Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu trong nước và nước ngoài về quyền giám sát của công dân 1. Các nghiên cứu về lý luận quyền giám sát của công dân Ở trong nước, nghiên cứu về lý luận QGSCCD được thể hiện trong nhiều công trình như sách, đề tài nghiên cứu khoa học, luận án, luận văn, bài báo, tạp chí. tiêu biểu như: Cuốn sách: Mối quan hệ pháp lý giữa cá nhân công dân với Nhà nước của tác giả Trần Ngọc Đường và Chu Văn Thành (1994), NXB Chính trị Quốc gia [31] đã phân tích những vấn đề lý luận về mối quan hệ pháp lý giữa nhà nước và công dân.
Các tác giả nhận định, trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, mối quan hệ pháp lý giữa nhà nước và công dân là mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại, chính mối quan hệ pháp lý giữa nhà nước và công dân là cơ sở để công dân có thể thực hiện quyền, trong đó có quyền giám sát. Công dân đóng vai trò rất quan trọng, bảo đảm cho mối quan hệ pháp lý giữa nhà nước và công dân không bị xâm phạm. Công trình nghiên cứu này tuy không đi sâu vào nghiên cứu về QGSCCD, nhưng đã chú trọng đi sâu vào nguồn gốc, bản chất giám sát của công dân đối với nhà nước. Công trình gợi mở cho nghiên cứu sinh nghiên cứu về cơ sở, nguồn gốc của QGSCCD.
Có ý nghĩa to lớn đối với nghiên cứu sinh khi nghiên cứu đề tài cả về mặt tri thức khoa học, phương pháp luận và cách tiếp cận, phải đề cập đến sách chuyên khảo của GS. Đào Trí Úc - PGS. Võ Khánh Vinh (Đồng chủ biên) (2003), Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở nước ta hiện nay của, NXB Công an nhân dân [68]. Đây là công trình nghiên cứu một cách công phu, có hệ thống những vấn đề lý luận về giám sát và cơ chế giám sát thực hiện quyền lực ở nước ta hiện nay (quan niệm về giám sát, các loại và lĩnh vực nội dung giám sát, cơ sở khoa học của cơ chế kiểm tra, giám sát, trách nhiệm hiến pháp.), giám sát của bộ máy nhà nước (giám sát của Quốc hội và HĐND, giám sát của Chủ tịch nước, kiểm tra, thanh tra của Chính phủ và các cơ quan HCNN.), giám sát của các tổ chức chính trị - xã hội, giám sát thực hiện quyền lực nhà nước ở một số nước trên thế giới.
7 Luận giải về quyền lực nhà nước, quyền công dân và mối quan hệ giữa quyền lực nhà nước và quyền công dân là nội dung tiêu biểu của cuốn sách: Quyền lực Nhà nước và quyền công dân của tác giả Đinh Văn Mậu (2003), NXB Tư pháp [58]. Quan điểm mấu chốt của tác giả là: khi công dân ủy quyền cho nhà nước thì nhà nước phải bảo vệ các quyền của công dân bằng việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tuy nhiên, để tránh xu hướng lạm quyền thì quyền lực nhà nước cần phải được giám sát. Công trình nghiên cứu, đề cập đến hình thức giám sát bên trong và bên ngoài nhà nước.
Giám sát của công dân được đề cập gián tiếp thông qua hình thức giám sát bên ngoài nhà nước, giám sát của công dân. Công trình dù đã ra đời khá lâu nhưng vẫn có tính thời sự và có giá trị tham khảo hữu ích cho nghiên cứu sinh khi tiếp cận lý luận về QGSCCD. Nguyễn Đăng Dung có một số công trình nghiên cứu về kiểm soát, giám sát quyền lực nhà nước, tiêu biểu như: sách Sự hạn chế quyền lực nhà nước (2005), NXB Tư pháp [23], sách Nhà nước và trách nhiệm của Nhà nước (2006), NXB Tư pháp [24], sách Hạn chế sự tuỳ tiện của các cơ quan nhà nước (2010), NXB Tư pháp [25] và một số công trình khác đã phân tích và nhận định rằng: nhà nước do con người làm ra nên mang bản tính của con người - tính tuỳ tiện; nhà nước luôn có xu hướng lạm quyền. Để tránh được sự tha hóa quyền lực đó cần phải thực hiện cơ chế phân công và kiểm soát quyền lực nhà nước đối với các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, bằng sự minh bạch của các cơ quan nhà nước và công luận.
