Luận văn: Quản lý tín dụng chính sách tại NHCSXH huyện Lục Nam, Bắc Giang

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện quản lý tín dụng chính sách tại Ngân hàng Chính sách xã hội huyện Lục Nam.

• Tác giả: Trịnh Hữu Ngọc Nam
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Lan Anh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý tín dụng chính sách tại Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Lục Nam tỉnh Bắc Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Toàn cảnh hoạt động tín dụng chính sách tại NHCSXH Lục Nam

Hoạt động tín dụng chính sách xã hội tại huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang, do Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) huyện Lục Nam triển khai, là một công cụ đòn bẩy kinh tế quan trọng. Hoạt động này nhằm thực hiện các mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững Lục Nam và đảm bảo an sinh xã hội Bắc Giang. Kể từ khi thành lập theo Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg, NHCSXH huyện Lục Nam đã trở thành kênh dẫn vốn ưu đãi chủ lực của Chính phủ đến với các đối tượng chính sách, bao gồm hộ nghèo, hộ cận nghèo, học sinh sinh viên và các đối tượng cần vốn để giải quyết việc làm. Theo luận văn thạc sĩ của Trịnh Hữu Ngọc Nam (2020), việc tách bạch tín dụng chính sách khỏi tín dụng thương mại là một bước đi phù hợp với thông lệ quốc tế, giúp tập trung nguồn lực nhà nước, tránh phân tán và chồng chéo. Nguồn vốn hoạt động của ngân hàng chủ yếu đến từ ngân sách trung ương, ngân sách địa phương và vốn huy động tại chỗ. Quy mô nguồn vốn không ngừng tăng trưởng qua các năm, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước. Cụ thể, đến cuối năm 2019, tổng nguồn vốn của chi nhánh đạt 576.652 triệu đồng, tăng đáng kể so với các năm trước. Việc quản lý hiệu quả nguồn vốn này, đảm bảo giải ngân vốn chính sách đúng đối tượng và đúng mục đích, là nhiệm vụ trọng tâm của NHCSXH huyện Lục Nam. Qua đó, nguồn vốn không chỉ giúp người dân cải thiện sinh kế mà còn góp phần ổn định chính trị - xã hội tại địa phương.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của tín dụng chính sách xã hội

Tín dụng chính sách xã hội được định nghĩa tại Nghị định 78/2002/NĐ-CP là việc sử dụng các nguồn lực tài chính do Nhà nước huy động để cho người nghèo và các đối tượng chính sách khác vay ưu đãi. Mục tiêu chính là phục vụ sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm và cải thiện đời sống. Hoạt động này có bốn đặc trưng cơ bản. Một là, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Hai là, đối tượng vay vốn là người nghèo và các đối tượng khác theo chỉ định của Chính phủ. Ba là, nguồn vốn ưu đãi chủ yếu có nguồn gốc từ Ngân sách Nhà nước. Bốn là, người vay được hưởng ưu đãi về lãi suất, điều kiện và thủ tục vay vốn, phần lớn không yêu cầu tài sản thế chấp. Đây là điểm khác biệt cốt lõi so với tín dụng thương mại.

1.2. Vai trò của NHCSXH huyện Lục Nam trong phát triển KTXH

NHCSXH huyện Lục Nam đóng vai trò là cầu nối trực tiếp, đưa chính sách của Chính phủ vào thực tiễn đời sống. Hoạt động của ngân hàng góp phần quan trọng vào việc thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo. Nguồn vốn tín dụng giúp các hộ nghèo, cận nghèo có điều kiện đầu tư vào sản xuất, chăn nuôi, thay đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, tạo ra thu nhập ổn định. Ngoài ra, các chương trình cho vay giải quyết việc làm và vay vốn học sinh sinh viên đã mở ra cơ hội việc làm và học tập, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Bằng cách cung cấp vốn kịp thời, hoạt động tín dụng NHCSXH đã hạn chế tình trạng tín dụng đen ở nông thôn, góp phần giữ vững an ninh, trật tự xã hội.

II. Các thách thức trong quản lý tín dụng chính sách Lục Nam

Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác quản lý tín dụng chính sách xã hội tại NHCSXH huyện Lục Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Thách thức lớn nhất là nguy cơ phát sinh nợ quá hạn và rủi ro tín dụng. Theo nghiên cứu của Trịnh Hữu Ngọc Nam (2020), đối tượng vay vốn chủ yếu là người nghèo, năng lực sản xuất kinh doanh hạn chế, dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh, biến động thị trường. Điều này dẫn đến việc thu hồi nợ vay ưu đãi gặp khó khăn. Một thách thức khác là việc giám sát hiệu quả sử dụng vốn vay. Do số lượng món vay nhỏ, phân tán trên địa bàn rộng, việc kiểm tra, giám sát sau giải ngân đòi hỏi nguồn nhân lực lớn và chi phí cao. Đôi khi vẫn còn tình trạng hộ vay sử dụng vốn sai mục đích, đầu tư kém hiệu quả, làm giảm tác động của chính sách. Ngoài ra, năng lực của một số cán bộ trong mạng lưới ủy thác, đặc biệt là Ban quản lý Tổ tiết kiệm và vay vốn (TK&VV), còn hạn chế. Họ chưa được đào tạo bài bản về nghiệp vụ ngân hàng, dẫn đến sai sót trong quá trình bình xét cho vay, đôn đốc thu lãi và quản lý hồ sơ. Những tồn tại này nếu không được khắc phục kịp thời sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tín dụng và mục tiêu giảm nghèo bền vững Lục Nam.

2.1. Thực trạng nợ quá hạn và các nguyên nhân chính

Nợ quá hạn là một chỉ tiêu quan trọng phản ánh chất lượng tín dụng. Mặc dù NHCSXH Lục Nam đã có nhiều nỗ lực, tỷ lệ nợ quá hạn vẫn tiềm ẩn nguy cơ gia tăng. Nguyên nhân khách quan bao gồm rủi ro từ thiên tai, dịch bệnh (ảnh hưởng đến cây trồng, vật nuôi), giá cả nông sản bấp bênh. Nguyên nhân chủ quan đến từ chính người vay như thiếu kinh nghiệm sản xuất, sử dụng vốn sai mục đích, hoặc có tâm lý ỷ lại, chây ì không trả nợ. Một số trường hợp do công tác thẩm định, bình xét ban đầu chưa chặt chẽ, dẫn đến cho vay sai đối tượng, không có khả năng sản xuất hiệu quả. Việc xử lý nợ quá hạn NHCSXH đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa ngân hàng, chính quyền địa phương và các tổ chức hội, đoàn thể.

2.2. Khó khăn trong giám sát và đánh giá hiệu quả vốn vay

Việc giám sát và đánh giá hiệu quả sử dụng vốn vay là một khâu yếu trong quy trình. Địa bàn huyện Lục Nam rộng, giao thông một số xã còn khó khăn, gây cản trở cho cán bộ tín dụng trong việc kiểm tra định kỳ. Hơn nữa, việc đánh giá hiệu quả không chỉ dừng lại ở việc hộ vay có trả được nợ hay không, mà còn phải xem xét tác động thực tế đến thu nhập và mức sống của họ. Quá trình này đòi hỏi các công cụ đo lường phức tạp và tốn nhiều thời gian. Sự phối hợp giữa ngân hàng và các tổ chức nhận ủy thác trong khâu giám sát đôi khi chưa thực sự nhịp nhàng, dẫn đến thông tin không được cập nhật kịp thời.

III. Bí quyết hoàn thiện quy trình lập kế hoạch tín dụng chính sách

Để nâng cao hiệu quả hoạt động tín dụng NHCSXH, việc hoàn thiện công tác lập kế hoạch là yêu cầu tiên quyết. Một kế hoạch tín dụng tốt phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân và phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Thay vì phân bổ chỉ tiêu một cách cơ học, NHCSXH huyện Lục Nam cần tăng cường phối hợp với chính quyền cấp xã và các Tổ tiết kiệm và vay vốn để thực hiện rà soát, tổng hợp nhu cầu vay vốn một cách chính xác. Quá trình này phải đảm bảo công khai, minh bạch, xác định đúng đối tượng chính sách thực sự có nhu cầu và phương án sản xuất khả thi. Kế hoạch cũng cần cân đối giữa các chương trình tín dụng khác nhau, ưu tiên các chương trình có tác động lan tỏa lớn như cho vay giải quyết việc làm hay hỗ trợ các mô hình kinh tế tập thể. Luận văn của Trịnh Hữu Ngọc Nam (2020) nhấn mạnh rằng "Xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch tín dụng phải gắn liền với chế độ quản lý tài chính, chế độ tín dụng, chế độ thanh toán". Điều này đòi hỏi kế hoạch không chỉ xác định số tiền cho vay mà còn phải dự báo được khả năng huy động vốn, tốc độ quay vòng vốn và các chi phí liên quan, đảm bảo sự cân đối bền vững giữa nguồn vốn ưu đãi và nhu cầu sử dụng vốn.

3.1. Phương pháp khảo sát và xác định nhu cầu vốn thực tế

Công tác khảo sát nhu cầu vốn cần được thực hiện từ cấp thôn, bản thông qua các buổi họp của Tổ TK&VV. Tại đây, nhu cầu vay vốn của từng hộ được đưa ra bình xét công khai. Cán bộ ngân hàng và tổ chức hội, đoàn thể cần trực tiếp tham dự để hướng dẫn, giải đáp thắc mắc và nắm bắt tình hình thực tế. Việc lập danh sách hộ đề nghị vay vốn phải dựa trên các tiêu chí rõ ràng, không chỉ dựa vào danh sách hộ nghèo có sẵn mà còn phải đánh giá ý chí vươn lên, kinh nghiệm sản xuất và tính khả thi của dự án vay vốn. Điều này giúp nguồn vốn đến đúng người cần và có khả năng sinh lời.

3.2. Cách thức phân bổ nguồn vốn ưu đãi một cách hợp lý

Trên cơ sở tổng hợp nhu cầu từ cơ sở, NHCSXH huyện Lục Nam xây dựng kế hoạch tổng thể và trình Ban đại diện HĐQT phê duyệt. Việc phân bổ vốn cần linh hoạt, ưu tiên các xã có tỷ lệ hộ nghèo cao, các vùng có tiềm năng phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực. Đồng thời, cần có cơ chế điều chuyển vốn linh hoạt giữa các xã và các chương trình tín dụng trong năm để đáp ứng kịp thời các nhu cầu phát sinh, tránh tình trạng nơi thừa vốn, nơi thiếu vốn. Việc công khai kế hoạch phân bổ vốn cũng giúp tăng cường sự giám sát của cộng đồng.

