Tổng quan luận án

Đề tài "Quản lý tiền mã hóa (Cryptocurrency): Kinh nghiệm quốc tế và gợi ý chính sách cho Việt Nam" do nghiên cứu sinh Lê Ngọc Điển thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chuyên ngành Kinh tế Quốc tế (mã số: 9 31 01 06), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Xuân Sang và TS. Tô Thị Ánh Dương, hoàn thành năm 2022.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bước sang thế kỷ 21, sự phát triển nhanh của công nghệ thông tin và mạng lưới viễn thông đã thúc đẩy sự chuyển dịch các hình thái tiền tệ, từ hóa tệ, tiền danh nghĩa, tiền tín dụng, tiền điện tử cho đến sự xuất hiện của tiền mã hóa (cryptocurrency). Kể từ khi đồng tiền mã hóa đầu tiên là Bitcoin xuất hiện vào năm 2009 với mức giá dưới 1 USD, thị trường đã ghi nhận sự tăng trưởng quy mô khi giá 1 Bitcoin đạt mức gần 70.000 USD vào tháng 11 năm 2021. Đến tháng 5 năm 2022, thị trường toàn cầu đã ghi nhận hơn 19.000 loại tiền mã hóa và token với tổng giá trị vốn hóa vượt 1.000 tỷ USD theo số liệu của CoinMarketCap. Gần 30 quốc gia như Mỹ, Đức, Canada, Úc, Brazil, Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc đã chấp nhận Bitcoin như một phương thức thanh toán hợp lệ hoặc tài sản tài chính.

Tại Việt Nam, tiền mã hóa du nhập từ năm 2013 và nhanh chóng hình thành cấu trúc thị trường gồm người khai thác (thợ đào), sàn giao dịch không chính thức, nhà nghiên cứu, đơn vị cung cấp hạ tầng, nhà đầu tư và người sử dụng. Theo thống kê quý I năm 2018, lưu lượng truy cập từ Việt Nam vào trang CoinMarketCap đứng thứ hai thế giới (chiếm 6,39%), và lưu lượng truy cập vào sàn Bittrex chiếm 10,72%, chỉ đứng sau Mỹ. Mặc dù Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 11/04/2018 và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành Chỉ thị số 02/CT-NHNN ngày 13/04/2018 nhằm kiểm soát rủi ro và nghiêm cấm sử dụng tiền mã hóa làm phương tiện thanh toán, các hoạt động giao dịch ngầm vẫn tiếp tục mở rộng ngoài tầm kiểm soát của cơ quan quản lý. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là hệ thống pháp lý Việt Nam chưa có khung khổ rõ ràng để điều chỉnh bản chất của tiền mã hóa, trong khi các công trình nghiên cứu trong nước trước đó còn mang tính tản mạn, thiếu tính hệ thống và chưa cung cấp đầy đủ luận cứ khoa học để hoạch định chính sách quản lý phù hợp với tiến trình hội nhập quốc tế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là làm rõ cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế về quản lý tiền mã hóa tại các nhóm quốc gia điển hình, phân tích thực trạng khai thác, sử dụng và quản lý tiền mã hóa tại Việt Nam; từ đó đề xuất hệ thống gợi ý chính sách quản lý phù hợp nhằm ổn định kinh tế vĩ mô và hệ thống tài chính quốc gia.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tổng quan cơ sở lý luận về tiền mã hóa: làm rõ bản chất, hệ thống hóa khái niệm và phân loại (tiền kỹ thuật số, tiền điện tử, tiền ảo, tiền mã hóa); phân tích đặc điểm, cơ chế giao dịch, lợi ích, hạn chế và các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của tiền mã hóa.
  2. Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của tiền mã hóa trên thế giới từ năm 2009 đến tháng 5 năm 2022 trên các khía cạnh công nghệ, thị trường và pháp lý.
  3. Nghiên cứu mô hình, khuôn khổ pháp lý quản lý tiền mã hóa của một số quốc gia tiêu biểu (Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, Trung Quốc, Thái Lan, El Salvador...).
  4. Phân tích, đánh giá thực trạng khai thác, sử dụng, huy động vốn (ICO) và thực tế quản lý tiền mã hóa tại Việt Nam giai đoạn 2013 - tháng 5/2022.
  5. Đề xuất các gợi ý chính sách quản lý tiền mã hóa cho Chính phủ và các bộ, ngành tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Sự phát triển của tiền mã hóa trên thế giới và kinh nghiệm quản lý tiền mã hóa của một số quốc gia.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào Bitcoin (loại tiền mã hóa chiếm xấp xỉ 50% vốn hóa thị trường) và một số tiền mã hóa tiêu biểu có hệ sinh thái hoàn chỉnh như Ethereum (ETH), Ethereum Classic (ETC), Bitcoin Cash (BCH), Litecoin (LTC), Ripple (XRP), Dash (DSH), Tether (USDT), Cardano (ADA), Zcash (ZEC), Solana... Luận án không đi sâu vào chi tiết kỹ thuật lập trình mà tập trung vào khía cạnh kinh tế, thị trường và chính sách quản lý nhà nước đối với các hoạt động khai thác, gọi vốn (ICO), giao dịch và lưu trữ.
  • Phạm vi không gian: Nghiên cứu thị trường tiền mã hóa toàn cầu, một số quốc gia đại diện và thực tiễn tại Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Từ khi đồng Bitcoin ra đời năm 2009 đến tháng 5 năm 2022.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Luận án điểm lại các công trình nghiên cứu quốc tế từ năm 2012 đến 2020 theo bốn nhóm nội dung chính:

