Chương 1. Lý luận về quyền được bảo vệ đối với trẻ em bị bạo lực Chương 2. Thực trạng quyền được bảo vệ đối với trẻ em bị bạo lực ở Việt Nam hiện nay Chương 3. Quan điểm, giải pháp bảo đảm quyền được bảo vệ đối với trẻ em bị bạo lực ở Việt Nam hiện nay 9 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Tình hình nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài luận án Trẻ em là đối tượng đặc biệt, là nhóm yếu thế trong xã hội, do đó, các em được Nhà nước và xã hội đặc biệt quan tâm, bảo vệ, bảo đảm quyền. Trẻ em được hưởng những quyền con người và hưởng những quyền đặc thù khác phù hợp với độ tuổi của trẻ em. Hiện nay, quyền trẻ em được nói chung, quyền được bảo vệ đối với trẻ em bị bạo lực nói riêng được ghi nhận trong các văn kiện Đảng, văn bản pháp luật của Nhà nước. Bên cạnh đó, các học giả, nhà nghiên cứu cũng đã đi sâu phân tích, tìm hiểu về vấn đề này trong rất nhiều các công trình nghiên cứu ở các cấp độ khác nhau.
Dựa vào kết quả nghiên cứu cho thấy khó có thể liệt kê được hết tất cả những công trình khoa học về quyền trẻ em, quyền được bảo vệ đối với trẻ em bị bạo lực, do đó, luận án chủ yếu tập hợp và đánh giá các công trình khoa học tiêu biểu, phân tích những kết quả nghiên cứu chính có liên quan đến nội dung triển khai trong luận án. Các công trình nghiên cứu về quyền trẻ em và quyền được bảo vệ đối với trẻ em Thứ nhất, về quyền trẻ em, quyền trẻ em là vấn đề được giới nghiên cứu, học thuật quan tâm. Hiện nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này và tiếp cận dưới các góc độ khác nhau như luật học, xã hội học,. Dưới góc độ luật học, hầu hết các công trình này đều tiếp cận theo hướng: (1) Đưa ra các quan điểm khác nhau về khái niệm trẻ em, quyền trẻ em (2) Phân tích các văn bản pháp luật quốc tế liên quan đến quyền trẻ em như Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền (UDHR), Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị (ICCPR), Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa (ICESCR), đặc biệt là phân tích Công ước của LHQ về quyền trẻ em (CRC); (3) Phân tích pháp luật Việt Nam về quyền trẻ em, đặc biệt là phân tích quy định của Luật Trẻ em.
Cụ thể: 10 Dưới góc độ phân tích pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia, Cuốn sách của Hội Luật Gia Việt Nam (2007), “Pháp luật quốc gia và quốc tế về bảo vệ quyền của các nhóm xã hội dễ bị tổn thương”, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội xác định trẻ em là con người nhưng là một nhóm xã hội dễ bị tổn thương, có những nhu cầu đặc biệt, và có quyền được hưởng sự chăm sóc, bảo vệ một cách đặc biệt. Do đó, nghiên cứu này chủ yếu tập trung đi vào phân tích nội dung của CRC về định nghĩa trẻ em, các nguyên tắc cơ bản, các quyền cụ thể trong công ước. Bên cạnh đó, cuốn sách cũng tập trung phân tích các quy định pháp luật về quyền trẻ em được quy định trong Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004. Cũng thừa nhận trẻ em là chủ thể còn non nớt cả về thể chất lẫn tinh thần nên cần được hưởng những quyền đặc thù“Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người” của Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (2016), Nxb Đại học quốc gia Hà Nội đã tiếp tục phân tích các quy định của CRC về định nghĩa trẻ em, các nguyên tắc, các nhóm quyền của trẻ em, đồng thời, làm rõ các quy định của CRC bằng cách dẫn chiếu hướng dẫn thực hiện CRC trong các bình luận chung của Ủy ban về quyền trẻ em (cơ quan giám sát việc thực hiện CRC).
Trên cơ sở đó, giáo trình đã phân tích một cách khái quát khuôn khổ pháp luật về quyền trẻ em của Việt Nam trong Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004. Mặc dù hai công trình này bước đầu đã làm rõ được quy định pháp luật quốc tế và quốc gia về quyền trẻ em, tuy nhiên, do thời gian nghiên cứu đã khá lâu nên những quy định về quyền trẻ em trong Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em đã hết hiệu lực thi hành. Bài viết của TS. Phạm Thị Thanh Nga và ThS.
Nguyễn Xuân Tĩnh, “Trẻ em” và “người chưa thành niên” trong pháp luật Việt Nam: Nhìn từ nghĩa vụ thực hiện công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em và tính thống nhất của hệ thống pháp luật”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 15 (343) tháng 8/2017 cũng đã làm rõ định nghĩa trẻ em theo hướng so sánh, đánh giá sự tương thích với Công ước quốc 11 tế về quyền trẻ em; Đánh giá tính thống nhất của việc sử dụng thuật ngữ “trẻ em” và “người chưa thành niên” trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Cuốn sách “Quyền trẻ em và lao động trẻ em” do tác giả Vũ Công Giao (chủ biên) (2020), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội là một công trình cũng tiếp cận quyền trẻ em theo hướng phân tích quy định của CRC và chính sách, pháp luật Việt Nam về quyền trẻ em. Nghiên cứu này cho rằng trẻ em là một phần của nhân loại nên quyền trẻ em cũng là quyền con người. Tuy nhiên, do còn non nớt cả về thể chất và tinh thần nên quyền của trẻ em có những đặc điểm khác với quyền của người lớn.
