Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước. Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước trên địa bàn Huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai Chương 4: Một số giải pháp tăng cường quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước trên địa bàn Huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ VỐN ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Cơ sở lý luận quản lý vốn đầu tƣ xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nƣớc 1. Đầu tư xây dựng cơ bản từ nguồn vốn NSNN Theo Luật Đầu tư “Đầu tư kinh doanh là việc nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư để thực hiện hoạt động kinh doanh”; “Dự án đầu tư là tập hợp đề xuất bỏ vốn trung hạn hoặc dài hạn để tiến hành các hoạt động đầu tư kinh doanh trên địa bàn cụ thể, trong khoảng thời gian xác định”.
(Quốc hội, Luật số 61/2020/QH14, ngày 17 tháng 6 năm 2020, Luật Đầu tư) Như vậy, có thể hiểu một cách tổng quát, “Đầu tư” chỉ việc bỏ vốn (vốn ở đây có thể là tiền hoặc các tài sản không bằng tiền như lao động, công sức … ) vào quá trình tái sản xuất với mong muốn đạt được lợi nhuận cao trong tương lai. Nói cách khác đầu tư là sự bỏ vốn (chi tiêu vốn) cùng với các nguồn lực khác trong hiện tại để tiến hành một hoạt động nào đó (tạo ra, khai thác, sử dụng một tài sản) nhằm thu về các kết quả có lợi hơn trong tương lai. Trong hoạt động đầu tư thì đầu tư phát triển đóng vai trò quan trọng và chiếm tỷ trọng lớn nhất trong vốn đầu tư; trong đầu tư phát triển thì đầu tư XDCB là chủ yếu. Đầu tư phát triển là bộ phận cơ bản của đầu tư, là việc chi dùng vốn trong hiện tại để tiến hành các hoạt động nhằm làm tăng thêm hoặc tạo ra những tài sản vật chất và tài sản trí tuệ, gia tăng năng lực sản xuất, tạo thêm việc làm vì mục tiêu phát triển.
XDCB là hoạt động có chức năng tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng các tài sản cố định (TSCĐ) có tổ chức sản xuất và không có tổ chức sản xuất các ngành kinh tế thông qua các hoạt động xây dựng mới, xây dựng mở rộng, xây dựng lại, hiện đại hóa hay khôi phục các TSCĐ. Đầu tư XDCB là hoạt động có liên quan đến bỏ vốn ở giai đoạn hiện tại nhằm tạo dựng tài sản cố định là công trình xây dựng, cơ sở vật chất, kỹ thuật của nền kinh tế - xã hội như: các nhà máy, đường giao thông, hồ đập thuỷ lợi, trường học, bệnh viện…để sau đó tiến hành khai thác công trình, sinh lợi với một khoảng thời gian nhất định nào đó ở tương lai. Vốn đầu tư XDCB từ nguồn NSNN Theo Luật Đầu tư (2020) "Vốn đầu tư là tiền và tài sản khác theo quy định của pháp luật về dân sự và điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên để thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh.” (Quốc hội, Luật số 61/2020/QH14, ngày 17 tháng 6 năm 2020, Luật Đầu tư) Vốn đầu tư cơ bản là số vốn đầu tư để tạo ra tài sản cố định. Nó bao gồm vốn đầu tư xây dựng cơ bản và chi phí cho sửa chữa lớn TSCĐ.
Về thực chất vốn đầu tư xây dựng cơ bản là toàn bộ những chi phí đã bỏ ra để đạt được mục đích đầu tư bao gồm chi phí cho việc khảo sát thiết kế và xây dựng, mua sắm, lắp đặt máy móc thiết bị và các chi phí khác được ghi trong tổng dự toán. Theo Luật Ngân sách nhà nước (2015) của Việt Nam: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. NSNN là một phạm trù kinh tế, là một công cụ tài chính quan trọng của Nhà nước thực hiện huy động và phân phối vốn đầu tư thông qua hoạt động thu, chi NSNN. (Quốc hội, Luật số 83/2015/QH13, ngày 25 tháng 6 năm 2015, Luật ngân sách) Từ khái niệm vốn đầu tư, vốn đầu tư XDCB và NSNN ở trên ta có thể hiểu vốn đầu tư XDCB từ NSNN là một phần của vốn đầu tư phát triển của NSNN được hình thành từ sự huy động của Nhà nước dùng để chi cho đầu tư XDCB nhằm xây dựng và phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội (KT – XH) cho nền kinh tế quốc dân.
Vốn đầu tư XDCB từ NSNN là một bộ phận của quỹ NSNN trong khoản chi đầu tư của NSNN hàng năm được bố trí cho đầu tư vào các công trình, dự án XDCB của Nhà nước. Vốn đầu tư XDCB từ NSNN, là căn cứ để xác định giá trị tài sản cố định, quy mô và tốc độ của nó quyết định đến quy mô của tài sản cố định trong nền kinh tế quốc dân. Thực hiện đầu tư XDCB sẽ làm tăng quy mô tài sản cố định, là yếu tố quyết định cho việc tăng năng lực sản xuất và tăng năng suất lao động xã hội. Đặc điểm của vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách Nhà nước Vốn đầu tư XDCB từ NSNN là một bộ phận trong vốn đầu tư và có những đặc điểm sau: - Vốn đầu tư XDCB từ NSNN gắn với hoạt động NSNN nói chung và hoạt động chi NSNN nói riêng, gắn với quản lý và sử dụng vốn theo phân cấp về chi NSNN cho đầu tư phát triển.