Vì vậy, để kiểm soát quyền lực nhà nước cần phải hoàn thiện QGSCCD, xây dựng và phối hợp nhiều cơ chế, trong đó giám sát của công dân đối với quyền lực nhà nước đóng vai trò quan trọng. Mặc dù các công trình chưa đi sâu vào QGSCCD nhưng những quan điểm về bản chất của quyền lực, “hạn chế quyền lực nhà nước” bằng báo chí, công khai minh bạch, vai trò của công dân đã định hướng cho nghiên cứu sinh về sự cần thiết, nội dung QGSCCD đối với việc thực hiện quyền lực nhà nước. Giám sát của nhân dân đối với các cơ quan quyền lực nhà nước có thể kể đến cuốn sách chuyên khảo của tác giả Đặng Đình Tân (2006), NXB Chính trị quốc gia với nhan đề: Nhân dân giám sát các cơ quan dân cử ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới [110]. Trên cơ sở khẳng định quyền lực của dân là tối thượng, Nhân dân vừa là chủ thể, vừa là khách thể của quyền lực nhà nước, tác giả 8 khẳng định việc Nhân dân giám sát các cơ quan dân cử (Quốc hội và HĐND các cấp) là một yêu cầu bức thiết trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
Về hình thức, Nhân dân giám sát các cơ quan dân cử có thể thực hiện thông qua sự giám sát trực tiếp của công dân và thông qua các tổ chức đại diện như MTTQVN, các đoàn thể nhân dân, Đảng Cộng sản Việt Nam, báo chí. Từ việc nghiên cứu thực tiễn tình hình giám sát của Nhân dân đối với các cơ quan dân cử ở Việt Nam, trên cơ sở nghiên cứu những nét chủ yếu của giám sát xã hội đối với các cơ quan dân cử ở những nước tư bản, công trình đề ra hệ thống những giải pháp cơ bản phát huy vai trò của Nhân dân thực hiện quyền giám sát các cơ quan dân cử ở nước ta. Công trình cung cấp cho luận án một mảng quan trọng liên quan đến giám sát của Nhân dân đến cơ quan quyền lực nhà nước. Tiếp cận trực diện hơn, sách: Quyền giám sát của dân và các tổ chức chính trị - xã hội đối với cán bộ, công chức, đảng viên và bộ máy nhà nước của NXB Văn hoá Thông tin (2007) [62] tập hợp các bài viết về cơ sở lý luận, khoa học về QGSCCD và các tổ chức chính trị - xã hội đối với đội ngũ CB,CC, đảng viên và bộ máy nhà nước.
Cuốn sách có giá trị tham khảo cho đề tài khi nghiên cứu cơ sở lý luận QGSCCD đối với việc thực hiện quyền lực nhà nước. Tác giả Trịnh Thị Xuyến (2008) với cuốn sách: Kiểm soát quyền lực nhà nước - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay, NXB Chính trị quốc gia [143] đã tập trung nghiên cứu, phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam thời gian qua. Đặc biệt, công trình đề cập đến các hình thức kiểm soát quyền lực của công dân đối nhà nước qua báo chí, dư luận xã hội, quyền trưng cầu ý dân. Tiếp cận từ những vấn đề chung về kiểm soát, công trình có giá trị tham khảo tốt về hướng tiếp cận và gợi mở những hướng nghiên cứu về QGSCCD đối với các cơ quan nhà nước như một kênh kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả.
Là tài liệu quý cho đề tài khi nghiên cứu về cơ sở, đối tượng, chủ thể cũng như các giải pháp để nâng cao hiệu quả QGSCCD phải đề cập đến cuôn sách của tác giả Đào Trí Úc (2010): Cơ chế giám sát của nhân dân đối với hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, NXB Chính trị Quốc gia [131]. Theo tác giả, cơ chế giám sát của nhân dân đối với hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước thông qua hai hình thức: một là, thông qua các tổ 9 chức đại diện như Quốc hội, HĐND, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể…; hai là, trực tiếp giám sát của công dân. Trên thực tế, quyền dân chủ, quyền giám sát của nhân dân hiện nay nhiều khi còn mang tính hình thức, do đó, kết quả không đạt được như mong muốn. Sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền sự của dân, do dân, vì dân; đổi mới cơ chế quản lý, mở rộng dân chủ xã hội đang là đòi hỏi cấp thiết, mở đường cho nhân dân có thể giám sát một cách thiết thực, hiệu quả.
Tác giả đã tập trung làm rõ vai trò của nhân dân trong việc giám sát hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước và các thiết chế tổ chức trong hệ thống chính trị; từ đó đánh giá đúng thực trạng về sự tham gia của công dân vào việc giám sát cũng như thực trạng hoạt động của các cơ chế trong hệ thống chính trị nước ta; xây dựng các quan điểm, yêu cầu, mục tiêu, nguyên tắc bảo đảm sự giám sát của nhân dân; xây dựng và đề xuất các cơ chế và hình thức, các căn cứ pháp lý để nhân dân thực hiện có hiệu quả vai trò giám sát đối với hoạt động của Đảng và Nhà nước. Tiếp cận dưới góc độ quyền con người, quyền công dân, sách chuyên khảo: Quyền con người, quyền công dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của tác giả Trần Ngọc Đường (2011), NXB Chính trị Quốc gia [32] gồm năm phần, trong đó nhiều nội dung có giá trị cho đề tài khi nghiên cứu về QGSCCD. Cụ thể, về quan niệm quyền công dân, QGSCCD; sự phát triển của chế định quyền công dân trong các bản Hiến pháp; những bảo đảm pháp lý trong việc thực hiện quyền của công dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; giải pháp bảo đảm quyền công dân ở Việt Nam. Bên cạnh các công trình là sách chuyên khảo, tham khảo, QGSCCD cũng được tiếp cận ở các mức độ khác nhau trong các đề tài nghiên cứu khoa học.
Đề tài khoa học cấp Bộ: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản về mối quan hệ giữa nhà nước với nhân dân và với Đảng cộng sản trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam giai đoạn 2011- 2020 do PGS.