Chương 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THUC TIEN VE QUAN LY VON DAU TƯ XÂY DUNG CƠ BAN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách Nhà nước Đầu tư XDCB là hoạt động hết sức cần thiết trong nền kinh tế, thé hiện vai trò Nhà nước giải quyết khiếm khuyết thị trường và cung cấp hàng hoá công cộng phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội. Quản lý vốn đầu tư XDCB bằng nguồn vốn NSNN có ý nghĩa quan trọng trong quá trình thực hiện đầu tư đồng thời nhằm quản lý vốn đầu tư của Nhà nước được sử dụng đúng mục đích, phát triển hài hòa giữa lợi ích kinh tế và xã hội.
Bởi việc quản lý đầu tư XDCB sử dụng NSNN cấp thiết ở các địa phương nhằm đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp với các quy định nên có rất nhiều nhà khoa học quan tâm đến vấn đề này. Có thé ké một số công trình cơ bản nghiên cứu, liên quan đến quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN như: Vũ Thành Tự Anh (2013) đã so sánh thực trạng của quản lý vốn đầu tư công ở Việt Nam với chuẩn mực quản lý vốn đầu tư công lý tưởng (được tổng kết từ lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế), để từ đó tìm ra những hạn chế trong quản lý vốn đầu tư công ở Việt Nam, trên cơ sở đó đưa ra các khuyến nghị chính sách thích hợp. Nguyễn Tiến Sơn (2017) xem xét vấn đề quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN tại Công an thành phố Hải Phòng. Dựa trên hệ thống lý thuyết về quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN nhưng thực tiễn được tác giả nghiên cứu tại một cơ quan quản lý Nhà nước là Công an thành phó.
Tương tự, Bùi Trung Dũng (2017) cũng nghiên cứu vấn đề này tại một cơ quan Nhà nước là Trung tâm nhiệt đới Việt — Nga/Bộ Quốc phòng với nội dung lập kế hoạch phân bồ vốn đầu tư XDCB; Kiểm soát, thanh toán vốn đầu tư XDCB; Quyết toán vốn và thanh tra, giám sát vốn dau tư XDCB. Tác giả cũng không làm rõ nét đặc trưng của quản lý vốn đầu tư XDCB tại cơ quan Nhà nước với sự khác biệt về các cấp quản lý. 5 Nguyễn Thị Bình (2012) với đề tài “Hoàn thiện quản lý Nhà nước đối với đầu tư XDCB từ vốn ngân sách trong ngành GTVT Việt Nam”, đã hệ thống hoá những lý luận chung về đầu tư và đầu tư XDCB từ vốn NSNN trong ngành giao thông vận tải, tập trung đánh giá thực trạng đầu tư XDCB từ vốn NSNN trong ngành giao thông vận tải. Luận án đã đánh giá được những thành công, hạn chế, cũng như nguyên nhân của hạn chế trong chu trình quản lý vốn đầu tư XDCB từ nguồn NSNN trong ngành GTVT; đồng thời luận án cũng đề xuất được các giải pháp chủ yếu, đồng bộ nhằm hoàn thiện quản lý Nhà nước về đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN của ngành giao thông vận tải.
Tuy nhiên, luận án chưa có những phân tích cụ thể về quản lý vốn đầu tư từ NSNN trong một đơn vị theo qui trình quan lý vốn đầu tr XDCB từ NSNN. Nguyễn Thị Thanh (2017) trong “Hoàn thiện phân cấp quản lý đầu tư XDCB sử dụng nguồn vốn ngân sách của Thành phố Hà Nội đến năm 2020” đã tập trung nghiên cứu và luận giải về cơ sở lý luận của phân cấp quản lý đầu tu XDCB sử dụng nguồn NSNN, cụ thể: luận án đã chỉ ra được nội dung phân cấp quản lý đầu tư XDCB nguồn vốn ngân sách, bao gồm: phân cấp trong công tác quy hoạch; phân cấp trong công tác lập kế hoạch đầu tư XDCB; phân cấp trong công tác phân bổ và giao kế hoạch vốn đầu tư XDCB; phân cấp trong chuẩn bị đầu tư, phê duyệt, thâm định và quyết định đầu tư dự án; phân cấp trong công tác quyết toán, theo dõi, kiểm tra, giám sát công trình đầu tư. Luận án đã đưa ra những luận giải về nhân tố có thê ảnh hưởng đến kết quả công tác phân cấp quản lý đầu tư XDCB gồm: các văn bản pháp luật tác động đến quá trình phân cấp quản lý đầu tư XDCB; sự tác động của các quy định phân cấp nguồn vốn NSNN cũng như tổ chức và cơ chế vận hành của bộ máy quản lý Nhà nước, đến quá trình phân cấp đầu tư XDCB của các địa phương. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu về phân cấp quản lý đầu tư xây dựng sử dụng nguồn NSNN, luận án đã chỉ ra rằng khung phân cấp quản lý ngân sách của Nhà nước cũng như thể chế pháp lý hay các văn bản quy phạm pháp luật về phân cấp đầu tư, đã chỉ phối đến các quyết định đầu tư, dự toán thu, chi và phân bổ ngân sách, tác động mạnh mẽ đến công tác phân cấp quản lý đầu tư XDCB sử dụng nguồn NSNN; thêm vào đó, đội ngũ cán bộ công nhân viên chức Nhà nước cũng như sự minh bạch của chính quyền địa phương, cũng tác động lớn đến những chủ trương đầu tư của địa phương, từ đó cũng ảnh hưởng đến công tác phân cấp quản lý đầu tư XDCB, sử dụng nguồn NSNN.