  1. Nhóm định nghĩa và bản chất pháp lý:

    • Cơ quan Mạng lưới Chống tội phạm Tài chính Hoa Kỳ - FinCEN (2013) phân biệt "tiền thật" (real currency) và "tiền ảo" (virtual currency), chỉ ra tiền ảo không có giá trị pháp lý chính thức.
    • Liên minh Châu Âu EU (2016, sửa đổi 2017), Quỹ Tiền tệ Quốc tế - IMF (2017), Ngân hàng Trung ương Châu Âu - ECB (2015) và Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính Quốc tế - FATF (2014) thống nhất coi tiền ảo là sự biểu hiện số của giá trị (digital representation of value), không do Ngân hàng Trung ương (NHTW) phát hành và là tập con của tiền kỹ thuật số (digital currency).
    • Rose, C. (2015) phân tích cấu trúc mạng ngang hàng (peer-to-peer), thuật toán mật mã phân tán và xác định 5 điều kiện vận hành của tiền thuật toán.
    • Christine Lagarde (2017) đánh giá tác động của tiền ảo đối với hệ thống ngân hàng trung ương và công nghệ tài chính (Fintech).

  2. Nhóm đặc tính kinh tế và kỹ thuật:

    • Jerry Brito và Andrea Castillo (2013) nghiên cứu tính chất của Bitcoin và sự bất cập của khung pháp lý hiện hành tại Mỹ, khuyến nghị không nên cấm mà cần chuẩn hóa cơ sở pháp lý.
    • Ittay Eyal và Emin Gun Sirer (2013) phân tích nguy cơ người dùng câu kết lũng đoạn mạng lưới phân tán.
    • Ladislav Kristoufek (2013) dùng dữ liệu Google Search và Wikipedia chứng minh mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa sự quan tâm của cộng đồng và biến động giá Bitcoin, phản ánh tính đầu cơ và tâm lý đám đông.
    • Ron Dorit và Adi Shamir (2012) phân tích định lượng lịch sử giao dịch chuỗi khối Bitcoin, chỉ ra phần lớn Bitcoin khai thác được dùng để tích trữ hơn là thanh toán vi mô.

  3. Nhóm tác động tới chính sách tiền tệ và thị trường tài chính:

    • Pedro Franco (2015) phân tích việc giảm rào cản gia nhập cho doanh nghiệp khởi nghiệp tài chính và tác động làm biến đổi vòng quay tiền tệ.
    • Nghiên cứu (2016) tích hợp cung - cầu tiền ảo vào mô hình thị trường tiền tệ của Keynes để phân tích sự thay thế một phần tiền pháp định.
    • Entrenova Rovinj (2020) tại IRENET phân tích thống kê 30 loại tiền mã hóa hàng đầu trên CoinMarketCap, chỉ ra biên độ biến động giá tách biệt với thị trường tài chính truyền thống.
    • Seetharaman, Saravanan, Patwa và Metha (2017) khảo sát mức độ ảnh hưởng của Bitcoin đối với đồng USD và hệ thống tiền tệ quốc tế.

