1 §Æt vÊn ®Ò §Êt ®ai lµ tµi nguyªn v« cïng quý gi¸, lµ t liÖu s¶n xuÊt ®Æc biÖt, lµ thµnh phÇn quan träng hµng ®Çu cña m«i trêng sèng, lµ ®Þa bµn ph©n bè c¸c khu d©n c, x©y dùng c¸c c¬ së kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi, an ninh, quèc phßng [26]. Kh¸c t liÖu s¶n xuÊt kh¸c, nÕu ®îc sö dông hîp lý th× trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, ®Êt ®ai kh«ng nh÷ng kh«ng bÞ bµo mßn mµ ngµy cµng tèt lªn. Quy ho¹ch sö dông ®Êt lµ mét trong nh÷ng néi dung rÊt quan träng, ®Æc biÖt ®èi víi s¶n xuÊt l©m - n«ng nghiÖp. Quy ho¹ch sö dông ®Êt cã vai trß vµ chøc n¨ng quan träng ®Ó tæ chøc sö dông ®Êt ®¹t hiÖu qu¶ cao.
Nã cã nhiÖm vô bè trÝ, s¾p xÕp nÒn s¶n xuÊt l©m - n«ng nghiÖp. HiÖn t¹i vÊn ®Ò quy ho¹ch sö dông ®Êt cÊp x· cha ®îc thèng nhÊt t¹i c¸c ®Þa ph¬ng. Sù t¸ch biÖt gi÷a c«ng t¸c quy ho¹ch vµ qu¶n lý thùc hiÖn kÕ ho¹ch, ph©n biÖt gi÷a ngêi quy ho¹ch vµ ngêi s¶n xuÊt mµ kh«ng cho r»ng ngêi s¶n xuÊt ph¶i lµ ngêi tiÕn hµnh quy ho¹ch. Trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña n«ng th«n miÒn nói níc ta, quy ho¹ch sö dông ®Êt cÊp x· cã sù tham gia cña ngêi d©n gi÷ mét vÞ trÝ hÕt søc quan träng, nh»m gióp ngêi d©n cã thÓ tham gia tÝch cùc vµo quy ho¹ch trong sö dông ®Êt cña m×nh mét c¸ch hîp lý, cã hiÖu qu¶ vµ trªn nguyªn t¾c bÒn v÷ng, b¶o ®¶m hµi hoµ gi÷a lîi kinh tÕ, lîi Ých x· héi vµ m«i trêng sinh th¸i.
Quúnh Nhai lµ mét huyÖn thuéc tØnh S¬n La. Trªn ®Þa bµn huyÖn cßn nhiÒu x· cha cã quy ho¹ch sö dông ®Êt. C«ng t¸c quy ho¹ch cÊp x· míi chØ ®îc thùc hiÖn b»ng sù chñ quan cña c¸n bé n«ng, l©m x· víi sù trî gióp tõ c¬ quan thiÕt kÕ qui ho¹ch cha cã sù ®ãng gãp vµ tham gia cña ngêi d©n. Do vËy, viÖc chuyÓn ®æi c¬ cÊu kinh tÕ, mµ chñ yÕu chuyÓn ®æi c¬ cÊu c©y trång vËt nu«i cßn nhiÒu lóng tóng.
HÖ thèng canh t¸c cßn l¹c hËu, ngêi d©n thiÕu vèn s¶n xuÊt, thiÕu kiÕn thøc. Do ®ã, híng gi¶i quyÕt hiÖn nay lµ gióp c¸c x· lËp kÕ ho¹ch sö dông ®Êt dùa trªn ph¬ng ph¸p pra, kÕt hîp víi kü thuËt canh t¸c NLKH nh»m t¹o c¬ héi cho ngêi d©n tù ph©n tÝch, gi¸c ngé vµ quan t©m ®Õn hoµn c¶nh cña m×nh. Tõ ®ã, thóc ®Èy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 céng ®ång ph¸t triÓn. §ång thêi gióp ngêi d©n ®Ò xuÊt ®îc c¬ cÊu vËt nu«i, c©y trång phï hîp víi gia ®×nh vµ phï hîp víi nÒn kinh tÕ thÞ trêng.