Có 6 thể thấy, nội dung chính của luận án là tập trung chủ yếu vào vấn đề phân cấp vốn đầu tư XDCB từ nguồn ngân sách của một địa phương là Thành phố Hà Nội. Nguyễn Thị Lan Hương (2019) với đề tài “Quản lý vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN ở Việt Nam” tập hợp được hệ thống lý thuyết về quản lý đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN, trong đó đã tập trung làm rõ: vai trò của quản lý vốn đầu tư từ NSNN trong việc đảm bảo duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước, định hướng đầu tư phát triển nền kinh tế xã hội, ồn định kinh tế vĩ mô và đảm bảo công bằng xã hội; các nguyên tắc, nội dung quản lý vốn tiếp cận theo chu trình ngân sách, gan với các giai đoạn thực hiện dự án đầu tư và xác định rõ vai trò cơ quan quản lý vốn đầu tư XDCB, đối với chu trình ngân sách; bé sung lý luận về vốn đầu tư XDCB, bội chi về nợ công: hệ thống các chỉ tiêu đánh giá quản lý vốn đầu tr XDCB từ NSNN. Thông qua việc lựa chọn nguồn tư liệu, số liệu và khai thác các nguồn dữ liệu từ góc nhìn mới (chỉ số cải cách hành chính, báo cáo chỉ tiêu công và trách nhiệm giải trình, khung đánh giá quản lý đầu tư công), luận án đã đưa ra các phân tích khúc chiết, hợp lý về thực trạng quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN ở Việt Nam. Trong đó, làm rõ các vấn đề trong công tác quy hoạch, lập kế hoạch, tình hình giải ngân, thực trạng nợ đọng XDCB, ứng vốn, chuyển nguồn và nhiều van đề phát sinh trong thực tiễn quản lý ở Việt Nam trong giai đoạn 2011-2017.
Luận án đã rút ra những thành công, hạn chế và các nguyên nhân của hạn chế trong quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN ở Việt Nam. Từ những đánh giá này là cơ sở dé luận án đề xuất các giải pháp, giải quyết vấn đề. Xuất phát từ các mục tiêu, định hướng, quan điểm quản lý vốn dau tư XDCB từ nguồn NSNNở Việt Nam, luận án đã đề xuất phương hướng và các giải pháp dé tăng cường quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêu cầu hội nhập trong tình hình mới. Các phân tích của luận án tập trung vào cả nền kinh tế, các giải pháp của luận án có thé vận dụng vào thực tiễn quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNNở Việt Nam và chỉ mang tính vĩ mô định hướng, chưa đề cập cụ thể đến quản lý vốn đầu tư XDCB từ nguồn NSNNở cấp thấp hơn.
Những nghiên cứu về quản lý vốn dau tư xây dựng cơ bản cấp quận/huyện Trần Văn Bình (2019) đã nghiên cứu “Quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách Nhà nước tại huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang”. Mặc dù không xây dựng khung lý luận đặc thù cho quản lý cấp huyện nhưng tác giả đã hệ thống được các lý thuyết khá đầy đủ về quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN. Nội dung quản lý bao gồm: xây dựng kế hoạch vốn đầu tư xây dựng cơ bản trong năm ngân sách, thực hiện cấp phát, thanh toán vốn cho các dự án đầu tư, quyết toán vốn đầu tư và kiểm tra, kiểm soát vốn đầu tư XDCB. Từ cơ sở đó, tác giả phân tích thực tiễn tại huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang và chỉ ra khá nhiều hạn chế, thiếu sót cần phải được khắc phục.
Các giải pháp được xây dựng cho từng nội dung quản lý một cách khá rõ ràng. Lê Ngọc Trường (2020) cũng nghiên cứu vấn đề này nhưng thực tiễn được xem xét tại huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam. Nội dung quản lý vốn đầu tư XDCB được tác giản phân tích bao gồm: Tổ chức bộ máy quản lý vốn, lập và phân bồ kế hoạch vốn, tạm ứng, giải ngân, thanh toán vốn đầu tư và thanh tra, kiêm toán, giám sát, đánh giá việc đầu tư. Ngoài ra, tác giả còn phân tích các nhân tố anh hưởng tới quản lý vốn đầu tư xây dựng tại huyện Phước Sơn.
Có thé thấy nội dung quản lý vốn được tác giả xây dựng mặc dù cũng bám theo chức năng quản lý nhưng có sự khác biệt với nghiên cứu khác. Nguyễn Duy Hiếu (2020) trong “Quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách Nhà nước trên địa bàn huyện Mường Khương” đã tiếp cận nội dung quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN gồm: Xây dựng và tô chức thực hiện chương trình, kế hoạch, chính sách đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước; Xây dựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật trong đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước; Quản lý quá trình triển khai các dự án vốn đầu xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước. Cách tiếp cận này không theo chức năng quản lý mà theo các giai đoạn của quá trình thực hiện đầu tư XDCB.