Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CỦA CÁC ĐƯƠNG SỰ TRONG VỤ ÁN HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 1. Khái niệm, vai trò và ý nghĩa quyền của các đương sự trong vụ án hôn nhân và gia đình 1. Khái niệm quyền của các đương sự trong vụ án hôn nhân và gia đình. Khái niệm vụ án hôn nhân và gia đình Theo quy định tại Điều 3 Luật HN&GĐ năm 2014: Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn; còn gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo quy định của Luật này [20].
Vụ án HN&GĐ là các vụ án về tranh chấp HN&GĐ phát sinh tại TAND do cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện, yêu cầu Tòa án bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp về HN&GĐ của mình hoặc của người khác. Nói cách khác, vụ án HN&GĐ là trường hợp các bên đương sự có tranh chấp với nhau và Tòa án giải quyết các tranh chấp đó. Đặc điểm vụ án HN&GĐ: Thứ nhất, vụ án HN&GĐ trước hết phải là những vụ việc phát sinh tại Tòa án liên quan đến HN&GĐ. Chỉ những vụ án HN&GĐ nào thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án và phát sinh tại Tòa án mới được gọi là vụ án HN& GĐ.
Thứ hai, vụ án HN&GĐ phát sinh trên cơ sở có việc khởi kiện hoặc yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức theo quy định của pháp luật. 8 Những yêu cầu về HN&GĐ thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án gồm các yêu cầu: hủy việc kết hôn trái pháp luật; ly hôn; chia tài sản khi ly hôn… 1. Khái niệm đương sự trong vụ án hôn nhân và gia đình Dưới góc độ ngôn ngữ học, theo Từ điển Tiếng Việt thì đương sự là “đối tượng trực tiếp của một việc đang được giải quyết” [33, tr. Còn trong cuốn Từ điển Hán Việt, đương sự được định nghĩa là người “có liên quan trực tiếp đến một việc” [15, tr.
Như vậy, dưới góc độ chung nhất, đương sự là người có liên quan trực tiếp trong một vụ việc nào đó xảy ra đang được đưa ra xem xét, giải quyết. Dưới góc độ pháp lý, theo Từ điển Luật học năm 2006 thì đương sự được hiểu là “Cá nhân, pháp nhân tham gia tố tụng dân sự với tư cách là nguyên đơn hoặc bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Đương sự là một trong các nhóm người tham gia tố tụng dân sự tại Tòa án nhân dân trong các vụ kiện về dân sự, kinh doanh, thương mại, hôn nhân gia đình và lao động. Những người tham gia tố tụng dân sự đó bao gồm đương sự, người đại diện cho đương sự, người bảo vệ quyền lợi của đương sự, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội khởi kiện vì lợi ích chung, Viện kiểm sát, người làm chứng, người phiên dịch” [2, tr.
Như vậy, có thể nhận thấy rằng: Đương sự trong vụ án HN&GĐ là cá nhân hoặc các chủ thể khác có quyền, lợi ích tranh chấp hoặc cần phải xác định, tham gia vào quá trình Tòa án giải quyết vụ án HN&GĐ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Các đương sự trong vụ án HN&GĐ có thể là cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức tham gia tố tụng với tư cách là nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án HN&GĐ. Trong đó: 9 - Nguyên đơn trong vụ án HN&GĐ là người khởi kiện hoặc người được cơ quan, tổ chức, các nhân khác khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án HN&GĐ khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của người đó bị xâm phạm. - Bị đơn trong vụ án HN&GĐ là người bị nguyên đơn khởi kiện hoặc bị cơ quan, tổ chức, các nhân khác khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án HN&GĐ khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn bị người đó xâm phạm.
- Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án HN&GĐ là người tuy không khởi kiện, không bị kiện nhưng việc giải quyết vụ án HN&GĐ có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ nên họ được tự mình đề nghị hoặc đương sự khác trong vụ án HN&GĐ đề nghị và được Tòa án chấp nhận đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Trường hợp giải quyết vụ án HN&GĐ có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của một người nào đó mà không có ai đề nghị đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan thì Tòa án phải đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án HN&GĐ. Khái niệm và đặc điểm quyền của các đương sự trong vụ án hôn nhân và gia đình Quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ là một trong những quyền cơ bản của con người được quy định cụ thể trong Hiến pháp và các văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam. Khi tham gia vào mối quan hệ tranh chấp trong vụ án HN&GĐ thì quyền của các đương sự được pháp luật tôn trọng, bảo vệ là ngang nhau.
