dục chuyên nghiệp và đổi mới phương pháp dạy - học", 2006 - (tr 249) có nói đến các phương pháp xử lý thông tin trong đó có diễn đạt ý kiến - lập sơ đồ (graph) khái niệm. - Luận văn thạc sỹ Hồ Thị Hồng Vân: " Rèn luyện Học sinh kỹ năng lập bảng hệ thống trong dạy học Sinh học 10 THPT", ĐHSP Hà Nội, 2007 - (tr 33) có nói đến biện pháp rèn luyện kỹ năng trình bày bảng hệ thống kiến thức. - Luận văn thạc sỹ của Hà Khánh Quỳnh:" Rèn luyện năng lực tự học sách giáo khoa cho học sinh qua dạy học phần Sinh học tế bào - Sinh học 10 THPT", ĐHSP Hà Nội, 2007 cũng phân tích về kỹ năng diễn đạt nội dung đọc 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Mặc dù vậy nhưng lượng thông tin về lý thuyết cũng như biện pháp rèn kỹ năng diễn đạt vẫn còn hạn chế. Như vậy, việc rèn luyện các kỹ năng học tập cho HS trong đó có kỹ năng diễn đạt kết quả học tập không phải là một vấn đề mới mẻ đối với dạy học trong nước cũng như trên thế giới. Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu cơ sở lý thuyết cũng như các biện pháp rèn luyện kỹ năng diễn đạt kết quả thu nhận và xử lý thông tin trong dạy học Sinh học 11THPT. Do đó, việc khái quát những vấn đề lý luận để đề ra biện pháp rèn luyện kỹ năng diễn năng diễn đạt kết quả học tập trong dạy học Sinh học nói chung và Sinh học 11 nói riêng là rất cần thiết.
Quan niệm về học Quan niệm về học hiện nay là sau khi thu nhận thông tin có tính cá nhân, người học cần diễn đạt được kết quả thu nhận để trao đổi với bạn hoặc thầy. Vậy diễn đạt thế nào cho phản ánh đúng bản chất, phản ánh được sự vận động và phát triển kiến thức, kỹ năng đó cần được rèn luyện. Đó chính là loại kỹ năng trong học và trao đổi thông tin. Quan niệm về kỹ năng học 1.
Khái niệm kỹ năng Theo Từ điển từ và ngữ Việt Nam - tác giả: Nguyễn Lân (2000): Kỹ năng là khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào thực tiễn.TS Nguyễn Quang Huỳnh cũng đã nói về kỹ năng - kỹ xảo trong "Một số vấn đề lý luận giáo dục chuyên nghiệp và đổ mới phương pháp Dạy - học" như sau: Kỹ năng - kỹ xảo là yếu tố không thể thiếu được đối với mỗi người; ở trong mọi hoạt động sản xuất vật chất cũng như tinh thần, vì đó là sự thực hiện phương pháp. Chất lượng của yếu tố kỹ năng, kỹ xảo biểu hiện ở sự thành thạo và khéo léo trong công việc, góp phần quyết định năng suất lao 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động và chất lượng sản phẩm. Giữa những kỹ năng - kỹ xảo khác nhau có mối quan hệ về sự hình thành. Người ta nhận thấy có những kỹ năng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành những kỹ năng khác, đó là những kỹ năng cơ bản.
Trong chuyên đề: Tổ chức hoạt động học tập trong dạy học sinh học ở trường THPT - trường ĐHSP Hà nội (2006) PGS.TS Nguyễn Đức Thành có viết: "Kỹ năng bao gồm kỹ năng hoạt động chân tay và và kỹ năng hoạt động trí tuệ, các loại kỹ năng có ở các mức từ thấp đến cao như: bắt chước làm theo, sáng tạo, so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa. Mỗi loại kỹ năng được rèn luyện trong suốt một cuộc đời, nhưng trong quá trình học tập được rèn luyện thì kỹ năng ngày càng được hoàn thiện, càng trở nên chính xác và hiệu quả, hoạt động ngày càng được nâng cao. Như vậy, kiến thức được phát triển , kỹ năng cũng được phát triển theo, đó là kết quả của quá trình học tập, đó cũng là sản phẩm của quá trình dạy học." Như vậy, có thể thấy kỹ năng chính là năng lực hay khả năng của chủ thể thực hiện thuần thục một hoặc một chuỗi các hoạt động dựa trên cơ sở hiểu biết của mình nhằm tạo được kết quả mong đợi. Kỹ năng không chỉ là mặt kỹ thuật của hành động mà còn biểu hiện năng lực của chủ thể.
Kỹ năng học tập Trong quá trình dạy học, kỹ năng học tập chính là một trong những mục tiêu mà GV cần phải phát triển cho HS. Vậy kỹ năng học tập là gì? Có thể khái quát, kỹ năng học tập là khả năng sử dụng kiến thức đã có để thu nhận, phát hiện kiến thức mới và đưa kiến thức mới thu nhận được vào hệ thống đã có, biến kiến thức của nhân loại thành kiến thức của bản thân.