CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO THANH KHOẢN TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. THANH KHOẢN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm về thanh khoản Thanh khoản là khả năng chuyển đổi tài sản thành tiền hoặc khả năng huy động được nguồn vốn trong khoảng thời gian nhanh nhất với chi phí hợp lý nhất để đảm bảo khả năng ngân hàng đáp ứng kịp thời các nhu cầu của khách hàng như nhu cầu rút tiền gửi, giải ngân các khoản tín dụng đã cam kết hoặc thanh toán các giao dịch tài chính khác trong quá trình hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Như vậy có thể hiểu thanh khoản là khả năng tiếp cận các khoản tài sản hoặc nguồn vốn có thể dùng để chi trả với chi phí hợp lý ngay khi nhu cầu vốn phát sinh.
Một ngân hàng được xem là có thanh khoản khi ngân hàng có sẵn trong tay một lượng tài sản có tính thanh khoản cần thiết hoặc có khả năng huy động tức thời được nguồn vốn với chi phí hợp lý ngay đúng thời điểm ngân hàng có nhu cầu. Cung – cầu thanh khoản và trạng thái thanh khoản ròng 1. Cung thanh khoản Cung thanh khoản là những tài sản có tính thanh khoản cao và các khoản vốn làm tăng khả năng chi trả của ngân hàng. Các nguồn cung thanh khoản bao gồm: - Tiền gửi của khách hàng: đây có thể xem là nguồn cung thanh khoản quan trọng nhất của ngân hàng để duy trì nhu cầu thanh khoản thường xuyên, bao gồm các khoản tiền gửi mới phát sinh, tiền gửi đến hạn nhưng được gia hạn cho kỳ hạn tiếp theo… - Các khoản tín dụng được hoàn lại: hoạt động tín dụng được xem là hoạt động chủ yếu của ngân hàng nhưng thường chứa đựng nhiều rủi ro mất vốn.
Nếu khách hàng hoàn trả khoản tiền gốc và lãi đúng hạn không những giúp mang lại lợi nhuận mà còn là nhân tố góp phần đảm bảo nguồn cung thanh khoản cho ngân hàng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 - Bán các tài sản của ngân hàng: ngân hàng có thể chuyển hóa một phần tài sản có thanh khoản thành tiền mặt tức thời để đáp ứng nhu cầu thanh khoản. Tài sản có thanh khoản chủ yếu là các trái phiếu chính phủ, tín phiếu kho bạc, các loại trái phiếu ngắn hạn của các TCTD, TCKT khác phát hành mà ngân hàng đang nắm giữ. - Doanh thu từ việc cung cấp các dịch vụ: bao gồm thu nhập từ các dịch vụ như phí mở và thông báo L/C, bảo lãnh ngân hàng, kinh doanh ngoại tệ, thu chi hộ… - Vay trên thị trường tiền tệ: là các khoản ngân hàng vay mượn trên thị trường tiền tệ như vay từ NHNN hoặc các TCTD khác nhằm đảm bảo nguồn cung thanh khoản cho ngân hàng.
Cầu thanh khoản Cầu về thanh khoản là nhu cầu vốn cho các mục đích hoạt động nghiệp vụ hàng ngày của ngân hàng bao gồm các khoản sau: - Khách hàng rút tiền từ tài khoản: đây là nhu cầu thanh khoản có tính thường xuyên, tức thời và vô điều kiện, bao gồm rút vốn và lãi từ tài khoản tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, thanh toán các chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu đến hạn. - Nhu cầu cấp tín dụng cho khách hàng: đây là các khoản tín dụng mà ngân hàng phải đáp ứng cho khách hàng khi đã có các cam kết tín dụng. - Hoàn trả các khoản vay đến hạn: bao gồm vốn và lãi cho NHNN và các TCTD. - Chi phí nghiệp vụ và thuế của ngân hàng: bao gồm các khoản chi trả tiền lương, tiền thưởng, bảo hiểm, công tác phí, mua sắm tài sản, chi trả thuế… - Thanh toán cổ tức cho cổ đông bằng tiền.
