CHƯƠNG 1 9 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ XU HƯỚNG RA ĐỀ HỌC SINH HIỆN NAY TRONG CÂU HỎI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC 1. Khái quát chung về văn nghị luận. Định nghĩa về văn nghị luận *Khái niệm: Văn nghị luận là loại văn trong đó người viết (người nói) trình bày những ý kiến của mình bằng cách dùng lí luận (bao gồm cả lí lẽ và dẫn chứng) để làm rõ một vấn đề, nhằm làm cho người đọc (người nghe) hiểu, tin, đồng tình với những ý kiến của mình. *Đặc điểm của văn nghị luận: Khác với các loại văn khác, miêu tả thiên về khắc họa đặc điểm, tính chất để giúp người đọc hình dung đối tượng miêu tả; kể chuyện nhằm tái hiện sự kiện, biến cố của con người và cuộc sống qua diễn biến của cốt truyện; biểu cảm thiên về bộc lộ cảm xúc còn văn nghị luận thiên về trình bày các ý kiến, các lí lẽ để giải thích, chứng minh, phân tích, bình luận… một vấn đề nào đó.
Nó nhằm tác động vào trí tuệ, vào lí trí của người đọc. Ngôn ngữ của văn nghị luận là ngôn ngữ mang phong cách ngôn ngữ nghị luận. Nó chú trọng đặc biệt đến sự chính xác, chặt chẽ vì mục đích của diễn đạt trong văn nghị luận là nhằm phản ánh rõ ràng, chính xác quá trình tư duy để đạt đến việc nhận thức chân lí. Tuy nhiên ngôn ngữ của văn bản nghị luận cũng cần có sức hấp dẫn, lôi cuốn bằng các từ ngữ hình tượng, có sự biểu cảm; bằng cách diễn đạt linh hoạt chứ không chấp nhận sự khô khan đơn điệu nhất là khi đối tượng nghị luận lại là một vấn đề văn học, một tác phẩm văn học.
*Vai trò, vị trí của văn nghị luận: Văn nghị luận đã hình thành từ xa xưa và phát triển cùng với sự phát triển của tư tưởng, văn hóa của nhân loại và góp phần vào sự phát triển ấy. Ngày nay văn nghị luận càng phát triển mạnh mẽ. Nó thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Nó là vũ khí tư tưởng sắc bén, giúp cho con người nhận thức đúng đắn các lĩnh vực của đời sống xã hội và hướng dẫn, thúc đẩy hoạt động thực tiễn của con người.
Do đó, học làm văn nghị luận là một công việc, một yêu cầu rất trọng yếu của việc học văn trong nhà trường. Văn nghị luận đặt ra những vấn đề tư tưởng và 10 học thuật đòi hỏi người học phải giải quyết, từ đó giúp các em vận dụng tổng hợp các tri thức đã được học từ tự nhiên đến xã hội, rèn luyện khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ, khả năng tư duy logic khoa học. Từ đó góp phần tích cực vào việc xây dựng và hoàn thiện nhân cách người học. Vì vậy văn nghị luận ngày càng chiếm một vị trí quan trọng trong cuộc sống.
Các dạng bài nghị luận Trong nhà trường, văn nghị luận thường có 2 dạng cơ bản: Nghị luận xã hội và nghị luận văn học. * Nghị luận xã hội: Nghị luận xã hội là một loại hình văn bản rất quan trọng với học sinh. Bởi sau khi tốt nghiệp Trung học phổ thông có phải ai cũng đi vào con đường văn chương đâu. Nhưng ai chẳng phải đối mặt với những vấn đề xã hội.
Do đặc điểm nội dung xã hội chính trị, loại văn nghị luận xã hội chủ yếu dùng các thao tác nghị luận chính là: giải thích, chứng minh, bình luận. Ít có trường hợp đề ra yêu cầu phân tích hoặc bình giảng. Có các dạng đề nghị luận xã hội như sau: - Nghị luận về một tư tưởng đạo lí - Nghị luận về một hiện tượng đời sống xã hội - Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học. *Nghị luận văn học: Đối tượng của nghị luận văn học là tất cả các sự kiện và các vấn đề văn học, có ý nghĩa rất đa dạng và phong phú.
Có hai loại chính như sau: - Nghị luận về tác phẩm văn học: nhằm kiểm tra năng lực cảm thụ văn học của người viết. Đó có thể là một tác phẩm hoặc một đoạn trích. - Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học: thường là một ý kiến về lí luận, một nhận định về văn học sử hoặc về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm… Tóm lại cả hai loại nghị luận xã hội và nghị luận văn học đều nhằm phát biểu tư tưởng, quan điểm, thái độ của người viết về những vấn đề văn học, chính trị, đạo đức, xã hội…với ngôn ngữ trong sáng, lập luận chặt chẽ, dẫn chứng tiêu biểu, xác đáng, thuyết phục. Thao tác lập luận chứng minh và những yêu cầu cơ bản của thao tác chứng minh trong bài văn nghị luận về một vấn đề lí luận văn học 1.
Khái niệm thao tác lập luận chứng minh. Thao tác lập luận chứng minh là thao tác đưa ra những cứ liệu, dẫn chứng xác đáng để làm sáng tỏ một lí lẽ, một ý kiến nào đó nhằm thuyết phục người đọc người nghe tin tưởng vào vấn đề mà mình đặt ra. Những yêu cầu cơ bản của thao tác chứng minh trong bài văn nghị luận về một vấn đề lí luận văn học. Để sử dụng tốt thao tác lập luận này trong quá trình làm bài người viết cần : - Xác định vấn đề nghị luận (vấn đề cần chứng minh) để từ đó tìm nguồn dẫn chứng phù hợp.