Do đó, việc hình thành, phân phối, sử dụng và thanh quyết toán nguồn vốn này được thực hiện chặt chẽ, theo luật định, được Quốc hội phê chuẩn và các cấp chính quyền địa phương phê duyệt hàng năm. - Vốn đầu tư XDCB từ NSNN về cơ bản không vì mục tiêu lợi nhuận, được sử dụng chủ yếu để đầu tư cho các công trình, dự án không có khả năng thu hồi vốn và các công trình hạ tầng theo đối tượng sử dụng theo quy định của Luật NSNN và các luật khác. - Chủ thể sở hữu của vốn đầu tư XDCB từ NSNN là Nhà nước, do đó vốn đầu tư được nhà nước quản lý, điều hành sử dụng theo các quy định của Luật NSNN và các quy định của pháp luật khác. - Chủ thể sử dụng vốn đầu tư XDCB từ NSNN rất đa dạng, bao gồm cả các cơ quan nhà nước và các tổ chức ngoài nhà nước, nhưng trong đó đối tượng sử dụng nguồn vốn này chủ yếu vẫn là các tổ chức nhà nước.
- Vốn đầu tư XDCB từ NSNN được gắn với các quy trình đầu tư và dự án, chương trình đầu tư rất chặt chẽ từ khâu chuẩn bị đầu tư, thực hiện dự án đến khâu kết thúc đầu tư, nghiệm thu dự án và đưa vào sử dụng. Việc sử dụng nguồn vốn này gắn với quá trình thực hiện và quản lý dự án đầu tư với các khâu liên hoàn với nhau từ khâu quy hoạch, khảo sát thiết kế, chuẩn bị đầu tư, thực hiện dự án, kết thúc dự án. Vai trò của đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước - Đầu tư XDCB từ NSNN góp phần xây dựng mới và nâng cấp hệ thống kết cấu hạ tầng của địa phương. Nhờ nguồn NSNN, các chủ đầu tư thực hiện các dự án đầu tư XDCB có thể xây dựng mới hoặc nâng cấp các công trình cũ, qua đó góp phần hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng của địa phương.
- Đầu tư XDCB từ NSNN góp phần khắc phục lỗ hổng của đầu tư tư nhân. Trong nền kinh tế thị trường đầu tư XDCB từ NSNN thường ưu tiên cho các lĩnh 7 vực mà khu vực tư nhân không đầu tư, nhưng mang lại nhiều lợi ích xã hội như làm đường, xây công viên, đắp đê… - Ngoài ra, hoạt động đầu tư XDCB từ NSNN tạo điều kiện cho hoạt động đầu tư tư nhân. Bởi vì Nhà nước thường sử dụng nguồn từ NSNN để đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng hoặc doanh nghiệp nhà nước ở các vùng khó khăn, tạo dựng các khu công nghiệp, khu kinh tế cửa khẩu… nhằm thu hút đầu tư tư nhân. Nói cách khác, Nhà nước thực hiện các dự án đầu tư XDCB gắn với vai trò điều tiết, khắc phục thất bại thị trường, giải quyết vấn đề kinh tế, xã hội cùng với việc tính toán lợi ích chung, kích thích mở rộng đầu tư tư nhân và đầu tư nước ngoài.
- Đầu tư XDCB từ NSNN góp phần nâng cao mức sống của nhân dân. Mục tiêu cuối cùng của các dự án đầu tư XDCB từ NSNN là nhằm tạo tiềm lực sản xuất mới cho nền kinh tế, nhờ đó tạo thêm việc làm mới, tăng thu nhập cho dân cư, xây dựng các khu vui chơi, giải trí… qua đó nâng cao đời sống của các thành viên trong xã hội. - Vai trò của đầu tư XDCB từ NSNN còn gián tiếp tác động vào cân bằng kinh tế vĩ mô thông qua kênh tăng, giảm chi tiêu đầu tư của nhà nước, tác động vào tình trạng cân đối NSNN và cân đối cung cầu trên thị trường tài chính. Thông qua huy động vốn đầu tư XDCB Nhà nước tăng cầu tiền có thể khiến lạm phát, lãi suất tăng lên.
Đầu tư XDCB cũng tác động vào thị trường vật tư, hàng hóa khiến tình trạng khan hiếm đầu vào tăng lên, gây sức ép vào tỷ lệ lạm phát … 1. Khái niệm quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước Quản lý là quá trình điều khiển, định hướng hoạt động của một tập hợp người gắn với việc sử dụng các nguồn nhân lực, tài chính, vật lực, công nghệ… nhằm đạt được các mục tiêu kỳ vọng. (Nguyễn Thị Ngọc Huyền (2012), Giáo trình Quản lý học, Nxb Trường Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội) Từ khái niệm Quản lý trên, có thể hiểu: Quản lý về đầu tư XDCB là quản lý quá trình, tiến trình bỏ vốn bằng tiền, công sức, lao động và cùng với các nguồn lực khác để tạo tài sản cố định cho nền kinh tế thông qua các hình thức xây dựng mới, mở rộng, hiện đại hoá hoặc khôi phục các tài sản cố định, giúp các địa phương, các quốc gia đạt được các mục tiêu phát triển về cơ sở hạ tầng một cách nhanh chóng và hiệu quả.