Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐẦU TƯ XDCB LĨNH VỰC GIAO THÔNG 1. Khái niệm về đầu tư XDCB và đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông 1. Khái niệm về đầu tư XDCB Xây dựng cơ bản là hoạt động cụ thể tạo ra những tài sản cố định (gồm các bước khảo sát, thiết kế, xây dựng, lắp đặt máy móc thiết bị), kết quả của các hoạt động xây dựng cơ bản là các tài sản cố định, với những năng lực phục vụ sản xuất nhất định [42]. Đầu tư xây dựng cơ bản trong nền kinh tế quốc dân là một bộ phận của đầu tư phát triển, là quá trình bỏ vốn để tiến hành các hoạt động xây dựng cơ bản nhằm tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng tạo ra các tài sản cố định trong nền kinh tế.
Do vậy, đầu tư xây dựng cơ bản là tiền đề quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội của nền kinh tế nói chung và của các cơ sở sản xuất kinh doanh nói riêng. Đây là hoạt động chủ yếu tạo ra tài sản cố định đưa vào hoạt động trong lĩnh vực kinh tế - xã hội, nhằm thu được lợi ích dưới nhiều hình thức khác nhau. Đầu tư xây dựng cơ bản trong nền kinh tế quốc dân được thông qua nhiều hình thức xây dựng mới, cải tạo, mở rộng, hiện đại hóa, hay khôi phục tài sản cố định cho nền kinh tế. Đầu tư XDCB dẫn đến tích lũy vốn, xây dựng thêm nhà cửa và mua sắm thiết bị có ích, làm tăng sản lượng tiềm năng của đất nước và về lâu dài đưa tới sự tăng trưởng kinh tế.
Như vậy, đầu tư XDCB đóng vai trò quan trọng trong việc ảnh hưởng tới sản lượng và thu nhập. Khi tiếp cận với đầu tư XDCB, người ta thường muốn có một định nghĩa ngắn gọn. Để đáp ứng nhu cầu này, có rất nhiều định nghĩa khác nhau. Một số định nghĩa thông dụng như: (i) Đầu tư XDCB của hiện tại là phần tăng thêm giá trị xây lắp do kết quả sản xuất trong thời kỳ đó mang lại.
(ii) Đầu tư XDCB là việc thực hiện download by : skknchat@gmail.com 5 những nhiệm vụ cụ thể của chính sách kinh tế thông qua chính sách đầu tư XDCB. (iii) Đầu tư XDCB là một hoạt động kinh tế đem một khoản tiền đã được tích lũy để sử dụng vào XDCB nhằm mục đích sinh lợi. Như vậy, từ những đặc điểm chung thống nhất có thể nêu một định nghĩa được nhiều người cấp nhận như sau: Đầu tư xây dựng cơ bản là một hoạt động kinh tế đưa các loại nguồn vốn để sử dụng vào xây dựng cơ bản nhằm mục đích sinh lợi. Khái niệm về đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông Giao thông là một trong những mắt xích thiết yếu nối các vùng với hệ thống quốc lộ, tỉnh lộ, khu đô thị, khu công nghiệp, khu chế xuất; thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tạo điều kiện phát triển cơ giới hoá trong sản xuất, trao đổi hàng hoá, đẩy mạnh, nâng cao đời sống tinh thần vật chất cho người dân.
Giao thông có thể chia thành 3 loại nhỏ như sau: cơ sở hạ tầng (đường sá, cầu, đường thuỷ và cảng), phương tiện vận chuyển và con người [37]. Trong bất cứ một ngành nghề hay một lĩnh vực nào thì vốn NSNN cũng đều đóng một vai trò rất quan trọng, đặc biệt là trong lĩnh vực đầu tư phát triển hạ tầng GTĐB là lĩnh vực đòi hỏi một lượng vốn rất lớn. Đây là lĩnh vực mà tư nhân rất hạn chế tham gia đầu tư. Vốn đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông từ nguồn NSNN là nguồn vốn thuộc NSNN dành cho đầu tư phát triển để xây dựng các công trình thuộc lĩnh vực giao thông.
Đây là nhiệm vụ nền tảng của bất cứ quốc gia nào xuất phát từ nhiệm vụ và vai trò của nhà nước trong việc cung cấp hàng hoá công cộng. Hơn nữa chỉ có nhà nước mới có đầy đủ về mặt pháp lý và vốn để có thể đảm đương vai trò chính trong lĩnh vực này. Đầu tư xây dựng công trình giao thông là hoạt động có liên quan đến bỏ vốn đầu tư ở giai đoạn hiện tại nhằm tạo dựng tài sản cố định là công trình xây dựng giao thông để sau đó khai thác công trình, sinh lợi với một khoảng download by : skknchat@gmail.com 6 thời gian nhất định nào đó ở tương lai. Đầu tư xây dựng công trình giao thông là nhân tố đặc biệt quan trọng, là khâu then chốt để thực hiện chương trình phát triển kinh tế - xã hội.
Vì vậy, trong điều kiện khoa học kỹ thuật phát triển, cấu trúc nền kinh tế thế giới thay đổi đã đặt ra nhu cầu: cơ sở hạ tầng giao thông phải đi trước một bước để tạo điều kiện thuận lợi cho các ngành, các vùng phát triển [9]. Đặc điểm của đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông từ nguồn ngân sách Nhà nước Đầu tư XDCB là một loại hình hoạt động phức tạp, có nhiều nét đặc thù như: thời gian thi công kéo dài, độ rủi ro lớn, vốn đầu tư lớn, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố (tự nhiên, kinh tế, chính trị, xã hội…). Do vậy hoạt động đầu tư phải được thực hiện thông qua các dự án đầu tư. Sản phẩm của hoạt động đầu tư XDCB được gọi là công trình xây dựng.
Đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông từ nguồn ngân sách Nhà nước có những đặc điểm đó là: - Vốn đầu tư từ nguồn ngân sách Nhà nước mà không phải là của tư nhân, do đó rất khó quản lý sử dụng, dễ xảy ra thất thoát, lãng phí, tham nhũng. Ở đây quyền sở hữu về vốn không trùng hợp với quyền sử dụng và quản lý vì thế trách nhiệm quản lý vốn không cao. Động lực cá nhân đối với việc sử dụng hiệu quả đồng vốn không rõ ràng, mạnh mẽ như nguồn vốn tư nhân. Vì vậy việc quản lý hiệu quả vốn trong đầu tư XDCB của Nhà nước rất khó khăn, phức tạp.
Đầu tư XDCB của Nhà nước thường nhằm vào các lĩnh vực ít được thương mại hoá, không thu hồi vốn ngay, ít có tính cạnh tranh. Mục tiêu đầu tư thường không nhắm tới mục tiêu lợi nhuận trực tiếp mà phục vụ lợi ích của cả nền kinh tế, trong khi đầu tư XDCB của tư nhân thường đề cao lợi nhuận. Môi trường đầu tư thiếu vắng sự cạnh tranh. - Đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời gian thi công đến khi công trình phát huy hiệu quả thường dài.
Đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông đòi hỏi một số lượng vốn, lực lượng lao động, vật tư lớn. download by : skknchat@gmail.com 7 Nguồn vốn này nằm khê đọng trong suốt quá trình đầu tư. Do đó trong quá trình thực hiện đầu tư có thể xảy ra các rủi ro như trượt giá, thiếu vốn, thay đổi chủ trương, chính sách của Nhà nước. dẫn đến việc đầu tư không đạt hiệu quả như dự tính ban đầu.
Thời gian tiến hành một công cuộc đầu tư cho đến khi thành quả của nó phát huy tác dụng thường đòi hỏi nhiều năm tháng với nhiều biến động xảy ra. Vì vậy trong quá trình đầu tư chúng ta phải có kế hoạch huy động và sử dụng nguồn vốn một cách hợp lý đồng thời có kế hoạch phân bổ nguồn lao động , vật tư thiết bị phù hợp đảm bảo cho công trình hoàn thành trong thời gian ngắn để chống lãng phí nguồn lực. - Sử dụng diện tích đất đai lớn: Sản phẩm của đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông là những công trình giao thông như cầu cống, đường nhựa. sử dụng diện tích đất đai lớn hơn đầu tư XDCB các lĩnh vực khác.
Vì thế, khi đầu tư các công trình giao thông phải thường gặp phải rất nhiều khó khăn trong công tác đền bù, giải phóng mặt bằng. - Quá trình XDCB và vận hành công trình giao thông bị tác động nhiều bởi yếu tố tự nhiên: Do sản phẩm của đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông là các công trình giao thông gắn liền với đất, vị trí địa lý được xác định cụ thể, đồng thời do thời gian thực hiện xây dựng thường kéo dài nên bị quá trình đầu tư XDCB bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố tự nhiên tác động như tình hình địa chất thuỷ văn, ảnh hưởng của khí hậu thời tiết, mưa bão, động đất. - Công trình giao thông có giá trị sử dụng lâu dài, phát huy giá trị sử dụng tại chỗ: Sau khi kết thúc đầu tư, các công trình giao thông có giá trị sử dụng lâu dài, nhiều năm. Trong thời gian sử dụng, các công trình phải duy tu, bảo dưỡng thường xuyên để phát huy tối đa hiệu quả mục đích sử dụng.
Các công trình sẽ hoạt động ở ngay nơi mà nó đựơc tạo dựng do đó các điều kiện về địa lý, địa hình có ảnh hưởng lớn đến quá trình thực hiện đầu tư, cũng như việc phát huy kết quả đầu tư [37]. download by : skknchat@gmail. Vai trò của đầu tư XDCB lĩnh vực giao thông 1.Đẩy mạnh phát triển kinh tế Những đóng góp tích cực của hệ thống giao thông vào sự phát triển kinh tế là rất rõ ràng và được thế hiện ở các vai trò sau: Giao thông góp phần thu hút đầu tư trong nước cũng như đầu tư nước ngoài, rút ngắn được khoảng cách địa lý giữa các tỉnh thành trong cả nước do đó làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng, rút ngắn trình độ phát triển kinh tế giữa các địa phương, tạo điều kiện phát huy lợi thế so sánh của từng địa phương và thúc đẩy các địa phương phát triển kinh tế. Hệ thống giao thông phát triển sẽ tạo điều kiện cho các hoạt động giao lưu kinh tế, văn hoá, xã hội giữa các vùng và địa phương với nhau, giữa quốc gia này với quốc gia khác, từ đó, sẽ tìm ra được những cơ hội đầu tư tốt và tiến hành đầu tư, các hoạt động xúc tiến thương mại phát triển, cùng với đó là thu hút các nguồn vốn trong nước và ngoài nước cho mục tiêu phát triển kinh tế.
Giao thông góp phần không nhỏ trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua kích thích tạo việc làm và tăng năng suất lao động. Sự phát triển của hạ tầng giao thông đã góp phần đáng kể vào tốc độ tăng trưởng GDP của Việt Nam nói chung và tỉnh Thái Nguyên nói riêng trong thời gian qua. Các công trình giao thông sẽ thu hút một lượng lớn lao động, do đó, góp phần giải quyết vấn đề thất nghiệp cho quốc gia, cho tỉnh.