- Dẫn chứng được chọn phải phong phú, tiêu biểu, toàn diện, sát hợp với vấn đề cần chứng minh, sắp xếp dẫn chứng phải lô-gic, chặt chẽ và hợp lí. - Biết kết hợp thao tác chứng minh với một số thao tác lập luận khác để bài viết thêm sắc sảo, thuyết phục, sinh động. Thông thường trong bài văn cần kết hợp với các thao tác giải thích, phân tích, so sánh, bình luận, đôi khi cả thao tác lập luận bác bỏ. Xu hướng ra đề kiểu bài nghị luận văn học thường gặp trong đề thi học sinh giỏi.
Qua quan sát và thực tiễn, chúng tôi nhận thấy trong đề thi Ngữ văn dành cho học sinh giỏi thường có những nhóm đề nghị luận văn học như sau: 2. Loại đề nghị luận về tác giả, tác phẩm văn học - Loại đề này nhằm kiểm tra trình độ tiếp nhận tác phẩm văn học của học sinh với hai hình thức chính là phân tích và bình giảng. Những đề văn yêu cầu cảm thụ văn học thực chất là yêu cầu người viết làm sáng lên vẻ đẹp về nội dung và nghệ thuật của một đoạn trích, của một hoặc một số tác phẩm văn học. - Đối với kỳ thi bình thường (như thi tốt nghiệp và thi đại học) thì dạng đề này có thể yêu cầu người viết phân tích, cảm thụ một tác phẩm nào đó đã học.
Nhưng trong các kì thi học sinh giỏi Quốc gia, loại đề kiểm tra năng lực cảm thụ văn học có yêu cầu cao hơn. Điều đó thể hiện ở chỗ ít khi đề yêu cầu phân tích, 12 cảm thụ một tác phẩm nào đã học trong chương trình. Thường là, nếu đề cập đến những tác phẩm đã học thì đề buộc người viết phải phân tích và cảm thụ các tác phẩm ấy trong thế đối sánh với nhau để chỉ ra sự độc đáo, vẻ đẹp riêng biệt của mỗi tác phẩm. - Ví dụ: Đề thi học sinh giỏi quốc gia năm 2001 – 2002: Theo Xuân Diệu: Trong thơ Nôm của Nguyễn Khuyến, nức danh nhất là ba bài thơ mùa thu: Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh.
Anh/chị hãy phân tích những sáng tác trên trong quan hệ đối sánh để làm nổi bật vẻ đẹp độc đáo của từng thi phẩm, từ đó nêu vắn tắt yêu cầu đối với tác phẩm văn học. Loại đề nghị luận về một vấn đề văn học sử Văn học sử là những kiến thức về lịch sử văn học bao gồm những đặc điểm, những quy luật hình thành và phát triển lịch sử của các sự kiện văn học (trào lưu, tác giả, tác phẩm, thể loại…). Trong nhà trường phổ thông, học sinh giỏi Ngữ văn thường được tiếp xúc với các dạng bài văn học sử sau: - Bài văn học sử về cả một nền văn học hay một thời kỳ, một giai đoạn văn học. Ví dụ: Phân tích và chứng minh một trong những đặc điểm cơ bản của văn học Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1975: Sáng tác theo khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn.
- Bài văn học sử về một khuynh hướng văn học. Ví dụ: Những đóng góp của khuynh hướng hiện thực qua một số tác phẩm của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng giai đoạn 1930 – 1945. - Bài văn học sử về một tác giả văn học. Ví dụ: Phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân giai đoạn trước và sau Cách mạng.
- Bài văn học sử về một tác phẩm văn học. 13 Ví dụ: Tình cảm nhân đạo được biểu hiện trong Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh 2. Loại đề nghị luận về một vấn đề lí luận văn học Lí luận văn học là một phân môn của môn Ngữ văn có nhiệm vụ nghiên cứu bản chất, chức năng xã hội và thẩm mĩ, quy luật phát triển của sáng tác văn học, có tác dụng xác định phương pháp luận và phương pháp phân tích văn học. Những vấn đề lí luận trên được thể hiện bằng hàng loạt khái niệm, thuật ngữ… Đề thi học sinh giỏi Ngữ văn những năm gần đây hầu hết đều ra vào dạng đề nghị luận về một vấn đề lí luận văn học.
Khảo sát lại đề thi học sinh giỏi Quốc gia từ năm 2012 đến nay có thể nhận thấy tất cả các đề đều xuất hiện những vấn đề liên quan tới lí luận văn học. Các vấn đề lí luận được sử dụng trong đề thi Quốc gia tương đối đa dạng, phong phú, đòi hỏi học sinh phải có nền lí luận vững chắc, có khả năng kiến giải sắc sảo mới có thể làm tốt. Các vấn đề lí luận thường được đề cập : Đặc trưng của văn học; Nhà văn và quá trình sáng tạo; Phong cách nghệ thuật ; Tiếp nhận văn học; Thể loại văn học; Quá trình văn học; Giá trị và chức năng của văn học… Liên quan tới những vấn đề trên là các phạm trù rất căn bản của lí luận được xuất hiện trong đề như : nhà văn, tác phẩm, người đọc, hiện thực, hình tượng … Ví dụ: Đề thi năm 2012: Các nhà văn, nhà thơ nhân đạo lớn thường gửi vào sáng tác một cách nhìn sâu sắc về con người, cách nhìn này hướng tới nội tâm và cảm xúc. Bằng việc phân tích một vài tác phẩm trung đại và hiện đại đã học anh(chị) hãy làm sáng tỏ ý kiến trên.