Trạng thái thanh khoản ròng Trạng thái thanh khoản ròng hay còn gọi là khe hở thanh khoản (Net Liquidity Position – NLP) là chênh lệch giữa tổng cung thanh khoản và tổng cầu thanh khoản tại một thời điểm và được xác định theo công thức sau: NLP = Tổng cung thanh khoản – Tổng cầu thanh khoản LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Có 3 khả năng có thể xảy ra đối với trạng thái thanh khoản ròng - Thặng dư thanh khoản Nếu NLP > 0 (cung thanh khoản > cầu thanh khoản) tức là ngân hàng đang trong tình trạng thặng dư thanh khoản, lúc này nhà quản trị cần xem xét và quyết định việc đầu tư có hiệu quả khoản thặng dư thanh khoản này cho đến khi nguồn thanh khoản này được sử dụng để đáp ứng nhu cầu thanh khoản trong tương lai. Theo đó, ngân hàng có thể thực hiện các biện pháp như đầu tư tài chính ngắn hạn bằng việc tham gia đấu thầu mua chứng từ có giá trên thị trường mở; đem cho vay trên thị trường tiền tệ thông qua thị trường liên ngân hàng; cơ cấu lại thanh khoản thừa để sinh lợi bằng việc chuyển đổi dự trữ sơ cấp thành dự trữ thứ cấp như mua tín phiếu kho bạc, tín phiếu NHNN. - Thâm hụt thanh khoản Nếu NLP < 0 (cung thanh khoản < cầu thanh khoản) tức là ngân hàng đang trong tình trạng thiếu hụt thanh khoản, lúc này nhà quản trị phải đưa ra quyết định ở đâu và vào thời điểm nào phải bổ sung thanh khoản để đáp ứng nhu cầu vốn với chi phí thấp và nhanh nhất có thể. Ngân hàng có thể áp dụng các biện pháp nhằm bổ sung vốn thanh khoản như bán chứng từ có giá ngắn hạn do Chính phủ phát hành; tăng cường huy động vốn thông qua các hình thức khuyến mãi, dự thưởng, tặng quà; vay NHNN bằng hình thức vay cầm cố chứng từ có giá, vay chiết khấu và tái chiết khấu có kỳ hạn hoặc vay lại theo hồ sơ tín dụng; vay các tổ chức tín dụng khác thông qua thị trường liên ngân hàng… - Cân bằng thanh khoản Trạng thái cân bằng thanh khoản xảy ra khi cung thanh khoản cân bằng với cầu thanh khoản, lúc đó NLP = 0.
Tuy nhiên, đây là trạng thái rất khó xảy ra trên thực tế. Các chỉ số cơ bản thể hiện khả năng thanh khoản - Chỉ số trạng thái tiền mặt (H1) H1 = (Tiền mặt + Tiền gửi tại các định chế tài chính) / Tổng tài sản “Có” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Chỉ số này đo lường trạng thái tiền mặt của ngân hàng. Đây là một chỉ số quan trọng trong việc đánh giá tính thanh khoản của ngân hàng. Một tỷ lệ tiền mặt và tiền gửi cao nghĩa là chỉ số H1 cao thì càng đảm bảo cho ngân hàng có khả năng đáp ứng nhu cầu thanh khoản tức thời.
Tuy nhiên nếu chỉ số này quá cao sẽ làm ảnh hưởng đến lợi nhuận, do đó ngân hàng nên tính toán một chỉ số H1 hợp lý để vừa đảm bảo tính thanh khoản vừa tối ưu hóa lợi nhuận cho ngân hàng. - Chỉ số năng lực cho vay (H2) H2 = Tổng dư nợ / Tổng tài sản “Có” Chỉ số này cho biết phần trăm các khoản cho vay tín dụng trong tổng tài sản “Có” của ngân hàng. Các khoản cho vay là những tài sản có tính thanh khoản thấp nhất mà ngân hàng nắm giữ và thường xảy ra một số rủi ro về tín dụng. Ngân hàng có thể sử dụng nguồn vốn huy động ngắn hạn để cho vay trung dài hạn hoặc cho vay ngắn hạn với kỳ hạn khác với kỳ hạn vốn huy động sẽ gây nên rủi ro về kỳ hạn giữa huy động vốn và sử dụng vốn và khi có biến động xảy ra khách hàng rút tiền thì ngân hàng khó đảm bảo khả năng chi trả của mình dẫn đến rủi ro thanh khoản cho ngân hàng.