Trẻ em có những quyền mà đa số người lớn không được hưởng như quyền được bảo vệ, chăm sóc, nuôi dưỡng,… Bên cạnh đó, nếu như các công trình trước chủ yếu mới dừng lại ở phân tích khái quát CRC thì cuốn sách này đã phân tích khá chi tiết và toàn diện CRC: (1) phân tích khái niệm trẻ em, (2) phân tích và làm rõ nội hàm các nguyên tắc theo CRC như nguyên tắc lợi ích tốt nhất dành cho trẻ em, nguyên tắc không phân biệt đối xử. (3) Phân tích các quyền trẻ em theo bốn nhóm quyền: nhóm quyền được sống còn, nhóm quyền phát triển, nhóm quyền tham gia, nhóm quyền được bảo vệ. Đây là điểm khác biệt, nổi bật của nghiên cứu này so với các công trình nghiên cứu trước đó. Trong mỗi nhóm quyền, nghiên cứu bước đầu đã chỉ ra khái niệm, nội hàm của nhóm quyền theo quy định của CRC và giới thiệu khái quát nhóm quyền đó trong pháp luật Việt Nam.
Không chỉ phân tích quyền trẻ em theo pháp luật quốc tế và chủ yếu trong Luật trẻ em, các công trình nghiên cứu còn phân tích sự tương thích của pháp luật quốc tế với Hiến pháp Việt Nam về quyền trẻ em. Cụ thể: Văn phòng thường trực về nhân quyền & Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2015) phối hợp thực hiện nghiên cứu “Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân”. Nghiên cứu này gồm có 5 phần, do nhiều tác giả thực hiện. Phần 3 và phần 4 đi sâu nghiên cứu về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ 12 bản của công dân trong năm bản Hiến pháp của nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trong đó có quyền của trẻ em.
Trên cơ sở đó, các tác giả khái quát sự tương thích giữa quy định quyền trẻ em trong các bản Hiến pháp với CRC, UDHR, ICCPR. Phần 5 tập trung bình luận quá trình thực thi quy định của Hiến pháp năm 2013 về quyền của các nhóm xã hội dễ bị tổn thương, trong đó có trẻ em và đã đưa ra các lưu ý như cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản luật về quyền trẻ em; Tiếp tục tôn trọng và thực thi nghiêm chỉnh các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Cuốn sách “Thực hiện các quyền hiến định trong Hiến pháp năm 2013” của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội do Nxb Lý luận Chính trị xuất bản năm 2017 một lần nữa đề cập đến quyền trẻ em trong Hiến pháp năm 2013 với bài viết “Quyền sống của trẻ em trong Luật Quốc tế và Hiến pháp năm 2013”. Bài viết đã làm rõ hơn quyền trẻ em với việc phân tích quyền sống của trẻ em theo CRC, làm rõ chủ thể quyền, bản chất của quyền và làm rõ quyền sống của trẻ em trong pháp luật Việt Nam.
Bài viết của tác giả Trần Thái Dương, Trần Thị Thanh Mai, “Bảo đảm quyền của các nhóm dễ bị tổn thương ở Việt Nam – Từ góc nhìn đánh giá thực tiễn thi hành Hiến pháp năm 2013”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 01/2020 cũng là một công trình khoa học đã phân tích những ưu điểm, hạn chế trong thực tiễn thi hành Hiến pháp năm 2013 liên quan đến bảo đảm quyền của nhóm người dễ bị tổn thương, trong đó có quyền trẻ em. Bài viết phân tích về độ tuổi của trẻ em và chỉ ra rằng việc quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi chưa đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật và chưa phù hợp với CRC. Ngoài ra, bài viết còn khái quát những chính sách của Nhà nước nhằm bảo vệ, thúc đẩy quyền trẻ em ở Việt Nam, trên cơ sở đó, đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền trẻ em trong thực tiễn. Nếu như các công trình nghiên cứu khoa học nêu trên chủ yếu tập trung phân tích các quy định pháp luật thì một số luận án, bài tạp chí đã nghiên cứu 13 một cách tổng thể các vấn đề lý luận, thực tiễn và giải pháp liên quan đến vấn đề này.
Luận án Tiến sĩ Luật học của Phan Thị Lan Phương (2015), “Quyền trẻ em trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam – Những đảm bảo pháp lý”, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đã phân tích một cách tổng thể về các vấn đề liên quan đến quyền trẻ em trong xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Theo đó, luận án tiếp cận quyền trẻ em dưới các góc độ: (1) Trẻ em là vật sở hữu của các bậc cha, mẹ; (2) Trẻ em là đối tượng của lòng thương hại; (3) Trẻ em bình đẳng với người lớn trong việc hưởng tất cả các quyền và tự do cơ bản được ghi nhận trong luật quốc tế về quyền con người; (4) Xác định trẻ em là chủ thể đặc biệt của quyền con người.