Nh×n l¹i t×nh h×nh thùc hiÖn c«ng t¸c quy ho¹ch sö dông ®Êt t¹i ®Þa ph¬ng trong thêi gian võa qua cho thÊy mét sè tån t¹i chÝnh sau ®©y: - Ph¬ng ph¸p tiÕn hµnh quy ho¹ch cÊp x· ®îc thùc hiÖn tõ trªn xuèng, c«ng viÖc ®îc lµm bëi c¸n bé ®Þa chÝnh huyÖn cïng víi ban n«ng - l©m x·, §oµn ®iÒu tra quy ho¹ch vµ ph¸t triÓn n«ng th«n tØnh S¬n La. ViÖc lµm nµy cha thu hót ®îc sù tham gia ®ãng gãp còng nh ý kiÕn trao ®æi, th¶o luËn cña c¸c chñ thÓ sö dông ®Êt nh: Céng ®ång, hé gia ®×nh n«ng d©n, c¸c tæ chøc ®ãng trªn ®Þa bµn cña x·. §iÒu nµy rÊt cÇn víi b¶n kÕ ho¹ch sö dông ®Êt t¬ng lai. - C«ng t¸c ®iÒu tra c¬ b¶n tuy ®îc tiÕn hµnh kh¸ tû mØ, song chØ do c¸n bé chuyªn m«n thùc hiÖn, thiÕu sù ®ãng gãp vµ sù tham gia cña ngêi d©n.
V× vËy kh«ng khai th¸c ®îc nh÷ng kinh nghiÖm cña ngêi d©n ®Þa ph¬ng. C«ng t¸c quy ho¹ch thêng dùa vµo vµo ý kiÕn chñ quan cña nhµ quy ho¹ch, thiÕu sù quan t©m ®Õn nhu cÇu vµ nguyÖn väng cña ngêi d©n. ChÝnh v× lÏ ®ã, mÆc dï c«ng t¸c quy ho¹ch ®îc tiÕn hµnh rÊt c«ng phu, song thiÕu tÝnh thùc tiÔn vµ tÝnh kh¶ thi kh«ng cao. - Quy ho¹ch sö dông ®Êt thêng dùa trªn chøc n¨ng cña ®Êt ®ai, lÊy môc ®Ých sö dông ®Êt lµm ®èi tîng quy ho¹ch s¶n xuÊt, cha chó träng tíi viÖc ph©n tÝch ®¸nh gi¸ tiÒm n¨ng cña ®Êt ®ai còng nh kh¶ n¨ng thùc tÕ t¹i céng ®ång.
Cho nªn viÖc x¸c ®Þnh lùa chän c¬ cÊu c©y trång vËt nu«i, c¸c hÖ thèng biÖn ph¸p canh t¸c cha ®îc hîp lý dÉn ®Õn n¨ng suÊt chÊt lîng cha cao, ®ång thêi viÖc b¶o vÖ m«i trêng sinh th¸i cha thùc sù æn ®Þnh, bÒn v÷ng. XuÊt ph¸t tõ nhËn thøc vµ thùc tiÔn trªn, ®Ó gãp phÇn quy ho¹ch sö dông ®Êt cÊp x· vµ gióp c¸c x· vËn dông phï hîp víi ®iÒu kiÖn ®Þa ph¬ng, lµm sao kÕt hîp hµi hoµ u tiªn, ®Þnh híng cña nhµ níc víi nhu cÇu, nguyÖn väng cña nh©n d©n ®Þa ph¬ng, t«i tiÕn hµnh thùc hiÖn ®Ò tµi: “Quy ho¹ch sö dông ®Êt l©m - n«ng nghiÖp x· Mêng Giµng, huyÖn Quúnh Nhai, tØnh S¬n La”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Ch¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Trªn thÕ giíi 1.