IV. Giải pháp tối ưu quy trình giải ngân và thu hồi nợ Lục Nam

Tối ưu hóa quy trình nghiệp vụ là chìa khóa để nâng cao chất lượng quản lý tín dụng. Đối với khâu giải ngân vốn chính sách, NHCSXH huyện Lục Nam cần tiếp tục phát huy hiệu quả của các điểm giao dịch tại xã. Mô hình này giúp tiết kiệm chi phí, thời gian đi lại cho người dân và đảm bảo tính công khai, minh bạch. Thủ tục vay vốn cần được đơn giản hóa hơn nữa nhưng vẫn phải đảm bảo chặt chẽ, tránh tạo kẽ hở cho các hành vi tiêu cực. Về công tác thu hồi nợ vay ưu đãi, vai trò của Tổ tiết kiệm và vay vốn và các tổ chức hội, đoàn thể nhận ủy thác là cực kỳ quan trọng. Cần tăng cường tập huấn, nâng cao năng lực cho đội ngũ này, đặc biệt là kỹ năng đôn đốc, quản lý nợ. Việc thu lãi, thu tiết kiệm hàng tháng tại điểm giao dịch xã là một biện pháp hiệu quả, giúp duy trì kỷ luật tài chính cho người vay. Đối với các khoản nợ đến hạn, ngân hàng cần phối hợp với Tổ TK&VV thông báo sớm cho hộ vay để họ chủ động chuẩn bị phương án trả nợ. Quá trình này giúp giảm thiểu rủi ro và nâng cao tỷ lệ thu hồi nợ đúng hạn, bảo toàn và phát triển nguồn vốn ưu đãi.

4.1. Nâng cao vai trò của Tổ tiết kiệm và vay vốn tại cơ sở

Tổ TK&VV là "cánh tay nối dài" của NHCSXH. Để phát huy vai trò này, cần thường xuyên củng cố, kiện toàn các tổ hoạt động yếu kém. Chất lượng hoạt động của tổ không chỉ dựa vào dư nợ mà còn dựa vào tỷ lệ thu lãi, tỷ lệ nợ quá hạn và số dư tiền gửi tiết kiệm. Cần có chính sách động viên, khen thưởng kịp thời đối với các tổ và ban quản lý tổ hoạt động tốt. Đồng thời, tăng cường sự giám sát chéo giữa các thành viên trong tổ, phát huy tinh thần tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong sản xuất và trả nợ ngân hàng.

4.2. Biện pháp hiệu quả để xử lý nợ quá hạn NHCSXH

Khi phát sinh nợ quá hạn, cần phân loại rõ nguyên nhân. Đối với các trường hợp do rủi ro khách quan (thiên tai, dịch bệnh), ngân hàng cần áp dụng các biện pháp hỗ trợ như gia hạn nợ, khoanh nợ theo quy định. Đối với các trường hợp chây ì, cố tình không trả, cần có biện pháp xử lý kiên quyết. NHCSXH cần phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, các tổ chức hội, đoàn thể và Ban chỉ đạo giảm nghèo để có biện pháp thu hồi nợ phù hợp, thậm chí có thể khởi kiện theo quy định của pháp luật. Việc xử lý nghiêm minh sẽ có tác dụng răn đe, nâng cao ý thức trả nợ của cộng đồng.

V. Hiệu quả tín dụng chính sách trong giảm nghèo tại Lục Nam

Nguồn vốn từ tín dụng chính sách xã hội đã mang lại những hiệu quả rõ rệt, có tác động sâu sắc đến đời sống kinh tế - xã hội của người dân huyện Lục Nam. Về mặt kinh tế, hiệu quả sử dụng vốn vay được thể hiện qua việc hàng nghìn hộ gia đình đã thoát nghèo và vươn lên khá giả. Theo phân tích trong tài liệu gốc, nguồn vốn đã giúp các đối tượng chính sách đầu tư mở rộng quy mô sản xuất, chăn nuôi, mua sắm máy móc, vật tư nông nghiệp, từ đó tăng năng suất và thu nhập. Chương trình cho vay giải quyết việc làm đã góp phần tạo ra hàng nghìn việc làm mới mỗi năm, đặc biệt cho lao động nông thôn. Về mặt xã hội, chính sách tín dụng ưu đãi đã góp phần quan trọng đảm bảo an sinh xã hội Bắc Giang. Hàng nghìn học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn được tiếp tục đến trường nhờ chương trình vay vốn học sinh sinh viên. Hàng nghìn công trình nước sạch và vệ sinh môi trường được xây dựng, cải thiện chất lượng cuộc sống và sức khỏe người dân. Quan trọng hơn, chính sách này đã khơi dậy ý chí tự lực, tự cường, giúp người nghèo thay đổi nếp nghĩ, cách làm, tự tin vươn lên trong cuộc sống, củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước.

5.1. Tác động kinh tế Cho vay hộ nghèo và tạo việc làm

Nguồn vốn cho vay hộ nghèo không chỉ là sự hỗ trợ tài chính mà còn là động lực để các hộ gia đình mạnh dạn đầu tư sản xuất. Nhiều mô hình kinh tế hiệu quả đã hình thành từ nguồn vốn này như trồng cây ăn quả, chăn nuôi gia súc, gia cầm quy mô nhỏ. Đồng vốn quay vòng đã tạo ra giá trị gia tăng, giúp các hộ không chỉ trả được nợ mà còn tích lũy để tái đầu tư. Bên cạnh đó, các khoản vay giải quyết việc làm đã hỗ trợ người lao động đi xuất khẩu lao động hoặc tự mở cơ sở sản xuất kinh doanh nhỏ, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động tại địa phương.