Do đó chỉ số này càng cao thì tính thanh khoản của ngân hàng càng kém. - Chỉ số dư nợ/tiền gửi (H3) H3 = Tổng dư nợ / Tổng tiền gửi khách hàng Chỉ số này cho biết phần trăm các khoản cho vay tín dụng trong tổng tiền gửi của khách hàng mà ngân hàng huy động được tức là cho biết ngân hàng đã sử dụng bao nhiêu vốn huy động để cho vay. Tỷ lệ này cao cho thấy rằng ngân hàng đã dựa quá nhiều vào nguồn tiền gửi để tài trợ cho tăng trưởng tín dụng. Chỉ số này càng cao thì tính thanh khoản của ngân hàng càng kém.
- Chỉ số chứng khoán thanh khoản (H4) H4 =(Chứng khoán kinh doanh+Chứng khoán sẵn sàng để bán)/Tổng tài sản “Có” Chỉ số này phản ánh tỷ lệ nắm giữ các chứng khoán có thể dễ dàng chuyển đổi thành tiền mặt so với tổng tài sản “Có” nhằm đáp ứng nhu cầu thanh khoản của ngân hàng. Chỉ số này càng cao, tính thanh khoản của ngân hàng càng tốt. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Chỉ số (Tiền mặt+Tiền gửi tại các TCTD)/Tiền gửi của khách hàng (H5) H5 = (Tiền mặt + Tiền gửi KKH tại các TCTD) / Tiền gửi của khách hàng Chỉ số này phản ánh tỷ lệ giữa các tài sản có tính lỏng cao so với tổng tiền gửi của khách hàng. Một tỷ lệ tiền mặt và tiền gửi cao thì càng đảm bảo cho ngân hàng có khả năng đáp ứng nhu cầu chi trả cho khách hàng.
Chỉ số này càng cao thì tính thanh khoản của ngân hàng càng tốt nhưng hiệu quả kinh doanh sẽ không cao. RỦI RO THANH KHOẢN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm về rủi ro thanh khoản Một trong những nhiệm vụ quan trọng của bất kỳ ngân hàng nào là đảm bảo khả năng thanh khoản đầy đủ. Điều này có nghĩa là ngân hàng hoặc có sẵn lượng vốn khả dụng trong tay hoặc có thể tiếp cận dễ dàng các nguồn vốn vay mượn bên ngoài với chi phí hợp lý và đúng lúc cần đến hoặc có thể nhanh chóng bán bớt một số tài sản ở mức giá thỏa đáng để đáp ứng kịp thời nhu cầu vốn cho hoạt động kinh doanh.
Rủi ro thanh khoản là loại rủi ro xuất hiện trong trường hợp ngân hàng thiếu khả năng chi trả do không chuyển đổi kịp các loại tài sản ra tiền mặt hoặc không thể vay mượn để đáp ứng yêu cầu của các hợp đồng thanh toán. Nguyên nhân dẫn đến rủi ro thanh khoản Ngân hàng thường xuyên phải đối mặt với các vấn đề về thanh khoản chủ yếu do các nguyên nhân cơ bản sau đây: - Do tình trạng mất cân đối về kỳ hạn giữa nguồn vốn huy động và việc sử dụng vốn: các ngân hàng thương mại vì theo đuổi mục tiêu tăng trưởng và mục tiêu lợi nhuận sẽ đi kèm với cơ cấu đầu tư bất hợp lý.