Nh÷ng nghiªn cøu liªn quan ®Õn c¬ së khoa häc cña quy ho¹ch sö dông ®Êt vÜ m« Khoa häc vÒ ®Êt ®· tr¶i qua h¬n 100 n¨m nghiªn cøu vµ ph¸t triÓn, nh÷ng thµnh tùu vÒ ph©n lo¹i ®Êt ®· ®îc sö dông lµm c¬ së quan träng cho viÖc t¨ng n¨ng suÊt vµ sö dông ®Êt ®ai mét c¸ch cã hiÖu qu¶. HiÖn nay trªn thÕ giíi cã kho¶ng trªn 6 tû ngêi, theo tµi liÖu cña FAO th× thÕ giíi ®ang sö dông kho¶ng 1,5 tû ha ®Êt n«ng nghiÖp, trong ®ã ®Êt ®åi nói lµ 973 triÖu ha (chiÕm 65,9%). Trong qu¸ tr×nh sö dông nh©n lo¹i ®· lµm h h¹i kho¶ng 1,4 tû ha ®Êt. Theo Norman Myers, (Gaian atlas of planet management, London, 1993) íc lîng hµng n¨m toµn cÇu mÊt kho¶ng 11 triÖu ha ®Êt n«ng nghiÖp do c¸c nguyªn nh©n xãi mßn, sa m¹c ho¸, nhiÔm ®éc hoÆc bÞ chuyÓn hãa sang c¸c d¹ng kh¸c.
T¹i Mü, bang Wiscosin ®· ra ®¹o luËt sö dông ®Êt ®ai vµo n¨m 1929, tiÕp theo lµ x©y dùng kÕ ho¹ch sö dông ®Êt ®Çu tiªn cho vïng Oneide cña Wiscosin. KÕ ho¹ch nµy ®· x¸c ®Þnh c¸c diÖn tÝch cho sö dông l©m nghiÖp, n«ng nghiÖp vµ nghØ ng¬i gi¶i trÝ [48]. N¨m 1966, Héi ®Êt häc vµ Héi n«ng d©n häc Mü cho ra ®êi chuyªn kh¶o vÒ híng dÉn ®iÒu tra ®Êt, ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng cña ®Êt vµ øng dông quy ho¹ch sö dông ®Êt. T¹i §øc t¸c gi¶ Haber n¨m 1972 ®· xuÊt b¶n tµi liÖu “Kh¸i niÖm vÒ sö dông ®Êt kh¸c nhau, ®©y ®îc coi lµ lý thuyÕt sinh th¸i vÒ quy ho¹ch sö dông ®Êt dùa trªn quan ®iÓm vÒ mèi quan hÖ hîp lý gi÷a tÝnh ®a d¹ng cña hÖ sinh th¸i còng nh sù æn ®Þnh cña chóng víi n¨ng suÊt vµ kh¶ n¨ng ®iÒu chØnh.
Tõ n¨m 1967 Héi ®ång n«ng nghiÖp Ch©u ¢u ®· phèi hîp víi tæ chøc FAO tæ chøc nhiÒu héi nghÞ vÒ ph¸t triÓn n«ng th«n vµ quy ho¹ch sö dông ®Êt. C¸c héi nghÞ nµy kh¼ng ®Þnh r»ng quy ho¹ch vïng n«ng th«n trong ®ã quy ho¹ch c¸c ngµnh s¶n xuÊt nh n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp, ch¨n nu«i, chÕ biÕn nhá. còng nh quy ho¹ch c¬ së h¹ tÇng, ®Æc biÖt lµ giao th«ng ph¶i dùa trªn c¬ së quy ho¹ch ®Êt ®ai. N¨m 1971 vµ 1975 c¸c chuyªn gia t vÊn häp t¹i Rome (Italia) vµ Geneve (Thuþ Sü) ®Ó th¶o luËn vÒ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 ph¬ng ph¸p luËn quy ho¹ch n«ng th«n.
Néi dung c¸c cuéc th¶o luËn ®· ®Ò cËp ®Õn c¸c ph¬ng ph¸p cïng tham gia trong quy ho¹ch cÊp vi m« [20]. Nh÷ng kÕt qu¶ ph©n tÝch hÖ thèng canh t¸c t¹i ch©u ¸, ch©u Phi vµ Nam Mü ®· x¸c nhËn r»ng ph©n tÝch hÖ thèng canh t¸c lµ mét c«ng cô quy ho¹ch, lËp kÕ ho¹ch sö dông ®Êt l©m nghiÖp cÊp ®Þa ph¬ng. N¨m 1990, Luning ®· nghiªn cøu kÕt hîp ®¸nh gi¸ ®Êt ®ai víi ph©n tÝch hÖ thèng canh t¸c cho quy ho¹ch sö dông ®Êt. Trong nghiªn cøu c¸c hÖ thèng canh t¸c, Robert Chamerts n¨m 1985 ®· ®a ra c¸c c¸ch tiÕp cËn nh : TiÕp cËn Sondeo cña Peter Hildeband- ( Hil®ebran,1981); tiÕp cËn “ N«ng th«n - trë l¹i - vÒ n«ng th«n” cña Robert Rhoades- ( Rhoades, 1982); c¸c sö dông côm kiÕn nghÞ cña L.