5.2. Tác động xã hội Cải thiện đời sống và cơ hội học tập

Tác động xã hội của tín dụng chính sách là rất lớn. Việc tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi giúp người dân có điều kiện sửa chữa, xây mới nhà ở, đảm bảo cuộc sống ổn định. Chương trình cho vay nước sạch và vệ sinh môi trường đã làm thay đổi bộ mặt nông thôn, giảm thiểu bệnh tật liên quan đến nguồn nước. Đặc biệt, chương trình cho vay học sinh, sinh viên mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, đảm bảo không một học sinh, sinh viên nào phải bỏ học vì lý do kinh tế, tạo ra một thế hệ lao động có tri thức, đóng góp cho sự phát triển lâu dài của địa phương và đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tín dụng chính sách xã hội giữ vai trò then chốt trong chiến lược giảm nghèo bền vững và bảo đảm an sinh xã hội tại khu vực nông thôn, miền núi Việt Nam. Tại huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang, hoạt động cung ứng vốn ưu đãi qua hệ thống Ngân hàng Chính sách xã hội đã trở thành điểm tựa tài chính quan trọng cho hàng ngàn hộ dân. Số liệu thực tế ghi nhận tổng nguồn vốn tín dụng chính sách tại Chi nhánh Ngân hàng Chính sách xã hội huyện Lục Nam tăng từ 473.799 triệu đồng năm 2017 lên 576.652 triệu đồng vào năm 2019, tương ứng mức tăng trưởng 21,71% sau 3 năm.

Tuy nhiên, công tác quản lý tín dụng chính sách tại địa phương đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính đặc thù. Do tính chất cho vay không có tài sản bảo đảm, đối tượng thụ hưởng chủ yếu là hộ nghèo, hộ cận nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số có trình độ canh tác không đồng đều, nguy cơ thất thoát vốn và phát sinh nợ quá hạn luôn tiềm ẩn. Hơn nữa, việc quản lý mạng lưới giải ngân phân tán tại 27 xã, thị trấn thông qua các tổ chức chính trị - xã hội đòi hỏi một quy trình giám sát chặt chẽ, đồng bộ và minh bạch.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý tín dụng chính sách; phân tích sâu thực trạng huy động vốn, phân bổ tín dụng, kiểm tra giám sát giai đoạn 2017 - 2019; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản lý vốn ưu đãi đến năm 2020 và những năm tiếp theo. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp tối ưu hóa kênh dẫn vốn, giảm thiểu rủi ro tín dụng và nâng cao đời sống kinh tế cho hơn 3.850 hộ vay vốn trên toàn huyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tài chính vi mô hiện đại kết hợp với lý thuyết thông tin bất cân xứng của Stiglitz và Weiss để luận giải cơ chế kiểm soát rủi ro đạo đức trong hoạt động cho vay người nghèo. Do đặc thù nhóm đối tượng yếu thế không có tài sản thế chấp, mô hình cho vay theo nhóm thông qua Tổ tiết kiệm và vay vốn đóng vai trò chuyển hóa rủi ro cá nhân thành trách nhiệm giám sát cộng đồng. Bên cạnh đó, luận văn kế thừa lý thuyết quản lý tài chính công của Lê Trọng (2004) nhằm xác lập các nguyên tắc điều hành vốn tín dụng chính sách: không vì mục tiêu lợi nhuận, bảo toàn vốn Nhà nước và tối ưu hóa chi phí vận hành xã hội.

Hệ thống khái niệm nền tảng được chuẩn hóa dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật, trọng tâm là Nghị định số 78/2002/NĐ-CP của Chính phủ về tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác, Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg thành lập Ngân hàng Chính sách xã hội, và Chỉ thị số 40-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với tín dụng chính sách xã hội. Bốn khái niệm cốt lõi xuyên suốt công trình gồm: tín dụng chính sách xã hội, quản lý tín dụng chính sách, cho vay ủy thác qua tổ chức chính trị - xã hội, và Tổ tiết kiệm và vay vốn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp linh hoạt nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp để đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học cao:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập toàn bộ báo cáo tổng kết hoạt động tín dụng, báo cáo tài chính thường niên giai đoạn 2017 - 2019 từ Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam, Chi nhánh tỉnh Bắc Giang và Phòng giao dịch huyện Lục Nam, kết hợp các số liệu thống kê kinh tế - xã hội địa phương.

• Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa thông qua phiếu hỏi chuẩn hóa sử dụng thang đo Likert 5 mức độ trong năm 2019. Cỡ mẫu hộ vay được xác định theo công thức Slovin:

  $$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2}$$

  Với tổng thể $N = 3.850$ hộ vay tại thời điểm năm 2019 và sai số cho phép $e = 0{,}05$, dung lượng mẫu đại diện được tính toán chính xác là $n = 362$ hộ gia đình. Đồng thời, tác giả thực hiện khảo sát toàn diện 64 cán bộ nhân viên đang công tác tại Ngân hàng Chính sách xã hội huyện Lục Nam nhằm đánh giá quy trình tác nghiệp nội bộ.