Trong quá trình giải quyết các vụ án tranh chấp về HN&GĐ tại Tòa án thì Tòa án luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi cho các đương sự thực hiện tối đa các quyền cơ bản của mình theo quy định của pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích 10 hợp pháp của mình. Vợ chồng có quyền bình đẳng với nhau về việc yêu cầu Tòa án giải quyết các vấn đề về quan hệ hôn nhân; quan hệ về con chung và quan hệ về tài sản khi vợ chồng xảy ra tranh chấp mà không ai được cưỡng ép, lừa dối, cản trở vợ, chồng hoặc cả hai vợ chồng trong việc thực hiện các quyền trên và trong đó Tòa án giữ vai trò đặc biệt trong việc bảo đảm quyền của các đương sự khi tham gia vào quan hệ tranh chấp này. Từ những phân tích trên có thể hiểu: Quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ là những quyền do Hiến pháp và pháp luật quy định trên cơ sở phù hợp với tiêu chí quyền con người và được bảo đảm thực hiện trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án HN&GĐ. Quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ có những đặc điểm sau đây: - Quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ là nhu cầu tự nhiên, buộc phải có và cần phải có của đương sự trong quá trình giải quyết vụ án HN&GĐ nhằm đảm bảo quyền lợi chính đáng của các đương sự.
- Dưới góc độ pháp lý, quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ là một quan hệ pháp luật mà mỗi bên tham gia quan hệ đó đều có quyền và nghĩa vụ pháp lý. Quyền của đương sự trong vụ án HN&GĐ là quyền tự nhiên của con người trong mọi lĩnh vực liên quan đến HN&GĐ và nó phải được ghi nhận và bảo vệ bằng pháp luật. - Quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ được pháp luật bảo vệ một cách bình đẳng, trong đó Tòa án đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bảo vệ quyền con người và quyền của đương sự trong vụ án HN&GĐ. Một Tòa án công bằng phải là hiện thân của công lý là nơi phẩm giá con người đứng trước tòa được thừa nhận như nhau và được bảo vệ như nhau.
Vai trò của quyền của các đương sự trong vụ án hôn nhân và gia đình Quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự cũng như trong việc nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Vai trò của quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ được thể hiện trên những phương diện cơ bản sau đây: Thứ nhất, việc ghi nhận và bảo đảm thực hiện quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ trước hết là cơ sở pháp lý bảo đảm cho các đương sự tham gia tố tụng có những cơ hội, điều kiện ngang nhau khi tham gia tố tụng. Bảo đảm thực hiện quyền của đương sự trong vụ án HN&GĐ giúp đương sự có thể bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình tốt hơn trước Toà án khi quyền lợi bị xâm phạm hoặc có tranh chấp. Việc ghi nhận quyền này nhằm đảm bảo để các đương sự khi tham gia các vụ án HN&GĐ đều được pháp luật xác định có các quyền và nghĩa vụ tố tụng giống nhau; những quyền và nghĩa vụ này được thực hiện giống nhau trong những điều kiện giống nhau, không có sự phân biệt đối xử về dân tộc, thành phần xã hội hoặc giới tính.
Thứ hai, việc ghi nhận và bảo đảm quyền của các đương sự trong các vụ án HN&GĐ là căn cứ để Toà án có thể giải quyết các vụ án HN&GĐ một cách công bằng, nhanh chóng, hiệu quả và đúng đắn. Sự ghi nhận và bảo đảm đó sẽ giúp hạn chế và phòng ngừa những hành vi vi phạm của cơ quan, tổ chức và cá nhân trong quá trình tố tụng, bảo đảm sự bình đẳng cho các đương sự khi tham gia vụ án. Đây là một trong những yêu cầu để bảo đảm rằng việc giải quyết các vụ án HN&GĐ được minh bạch và hiệu quả. Thứ ba, quyền của đương sự trong vụ án HN&GĐ đóng một vai trò đặc biệt quan trọng khi tham gia vào quan hệ pháp luật trong vụ HN&GĐ.
Bởi vì, 12 các đương sự trong vụ án HN&GĐ có quyền quyết định làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt hoạt động tố tụng trong vụ án. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng mà các đương sự có thể sử dụng để đòi hỏi công lý, sự công bằng, là cơ sở để người tiến hành tố tụng ý thức được bổn phận phải tôn trọng và bảo đảm các quyền căn bản này. Ngoài ra, sự ghi nhận của pháp luật tố tụng dân sự về các quyền cơ bản này còn thể hiện được bản chất của Nhà nước pháp quyền XHCN, của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân trong lĩnh vực tư pháp dân sự. Thứ tư, quyền của các đương sự trong vụ án HN&GĐ góp phần ngăn chặn và xử lý kịp thời những hành vi vi phạm của các chủ thể tham gia tố tụng trong khi họ thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình.