Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về cho vay tiêu dùng của NHTM 1. Khái niệm cho vay tiêu dùng của NHTM Vay tiêu dùng là một sản phẩm cho vay dưới dạng tín chấp hoặc thế chấp nhằm hỗ trợ nguồn tài chính cho các nhu cầu mua sắm hay những nhu cầu tất yếu khác của khách hàng trong cuộc sống hàng ngày. Cụ thể, có thể hiểu cho vay tiêu dùng là hoạt động cung cấp các khoản vay cho cá nhân để mua hàng hóa, dịch vụ phục vụ cho các mục đích tiêu dùng của cá nhân và hộ gia đình, phân biệt với hoạt động cho vay thương mại nhằm hướng đến mục đích sản xuất, kinh doanh.
Các khoản cho vay tiêu dùng ngày nay thường được cung ứng bởi ngân hàng và các tổ chức tín dụng phi ngân hàng, dưới các hình thức như: Cho vay mua xe, cho vay mua thiết bị gia đình, cho vay theo lương, cho vay qua thẻ tín dụng… Gọi đây là vốn vay tiêu dùng để phân biệt với vốn vay kinh doanh. Mặc dù đều là vốn cho vay của ngân hàng, tổ chức tín dụng nhưng mục đích sử dụng hai loại vốn này là hoàn toàn khác nhau. Vốn vay kinh doanh chỉ được sử dụng với mục đích sản xuất kinh doanh, để vay vốn kinh doanh, thủ tục hồ sơ cũng phức tạp hơn nhiều so với vay vốn tiêu dùng. Hoạt động cho vay tiêu dùng ngày càng phát triển nhằm hướng tới đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của các cá nhân, mang lại những tác động tích cực cho toàn xã hội như kích cầu tiêu dùng, tạo công ăn việc làm,… đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế của mỗi quốc gia.
Đặc điểm cho vay tiêu dùng của NHTM Cho vay tiêu dùng của NHTM thường có các đặc điểm sau: Thứ nhất, quy mô các khoản vay tiêu dùng thường nhỏ nhưng số lượng các khoản vay lớn nên dẫn đến chi phí tổ chức cho vay cao. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Các khách hàng tìm đến ngân hàng với mục đích vay tiêu dùng thường có nhu cầu vốn không lớn vì khi xác định mua sắm bất cứ vật dụng gì hay sử dụng dịch vụ nào đó, ví dụ như mua bất động sản, xe ô tô, đi du học,…người tiêu dùng phải có một khoản tích luỹ từ trước (do ngân hàng không cho vay 100% nhu cầu vốn). Tuy nhiên số lượng các khoản vay tiêu dùng là lớn do đối tượng của vay tiêu dùng là mọi tầng lớp dân cư trong xã hội. Do các khoản vay tiêu dùng thường có quy mô khoản vay nhỏ, thời gian vay thường không dài nên việc thẩm định tài chính khách hàng tốn nhiều thời gian và chi phí.
Bên cạnh đó ngân hàng còn phải chịu một số chi phí như chi phí quản trị khoản vay, theo dõi tình hình sử dụng vốn vay của khách hàng… Cho vay tiêu dùng là một trong những khoản tín dụng có khả năng sinh lời cao nhất do ngân hàng thực hiện. Chính vì triển vọng về lợi nhuận của hoạt động cho vay tiêu dùng mang lại cho nên dù phải đối mặt với khá nhiều thách thức nhưng các ngân hàng trên thế giới nói chung và các ngân hàng thương mại tại Việt Nam nói riêng đều hướng sự quan tâm của mình vào hoạt động tín dụng này và coi nó như một hoạt động chủ đạo trong lĩnh vực dịch vụ ngân hàng. Thứ hai, các khoản cho vay tiêu dùng thường có lãi suất “cứng nhắc” Không như các khoản vay kinh doanh hiện nay có lãi suất có thể thay đổi theo điều kiện thị trường, các khoản vay tiêu dùng thường có lãi suất cố định, đặc biệt là các khoản vay tiêu dùng trả góp. Thứ ba, các khoản vay tiêu dùng thường có độ rủi ro cao Vì đối tượng của các hoạt động cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình, do đó, việc các đối tượng này hoàn trả được cả gốc lẫn lãi hay không còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau bao gồm yếu tố bên ngoài (yếu tố khách quan) và yếu tố bên trong (yếu tố chủ quan).
Các yếu tố bên ngoài như thiên tai, mất mùa, thất nghiệp, chu kỳ kinh tế,…, thời kì nền kinh tế mở rộng, khi mà người tiêu dùng cảm thấy lạc quan về tương lai, họ sẽ tiêu dùng nhiều hơn và ngược lại, khi nền kinh tế rơi vào suy thoái, rất nhiều cá nhân và hộ gia đình cảm thấy không tin tưởng sẽ hạn chế vay mượn từ ngân hàng. Hơn nữa, các yếu tố này còn ảnh hưởng đến thu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 nhập của người tiêu dùng, đây là yếu tố chính quyết định việc người tiêu dùng có thể trả được vốn vay và lãi cho ngân hàng theo như quy định trong hợp đồng hay không. Bên cạnh đó, yếu tố chủ quan chính là tâm lý, tư cách của người tiêu dùng, người tiêu dùng quan tâm đến khoản tiền họ phải trả hàng tháng hơn là lãi suất. Tư cách của khách hàng vay tiêu dùng là rất khó xác định, việc thu thập thông tin sẽ khó đầy đủ, chính xác dẫn tới đôi khi ngân hàng sẽ ra những quyết định sai lầm, rủi ro là điều khó tránh khỏi.
Mức thu nhập và trình độ dân trí tác động rất lớn đến việc sử dụng các khoản tiền vay của người tiêu dùng. Trong những trường hợp người tiêu dùng muốn vay mà không muốn trả, cho dù có nắm giữ tài sản đảm bảo ngân hàng vẫn đối mặt với rủi ro giảm thu nhập. Mặt khác do các khoản vay tiêu dùng thường có lãi suất cứng nhắc nên khi lãi suất huy động tăng lên ngân hàng đối mặt với rủi ro lãi suất. Các phương thức cho vay tiêu dùng của NHTM Hiện nay, các ngân hàng thương mại đưa ra một số phương thức cho vay tiêu dùng cho khách hàng lựa chọn như sau: - Vay tiêu dùng tín chấp: Đây là hình thức vay tiền không cần tài sản thế chấp (tài sản đảm bảo), khách hàng chỉ cần chứng minh pháp nhân và thu nhập hàng tháng của mình, vốn vay tín chấp được cấp hoàn toàn dựa vào uy tín của người đi vay.
Hình thức vay này có lãi suất cao hơn so với vay thế chấp (gấp 2 hoặc 3 lần). Số tiền phê duyệt khoản vay thấp. Các khoản vay theo hình thức tín chấp thường được vay với số tiền tối đa 500 triệu đồng tùy vào số tiền thu nhập của khách hàng. Thời gian vay tùy theo quy định và thỏa thuận của ngân hàng, đa phần từ 12 – 48 tháng.
Vay tiêu dùng tín chấp không cần tài sản thế chấp và thủ tục thì nhanh gọn do hồ sơ đơn giản hơn. Ngân hàng không quan tâm đến mục đích vay mà chỉ quan tâm đến khả năng thanh toán của người vay. - Vay tiêu dùng thế chấp: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Đây là hình thức vay vốn ngân hàng mà người vay phải sử dụng tài sản đảm bảo (thế chấp) để được ngân hàng đồng ý cho vay như: tài sản có giá (bất động sản như: nhà, đất, …hoặc động sản như: xe cộ, …và các tài sản có giá khác). Hình thức vay này giúp khách hàng có thể tiếp cận được các khoản vay lớn và lãi suất thấp hơn so với vay tín chấp.
Thông thường vay thế chấp là những khoản vay có mục đích sử dụng rõ ràng, mục đích tiêu dùng và mua sắm chính đáng. Tài sản của khách hàng không bị ảnh hưởng gì trong quá trình vay vốn, khách hàng vẫn được sử dụng bình thường. Khoản tiền cho vay tiêu dùng thế chấp lớn, số tiền này tùy thuộc vào mục đích vay của khách hàng và tùy vào quy định của ngân hàng cũng như giá trị tài sản. Số tiền ngân hàng cho vay có thể lên đến 70% giá trị tài sản thế chấp và mức lãi suất vay thế chấp thấp hơn so với vay tín chấp cùng với thời hạn vay linh hoạt và có thể kéo dài đến 25 năm.
Rủi ro tín dụng trong cho vay tiêu dùng tại ngân hàng thương mại 1. Khái niệm rủi ro tín dụng trong cho vay tiêu dùng tại ngân hàng thương mại Trong quá trình sử dụng vốn vay, xuất phát từ những nguyên nhân khách quan hay chủ quan nào đó mà khách hàng không trả nợ đúng hạn hoặc không đủ điều kiện trả nợ, ngân hàng không thu hồi được vốn, điều này tác động tiêu cực đến ngân hàng như thiếu vốn, không đủ khả năng thanh toán,…Khả năng khách hàng không thực hiện đúng nghĩa vụ trả nợ theo cam kết này gọi là rủi ro tín dụng. Trong thực tiễn, khái niệm về RRTD là một khái niệm rộng và có nhiều cách hiểu. Theo quan điểm của A.
Lange: “Rủi ro tín dụng là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho khách hàng, nghĩa là khả năng luồng thu nhập dự tính mang lại từ khoản vay của ngân hàng không thể thực hiện đầy đủ cả về số lượng và thời gian”. Còn theo Ủy ban Basel: “Rủi ro tín dụng là khả năng khách hàng vay hoặc bên đối tác của ngân hàng không thực hiện đúng cam kết đã thỏa thuận”. Theo quan niệm như vậy thì RRTD có phạm vi tương đối rộng, bao gồm nhiều lĩnh vực, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 nó không chỉ xảy ra trong quan hệ tín dụng giữa ngân hàng với khách hàng mà còn xảy ra trong cả các hoạt động khác như đầu tư, phát sinh mà ngân hàng thực hiện. Còn theo Thông tư số 08/2017/TT-NHNN của NHNN Việt Nam: “Rủi ro tín dụng là rủi ro do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng hoặc thỏa thuận với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài”.
Do đó, có thể hiểu RRTD trong cho vay tiêu dùng là các rủi ro tín dụng xảy ra trước, trong và sau khi tiến hành các hoạt động cho vay của ngân hàng. Rủi ro tín dụng trong cho vay tiêu dùng thường mang tính gián tiếp, đa dạng và phức tạp và rủi ro này luôn tồn tại gắn liền với hoạt động tín dụng của ngân hàng. Phân loại rủi ro tín dụng trong cho vay tiêu dùng Hình 1.1: Sơ đồ về phân loại Rủi ro tín dụng trong CVTD Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro bao gồm: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 - Rủi ro giao dịch: đây là những rủi ro có nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt vay, đánh giá khách hàng.