• Phương pháp phân tích: Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng Excel và SPSS. Các kỹ thuật phân tích chính gồm phân tổ thống kê (phân loại theo nhóm hộ thoát nghèo, nhóm hộ tái nghèo, nhóm vay vốn theo từng chương trình), thống kê mô tả và phương pháp so sánh chuỗi thời gian đối chiếu tăng trưởng nguồn vốn, dư nợ và nợ quá hạn qua 3 năm (2017, 2018, 2019).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô nguồn vốn tín dụng chính sách tại huyện Lục Nam duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định qua từng năm. Tổng nguồn vốn hoạt động năm 2017 đạt 473.799 triệu đồng, tăng lên 529.401 triệu đồng năm 2018 (tăng 11,74%) và đạt 576.652 triệu đồng vào ngày 31/12/2019 (tăng 8,92% so với năm 2018, tương đương mức tăng tuyệt đối 47.241 triệu đồng). Trong cơ cấu vốn năm 2019, nguồn vốn cân đối từ Trung ương chiếm vị thế chủ đạo với 471.026 triệu đồng (tỷ trọng 81,68%); nguồn vốn huy động tại địa phương được Trung ương cấp bù lãi suất đạt 93.315 triệu đồng (chiếm 16,18%); nguồn vốn nhận ủy thác từ ngân sách địa phương đạt 12.311 triệu đồng (chiếm 2,14%), trong đó ngân sách huyện Lục Nam bổ sung thêm hơn 325 triệu đồng.

Thứ hai, mô hình quản lý ủy thác qua 4 tổ chức chính trị - xã hội (Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên) phát huy hiệu lực sâu rộng. Mạng lưới điểm giao dịch cố định đặt tại 27/27 xã, thị trấn cùng hàng trăm Tổ tiết kiệm và vay vốn tại các thôn bản đã đưa vốn đến đúng 3.850 hộ nghèo và đối tượng chính sách trong năm 2019. Quy trình bình xét công khai từ cơ sở giúp giảm thiểu tình trạng vay ké, vay sai đối tượng.

Thứ ba, chất lượng tín dụng được duy trì ở mức an toàn, tuy nhiên vẫn tồn đọng nguy cơ rủi ro. Tỷ lệ nợ quá hạn và nợ khoanh được kiềm chế ở mức thấp nhờ các đợt đôn đốc thu hồi định kỳ. Dẫu vậy, cơ cấu nguồn vốn còn phụ thuộc nặng nề vào phân bổ ngân sách cấp trên (nguồn Trung ương chiếm trên 81%), nguồn vốn đối ứng từ ngân sách huyện chuyển sang còn khiêm tốn (chiếm khoảng 2,14%), chưa đáp ứng trọn vẹn nhu cầu vốn sản xuất thực tế ngày càng tăng của nhân dân.

Thảo luận kết quả

Thành công trong mở rộng quy mô tín dụng tại Lục Nam bắt nguồn từ cơ chế quản lý đồng bộ của Ban đại diện Hội đồng quản trị cấp huyện gồm 38 thành viên, do Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện trực tiếp làm Trưởng ban. Cơ cấu tổ chức này tạo ra sự gắn kết chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, ngân hàng và các hội đoàn thể nhận ủy thác, khắc phục triệt để tình trạng phân tán nguồn lực.

Khi so sánh với kinh nghiệm thực tiễn tại Phòng giao dịch huyện Yên Châu (Sơn La) với tỷ lệ nợ quá hạn chỉ 0,06% trên 555.840 triệu đồng dư nợ ủy thác, hay huyện Tân Kỳ (Nghệ An) giúp giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 32,67% xuống 16,75% trong giai đoạn 2017 - 2019, Ngân hàng Chính sách xã hội huyện Lục Nam đã làm tốt khâu tổ chức giao dịch tại xã nhưng vẫn còn khoảng trống trong việc đào tạo kỹ năng quản lý tài chính cho ban quản lý Tổ tiết kiệm và vay vốn.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cơ cấu nguồn vốn 3 năm (2017 - 2019), bảng đối chiếu tăng trưởng dư nợ và bảng ma trận đánh giá năng lực cán bộ tín dụng. Kết quả định lượng chỉ ra rằng hiệu quả sử dụng vốn của hộ nghèo phụ thuộc trực tiếp vào tính đồng bộ giữa giải ngân tín dụng và các chương trình khuyến nông, khuyến lâm tại địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng quản lý tín dụng chính sách tại Ngân hàng Chính sách xã hội huyện Lục Nam, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Hoàn thiện công tác lập kế hoạch tín dụng và đa dạng hóa nguồn vốn: Chủ động tham mưu Ban đại diện Hội đồng quản trị và Ủy ban nhân dân huyện Lục Nam tăng tỷ trọng trích ngân sách địa phương ủy thác sang ngân hàng với mục tiêu tăng trưởng vốn ủy thác địa phương tối thiểu 10% - 15%/năm giai đoạn 2020 - 2025; đồng thời đẩy mạnh huy động tiền gửi tiết kiệm dân cư tại 27 điểm giao dịch xã.
2. Nâng cao chất lượng hoạt động mạng lưới ủy thác và Tổ tiết kiệm và vay vốn: Tổ chức tối thiểu 02 đợt tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu hàng năm cho 100% Tổ trưởng Tổ tiết kiệm và vay vốn cùng cán bộ đoàn thể nhận ủy thác; rà soát, củng cố và sáp nhập các tổ có quy mô dưới 20 tổ viên nhằm tối ưu hóa chi phí quản lý và duy trì bình quân 40 - 50 thành viên/tổ hoạt động vững mạnh.
3. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và xử lý nợ quá hạn: Thực hiện nghiêm ngặt quy trình kiểm tra 100% món vay trong vòng 30 ngày sau giải ngân; Ban đại diện Hội đồng quản trị huyện và xã tiến hành kiểm tra đột xuất điểm giao dịch; duy trì tỷ lệ nợ quá hạn toàn huyện dưới ngưỡng an toàn 0,10% tổng dư nợ; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong đối chiếu dư nợ tự động.
4. Gắn kết tín dụng ưu đãi với chuyển giao khoa học kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm: Phối hợp Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Trạm Khuyến nông huyện Lục Nam lồng ghép các lớp hướng dẫn kỹ thuật trồng cây ăn quả, chăn nuôi gia súc cho hộ vay; linh hoạt nâng mức cho vay và kéo dài thời hạn vay trung hạn lên 36 - 60 tháng phù hợp với chu kỳ sinh trưởng của vật nuôi, cây trồng đặc sản địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho các nhóm đối tượng:

• Ban Giám đốc và Cán bộ tín dụng Ngân hàng Chính sách xã hội: Nắm vững bộ công cụ đánh giá thực trạng quản lý tín dụng vi mô, kỹ năng lập kế hoạch nguồn vốn và phương pháp kiểm soát nợ quá hạn tại địa bàn nông thôn cấp huyện.
• Cán bộ 4 Tổ chức chính trị - xã hội nhận ủy thác và Ban quản lý Tổ tiết kiệm và vay vốn: Chuẩn hóa quy trình bình xét đối tượng vay vốn công khai tại thôn bản, nâng cao nghiệp vụ theo dõi dòng tiền, thu lãi và đôn đốc hộ vay trả nợ gốc đúng kỳ hạn.
• Học viên cao học và Nghiên cứu sinh ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo điển hình về phương pháp xác định cỡ mẫu Slovin, thiết kế thang đo Likert, phân tích định lượng hiệu quả kinh tế - xã hội của chính sách công.
• Cơ quan quản lý Nhà nước (Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp huyện, tỉnh): Vận dụng các căn cứ thực tiễn để hoạch định chính sách phân bổ ngân sách địa phương ủy thác theo Chỉ thị số 40-CT/TW, thúc đẩy mục tiêu giảm nghèo đa chiều bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu cốt lõi của công tác quản lý tín dụng chính sách tại huyện Lục Nam là gì? Mục tiêu trọng tâm là thiết lập quy trình quản trị dòng vốn ưu đãi từ khâu lập kế hoạch, thẩm định, giải ngân đến thu hồi nợ với chi phí thấp nhất; đảm bảo nguồn vốn 576.652 triệu đồng đến đúng đối tượng thụ hưởng, hỗ trợ hộ nghèo phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập và kiềm chế tối đa tỷ lệ nợ quá hạn.

Phương pháp xác định cỡ mẫu khảo sát thực địa trong luận văn được thực hiện như thế nào? Tác giả áp dụng công thức Slovin với tổng thể 3.850 hộ vay vốn năm 2019 và sai số $e = 0{,}05$, xác định chính xác cỡ mẫu đại diện là 362 hộ nghèo và đối tượng chính sách. Đồng thời, nghiên cứu thực hiện điều tra toàn diện 64/64 cán bộ đang công tác tại đơn vị để đảm bảo tính khách quan.

Cơ cấu nguồn vốn của Ngân hàng Chính sách xã hội huyện Lục Nam biến động ra sao trong giai đoạn 2017 - 2019? Tổng nguồn vốn tăng trưởng liên tục từ 473.799 triệu đồng năm 2017 lên 529.401 triệu đồng năm 2018 và đạt 576.652 triệu đồng năm 2019. Trong đó, nguồn vốn Trung ương chiếm áp đảo 81,68%, nguồn huy động địa phương được cấp bù lãi suất chiếm 16,18%, và nguồn ngân sách địa phương chiếm tỷ trọng khiêm tốn 2,14%.

Vì sao hoạt động cho vay hộ nghèo cần thông qua mô hình Tổ tiết kiệm và vay vốn? Mô hình Tổ tiết kiệm và vay vốn giúp giải quyết bài toán thông tin bất cân xứng và rủi ro đạo đức khi cho vay không thế chấp. Sự giám sát chéo giữa các thành viên cùng thôn xóm tạo áp lực cộng đồng, thúc đẩy người vay sử dụng vốn đúng mục đích sản xuất và chủ động trả nợ đúng hạn.

Luận văn đề xuất những giải pháp đột phá nào về cơ chế vốn ủy thác địa phương? Luận văn khuyến nghị Ủy ban nhân dân huyện Lục Nam cụ thể hóa Chỉ thị số 40-CT/TW bằng việc định kỳ trích ngân sách huyện ủy thác sang ngân hàng tăng tối thiểu 10% - 15%/năm, vượt mức 325 triệu đồng bổ sung của năm 2019 nhằm chủ động nguồn lực cho vay tại chỗ.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý thuyết quản lý tín dụng chính sách xã hội và vai trò của tài chính vi mô trong xóa đói giảm nghèo tại địa bàn cấp huyện.
• Đánh giá toàn diện thực trạng tăng trưởng nguồn vốn đạt 576.652 triệu đồng năm 2019 tại huyện Lục Nam dựa trên mẫu khảo sát thực chứng 362 hộ dân và 64 cán bộ ngân hàng.
• Làm rõ mô hình phối hợp liên ngành hiệu quả giữa Ban đại diện Hội đồng quản trị huyện với 4 tổ chức chính trị - xã hội nhận ủy thác và mạng lưới điểm giao dịch tại 27 xã, thị trấn.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao, gắn liền kế hoạch huy động vốn với chuyển giao khuyến nông và quản trị nợ quá hạn an toàn giai đoạn 2020 - 2025.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực cho các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và cán bộ thực tiễn trong việc tối ưu hóa dòng vốn tín dụng an sinh xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÍN DỤNG CHÍNH SÁCH TẠI NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về quản lý chính sách tại Ngân hàng Chính sách xã hội 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò tín dụng chính sách 1. Khái niệm tín dụng chính sách Từ thực tiễn hoạt động xoá đói, giảm nghèo (XĐGN) của nước ta trong thời gian qua cho thấy: Tín dụng vi mô có mối liên hệ mật thiết với phát triển sản xuất nhỏ, sản xuất nông nghiệp và giảm tỷ lệ nghèo đói.

Việc cung cấp tài chính vi mô cho người nghèo và các đối tượng chính sách khác thông qua hình thức tín dụng sẽ mang lại hiệu quả cao hơn nhiều so với hình thức cấp phát, tài trợ cho không. Quá trình tập trung các nguồn vốn và chu chuyển qua hình thức tín dụng đã tạo được một khối lượng vốn gấp nhiều lần để hỗ trợ người nghèo, đồng thời thông qua việc cung cấp vốn tín dụng, giám sát quá trình sử dụng vốn sẽ giúp người nghèo và các đối tượng chính sách khác biết cách làm ăn, quan tâm đến hiệu quả đồng vốn, làm quen với dịch vụ tài chính - ngân hàng và cơ chế thị trường, tránh tình trạng ỷ lại thụ động, khơi dậy ý thức tự vượt khó vươn lên thoát nghèo, tiến tới làm giàu. Chính vì vậy, chính sách tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác là công cụ quan trọng nhất để thực hiện chương trình mục tiêu Quốc gia XĐGN, bảo đảm an sinh xã hội. Chính sách tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác là việc Nhà nước tổ chức huy động các nguồn lực tài chính để cho vay đối với hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác nhằm tạo việc làm, cải thiện đời sống, hạn chế tình trạng đói, nghèo.

Vì đây là một loại tín dụng mang tính chính sách nên Nhà nước có chính sách ưu đãi đối với người vay về cơ chế cho vay, cơ chế xử lý rủi ro, lãi suất cho vay, điều kiện, thủ tục vay vốn. 6 Vì vậy, tại Điều 1, Nghị định 78/2002/NĐ-CP ngày 04/10/2002 của Chính phủ đã khẳng định: Tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác là việc sử dụng các nguồn lực tài chính do Nhà nước huy động để cho người nghèo và các đối tượng chính sách khác vay ưu đãi phục vụ sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm, cải thiện đời sống; góp phần thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xoá đói giảm nghèo, ổn định xã hội. Từ khái niệm trên có thể thấy tín dụng chính sách xã hội có những đặc trưng cơ bản sau: Một là, đây là kênh tín dụng không vì mục tiêu lợi nhuận: Mục tiêu của tín dụng chính sách là không vì mục tiêu lợi nhuận mà là nhằm phục vụ sản xuất kinh doanh, tạo việc làm, cải thiện đời sống, góp phần thực hiện chương trình mục tiêu XĐGN, ổn định kinh tế - chính trị và bảo đảm an sinh xã hội. Hai là, đối tượng vay vốn tín dụng chính sách xã hội là người nghèo và các đối tượng chính sách khác theo chỉ định của Chính phủ.

Ba là, nguồn vốn để cho vay đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác là nguồn vốn của Nhà nước, tức là nguồn vốn từ Ngân sách và có nguồn gốc từ Ngân sách Nhà nước. Bốn là, người nghèo và các đối tượng chính sách khác khi vay vốn được ưu đãi về lãi suất cho vay, điều kiện vay vốn (Hầu hết các chương trình cho vay không phải thế chấp tài sản), thủ tục cho vay và cách tiếp cận với nguồn vốn tín dụng chính sách xã hội. Đặc điểm tín dụng chính sách Từ khái niệm trên có thể thấy tín dụng chính sách xã hội có những đặc trưng cơ bản sau: Một là, đây là kênh tín dụng không vì mục tiêu lợi nhuận: Mục tiêu của tín dụng chính sách là không vì mục tiêu lợi nhuận mà là nhằm phục vụ sản xuất kinh doanh, tạo việc làm, cải thiện đời sống, góp phần thực hiện chương trình mục tiêu XĐGN, ổn định kinh tế - chính trị và bảo đảm an sinh xã hội. 7 Hai là, đối tượng vay vốn tín dụng chính sách xã hội là người nghèo và các đối tượng chính sách khác theo chỉ định của Chính phủ.

Ba là, nguồn vốn để cho vay đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác là nguồn vốn của Nhà nước, tức là nguồn vốn từ Ngân sách và có nguồn gốc từ Ngân sách Nhà nước. Bốn là, người nghèo và các đối tượng chính sách khác khi vay vốn được ưu đãi về lãi suất cho vay, điều kiện vay vốn (Hầu hết các chương trình cho vay không phải thế chấp tài sản), thủ tục cho vay và cách tiếp cận với nguồn vốn tín dụng chính sách xã hội. Phương thức cấp tín dụng ưu đãi: Việc cho vay của Ngân hàng Chính sách xã hội được thực hiện theo phương thức uỷ thác cho các tổ chức tín dụng, tổ chức chính trị - xã hội theo hợp đồng uỷ thác hoặc trực tiếp cho vay đến Người vay. Thứ nhất: Tín dụng chính sách cho người nghèo và các đối tượng chính sách khác tại Ngân hàng CSXH được triển khai qua hình thức cho vay theo nhóm (group lending) và thông qua quản lý của 4 tổ chức Hội chính trị xã hội, vì vậy nâng cao hiệu quả trong trong nắm bắt thông tin và công tác tương trợ của nhóm hộ.