N¨m 1990 tæ chøc FAO ®· xuÊt b¶n cuèn Ph¸t triÓn hÖ thèng canh t¸c (Farming system development)[13].Trong ®ã ®· kh¸i qu¸t ph¬ng ph¸p tiÕp cËn n«ng th«n tríc ®©y lµ ph¬ng ph¸p tiÕp cËn mét chiÒu (tõ trªn xuèng). Qua nghiªn cøu vµ thùc tiÔn ®· ®a ra ph¬ng ph¸p tiÕp cËn míi nh»m ph¸t triÓn c¸c hÖ thèng trang tr¹i vµ céng ®ång n«ng th«n trªn c¬ së bÒn v÷ng. Theo Erwin (n¨m 1999), ph©n tÝch hÖ thèng canh t¸c lµ c«ng cô cho ph©n tÝch c¸c trë ng¹i trong hÖ thèng n«ng tr¹i hé gia ®×nh ®Ó x¸c ®Þnh môc tiªu quy ho¹ch, x¸c ®Þnh c¸c kiÓu sö dông ®Êt míi, ®¸nh gi¸ c¸c ph¬ng ¸n sö dông ®Êt kh¸c nhau nh»m môc ®Ých lùa chän ph¬ng ¸n tèt nhÊt. Nh÷ng nghiªn cøu liªn quan ®Õn sö dông ®Êt cÊp vi m« cã sù tham gia cña ngêi d©n VÊn ®Ò quy ho¹ch sö dông ®Êt cã sù tham gia cña ngêi d©n ®· ®îc nhiÒu nhµ khoa häc trªn thÕ giíi, trong níc nghiªn cøu vµ c«ng bè kÕt qu¶.
- T¹i héi th¶o quèc tÕ t¹i ViÖt Nam n¨m 1998 vÒ vÊn ®Ò quy ho¹ch sö dông ®Êt cÊp lµng b¶n [50] ®· ®îc FAO ®Ò cËp mét c¸ch kh¸ chi tiÕt c¶ vÒ mÆt kh¸i niÖm lÉn sù tham gia trong viÖc ®Ò xuÊt c¸c chiÕn lîc quy ho¹ch sö dông ®Êt vµ giao ®Êt cÊp lµng b¶n. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - T¹i cuéc héi th¶o gi÷a trêng §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam vµ Trêng Tæng hîp Kü thuËt Dresden, vÊn ®Ò quy ho¹ch sö dông ®Êt cã sù tham gia cña ngêi d©n ®· ®îc Holm Uibrig ®Ò cËp kh¸ ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn [49]. Tµi liÖu ®· ph©n tÝch mét c¸ch ®Çy ®ñ vÒ mèi quan hÖ gi÷a c¸c lo¹i h×nh canh t¸c cã liªn quan nh: Quy ho¹ch rõng, vÊn ®Ò ph¸t triÓn n«ng th«n, quy ho¹ch sö dông ®Êt, ph©n cÊp h¹ng ®Êt vµ ph¬ng ph¸p tiÕp cËn míi trong quy ho¹ch sö dông ®Êt. Mét sè nghiªn cøu vÒ c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn cña quy ho¹ch sö dông ®Êt l©m - n«ng nghiÖp - ë ViÖt Nam, tõ thÕ kû 15 trong “V©n ®µi lo¹i ng÷ ” cña Lª Quý §«n ®· khuyªn n«ng d©n ¸p dông lu©n canh víi c©y hä ®Ëu ®Ó t¨ng n¨ng suÊt lóa.
- Trong thêi kú Ph¸p thuéc c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®¸nh gi¸ vµ quy ho¹ch sö dông ®Êt ®· ®îc c¸c nhµ khoa häc Ph¸p nghiªn cøu ph¸t triÓn víi quy m« réng. - Tõ n¨m 1955 - 1975, c«ng t¸c ®iÒu tra ph©n lo¹i ®· ®îc tæng hîp mét c¸ch cã hÖ thèng trong ph¹m vi toµn miÒn B¾c.