Việc tăng cường quản lý của Tổ chức Hội, sự giám sát giữa các thành viên trong nhóm vay vốn sẽ làm giảm thiểu rủi ro đạo đức (đặc biệt là trong trường hợp cho vay không có tài sản bảo đảm). Do nhóm vay vốn muốn duy trì uy tín của cả nhóm nên họ có xu hướng giám sát việc sử dụng vốn vay của các thành viên khác sao cho hiệu quả nhất, đúng theo các mục đích được cam kết với ngân hàng. Nói cách khác, cho vay theo nhóm sẽ chuyển rủi ro đạo đức mà ngân hàng phải chấp nhận sang cho các thành viên trong nhóm, qua đó giảm thiểu rủi ro tín dụng cho ngân hàng và làm giảm phí tổn cho ngân hàng do tiết kiệm được nguồn lực cho công tác giám sát sau giải ngân. Thứ hai: Cơ sở dữ liệu về người nghèo và các khoản tín dụng cho người nghèo và các đối tượng chính sách khác thường thiếu hụt và yếu kém 8 cả về số lượng lẫn chất lượng.

Khả năng tiếp cận với các dịch vụ tài chính như tiền gửi, thanh toán của nhóm đối tượng này là rất hạn chế xuất phát từ bản thân nhu cầu và trình độ học vấn của họ cũng như mức độ đáp ứng các dịch vụ tài chính của TCTD tại khu vực nông thôn thường thấp. Tương tự, các thông tin về năng lực pháp lý và tài chính của họ cũng rất khó để thu thập và xác minh do cơ sở dữ liệu tại các địa phương thường không được lưu trữ đầy đủ và chính xác như các đối tượng khách hàng doanh nghiệp được đăng ký với cơ quan quản lý của nhà nước. Do vậy, tình trạng thông tin bất cân xứng cao hơn so với các đối tượng khách hàng khác của ngân hàng. Thứ ba: chi phí của việc cấp tín dụng chính sách cho các đối tượng chính sách ở mức cao so với cho vay các đối tượng khác.

Điều này là do giá trị các khoản tín dụng thường nhỏ, quay vòng nhiều cộng thêm với đặc điểm nhóm đối tượng này nằm phân tán trên một địa bàn rộng, tập trung nhiều ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa nên việc quản lý khoản tín dụng trở nên rất tốn kém, đòi hỏi TCTD phải có một số lượng nhân viên đủ lớn (hoặc trung gian ủy thác) và dành nhiều nguồn lực tài chính, thời gian công tác giám sát sử dụng vốn vay. Số lượng khoản tín dụng lớn, sự đa dạng của nhu cầu tín dụng, địa bàn rộng buộc TCTD phải đánh đổi giữa việc giảm thiểu chi phí quản lý tín dụng và bảo đảm chất lượng tín dụng. Vai trò của tín dụng chính sách Tín dụng chính sách có vai trò vô cùng quan trọng, giúp các hộ nghèo và các đối tượng chính sách có vốn để sản xuất, kinh doanh giúp thoát nghèo. Cụ thể, một số vai trò chính của quản lý hoạt động tín dụng đối với hộ nghèo theo Lê Trọng (2004), như sau: Góp phần sử dụng vốn tín dụng có hiệu quả, đối với hộ nghèo và các đối tượng chính sách, đây là những hộ thiếu vốn, thiếu tiền sinh hoạt để trang trải cuộc sống hằng ngày.

Thêm vào đó là nhiều hộ dân có trình độ dân trí thấp nên việc sử dụng vốn thường kém hiệu quả, không đúng mục đích ban đầu. 9 Với việc quản lý sử dụng vốn tín dụng giúp người nghèo và các đối tượng chính sách sử dụng vốn đúng mục đích, đồng vốn bỏ vào sản xuất kinh doanh trở lên hiệu quả hơn, giúp người dân thoát nghèo, phát triển kinh tế nâng cao đời sống tinh thần. Đảm bảo trả nợ đúng thời hạn, mục tiêu của tín dụng chính sách là giúp người dân có vốn để sản xuất kinh doanh với những chính sách ưu đãi của Nhà nước. Chính vì vậy, vấn đề cấp bách đối với mỗi một ngân hàng đó là đảm bảo việc quản lý hoạt động tín dụng đối với hộ nghèo và các đối tượng chính sách giúp người vay trả nợ đúng hạn với cam kết ban đầu, giúp ngân hàng chính sách đảm bảo vốn để tiếp tục thực hiện nhiệm vụ về giải ngân cho các đối tượng chính sách.

Quản lý hoạt động tín dụng chính sách sẽ giúp hộ nghèo và các đối tượng chính sách có kế hoạch quản lý nợ quá hạn rõ ràng, đối với các hộ nghèo và các đối tượng chính sách, việc trả nợ cho ngân hàng là rất khó khăn vì thiếu kinh nghiệm sản xuất, thiếu tài chính để đầu tư cho sản xuất và để chi tiêu sinh hoạt…Do vậy, tỷ lệ nợ quá hạn là tương đối cao. Để thu hồi nguồn vốn này, ngân hàng chính sách xã hội có những biện pháp tích cực, sáng tạo để nhằm thu hồi nguồn vốn tín dụng cho ngân hàng. Việc quản lý hoạt động tín dụng chính sách sẽ khuyến khích người nghèo và các đối tượng chính sách lao động, tạo việc làm, nâng cao kiến thức tiếp cận thị trường, có điều kiện hoạt động SXKD trong nền kinh tế thị trường.