  4. Nhóm thách thức quản lý, an ninh và phòng chống tội phạm:

    • Tu và Meredith (2015) chỉ ra 3 thách thức quản lý: thiếu thực thể trung tâm để áp đặt chế tài, tính ẩn danh cản trở phòng chống rửa tiền (AML/CFT), và tính chất giao dịch không thể đảo ngược.
    • Báo cáo của IMF (2016) và BIS (2018) chỉ ra rủi ro thất thu thuế, gian lận trong các đợt phát hành ICO theo mô hình Ponzi, sự cố sập sàn giao dịch (như Mt. Gox, Bitfinex), và rủi ro bất ổn tài chính hệ thống.
    • Jacinta Bernadette Rico Shirakawa và Upalat Korwatanasakul (2017) nghiên cứu các yếu tố thể chế tác động đến việc xây dựng chính sách tiền mã hóa, trích dẫn Klein và Olivei (2009).
    • Simon Dyson và William J Liam Bell (2019) nghiên cứu các trở ngại trong điều tra tội phạm mạng và công nghệ ẩn danh trên blockchain.
    • Megan McBride và Zack Gold (2019) đánh giá các kịch bản an ninh và hoạt động rửa tiền, tài trợ khủng bố xuyên biên giới.
    • Levine, Hentschel, Kurth, Dierssen-Morice và Srail (2019) thảo luận về các yêu cầu bảo hiểm rủi ro trong khai thác và vận hành blockchain.

Các hướng nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, các nghiên cứu gắn với tiến trình triển khai Quyết định số 1255/QĐ-TTg ngày 21/8/2017 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án Hoàn thiện khung pháp lý quản lý tài sản ảo, tiền ảo:

  • Khía cạnh pháp lý và phân loại tài sản: Nguyễn Thị Hồng Nhung và Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2015) so sánh khung pháp lý tại Pháp và Thái Lan, đề xuất coi tiền mã hóa là một dạng tài sản hoặc chứng khoán để quản lý và thu thuế; Hoàng Thị Tâm (2018) so sánh mô hình pháp lý của Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc; Trang Ngọc (2014) khảo sát lịch sử Bitcoin; Võ Đình Trí (2017) đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox); Nguyễn Duy Hưng (2017) và Nguyễn Khắc Quốc Bảo (2018) bàn luận về khung pháp lý sau các vụ kiện truy thu thuế và hành vi đầu cơ; Trần Văn Biên và Nguyễn Minh Oanh (2020) nghiên cứu khung pháp lý toàn diện bảo đảm cân bằng giữa quản lý rủi ro và đổi mới sáng tạo.
  • Tác động đến chính sách tiền tệ: Lê Thị Tuấn Nghĩa và Nguyễn Thanh Tùng (2018), Đặng Vương Anh (2018), Trần Vương Thịnh (2018) phân tích thách thức điều hành cung tiền của Ngân hàng Nhà nước và triển vọng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC).
  • Rủi ro và biện pháp quản lý: Phan Hoài Dương (2014) nghiên cứu rủi ro rửa tiền; Phạm Thị Thái (2021) đề xuất 5 nhóm khuyến nghị quản trị; Lê Hải Bình (2018) tổng hợp biện pháp quản lý của Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan; Lê Thị Ngọc Tú (2018) phân tích rủi ro kỹ thuật blockchain và mô hình giám sát quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Luận án xác định các khoảng trống học thuật cần bổ khuyết:

  • Hệ thống hóa tường minh ranh giới khái niệm giữa tiền mã hóa, tiền ảo, tiền điện tử và tiền kỹ thuật số của NHTW (CBDC).
  • Phân tích bản chất phi tập trung, cơ chế giao dịch và các yếu tố tác động trực tiếp đến sự phát triển của hệ sinh thái tiền mã hóa.
  • Phân loại và so sánh hệ thống kinh nghiệm quốc tế theo 4 nhóm tiếp cận chính sách: Thân thiện, Cấm hoàn toàn, Chuyển đổi từ cấm sang chấp nhận, và Sử dụng làm tiền tệ chính thức.
  • Đánh giá toàn diện thực trạng thị trường và thực tế quản lý tại Việt Nam giai đoạn 2013 – 5/2022.
  • Đề xuất mô hình khung pháp lý liên ngành khả thi, phân định rõ thẩm quyền quản lý giữa Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương và Bộ Công an.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung phân tích

Cơ sở lý luận của luận án dựa trên lý thuyết tiền tệ truyền thống, xem xét các hình thái phát triển của tiền tệ gắn liền với 5 chức năng cốt lõi:

  1. Phương tiện trao đổi: Đòi hỏi tính chấp nhận rộng rãi, dễ nhận biết, có thể chia nhỏ, dễ vận chuyển, bền vững, dễ tạo lập hàng loạt và có tính đồng nhất.
  2. Phương tiện lưu giữ giá trị: Đòi hỏi sức mua ổn định theo thời gian.
  3. Thước đo giá trị: Được sử dụng làm đơn vị chuẩn để định giá hàng hóa, dịch vụ trong ý niệm.
  4. Phương tiện thanh toán: Thể hiện tính chất phiếu nợ trong các quan hệ chi trả.
  5. Công cụ điều tiết nền kinh tế: Sự biến đổi lượng tiền tác động trực tiếp đến thanh khoản, mặt bằng giá cả và các biến số kinh tế vĩ mô.

Trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư và sự dịch chuyển từ tư bản tài chính sang tư bản số, tiền mã hóa được tạo lập bằng thuật toán trên nền tảng sổ cái phân tán blockchain mà không do NHTW phát hành, làm nảy sinh các vấn đề về chủ quyền tiền tệ và điều hành vĩ mô (lạm phát, lãi suất, tỷ giá).

Khung phân tích của luận án được xác lập theo logic từ lý luận chung đến kinh nghiệm quốc tế, khảo sát thực trạng tại Việt Nam và đưa ra gợi ý chính sách:

[Tổng quan nghiên cứu & Lý luận chung về tiền tệ, tiền mã hóa]
                       [Gợi ý chính sách quản lý cho Việt Nam]

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng cách tiếp cận định tính kết hợp ba hướng tiếp cận:

  • Tiếp cận lịch sử: Nghiên cứu sự phát triển của tiền mã hóa từ thấp đến cao, sự biến đổi về lượng (số lượng loại tiền, vốn hóa) dẫn đến sự biến đổi về chất (hệ sinh thái, hợp đồng thông minh, ứng dụng tài chính).
  • Tiếp cận hệ thống, toàn diện: Khảo sát từ góc độ quản lý vĩ mô của nhà nước (từ trên xuống) và góc độ của người tham gia thị trường (từ dưới lên).
  • Tiếp cận liên ngành: Đánh giá sự phối hợp giữa các lĩnh vực kinh tế, tài chính - ngân hàng, luật học và an ninh mạng.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể gồm:

  • Phương pháp thống kê: Thu thập và xử lý số liệu về số lượng coin/token, quy mô vốn hóa thị trường, lưu lượng giao dịch, số lượng quốc gia áp dụng các khung chính sách.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân tích bản chất kinh tế, phân loại các mô hình quản lý và tổng hợp các bài học chính sách.
  • Phương pháp so sánh: So sánh đặc tính giữa tiền mã hóa với tiền tệ Fiat, tiền điện tử, tiền ảo, CBDC; so sánh mô hình pháp lý giữa các nhóm quốc gia.
  • Phương pháp thu thập thông tin và dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Tư pháp, Tổng cục Thống kê; báo cáo của các tổ chức quốc tế (WB, IMF, BIS, ADB, FATF, ECB); dữ liệu thị trường từ CoinMarketCap và Bittrex.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về tiền mã hóa

Chương này tổng kết toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến tiền mã hóa từ năm 2012 đến năm 2021. Tác giả phân chia bức tranh nghiên cứu thành các mảng đề tài: nguồn gốc và định nghĩa tiền thuật toán; đặc trưng kinh tế và cơ chế vận hành sổ cái phân tán; ảnh hưởng đến chính sách tiền tệ và vai trò trung gian tài chính; các nguy cơ an ninh, gian lận ICO, rửa tiền và trốn thuế; cùng các khuyến nghị xây dựng thể chế quản lý. Trên cơ sở đó, chương 1 khẳng định tính cần thiết phải xây dựng luận cứ khoa học để thiết lập khung khổ pháp lý điều chỉnh tiền mã hóa tại Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận về quản lý tiền mã hóa

Chương 2 làm rõ các khái niệm, cơ chế vận hành và hệ thống tiêu chí quản trị:

  1. Khái niệm và định danh: Luận án định nghĩa tiền mã hóa là một dạng tiền kỹ thuật số hoạt động dựa trên công nghệ chuỗi khối (blockchain), sử dụng kỹ thuật mật mã (cặp khóa công khai - bí mật, hàm băm, mã hóa đường cong elip) để xác thực các giao dịch phân tán ngang hàng mà không phụ thuộc vào tổ chức phát hành trung tâm hay ngân hàng trung ương. Quản lý tiền mã hóa được hiểu là việc sử dụng hệ thống chính sách, công cụ quản lý và pháp luật để điều chỉnh tiền mã hóa dưới các góc độ: tài sản, hàng hóa, hoặc phương tiện thanh toán nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên, ngăn ngừa tội phạm và phát triển đồng bộ với thông lệ quốc tế. Quản lý tiền mã hóa tập trung vào hai trụ cột: cấp phép, kiểm soát tổ chức phát hành và giám sát hoạt động của các sàn giao dịch.

  2. Tiêu chí đánh giá sự phát triển: Bao gồm: (i) Công nghệ (thuật toán đồng thuận, tốc độ giao dịch, hợp đồng thông minh, GameFi, NFT); (ii) Thị trường (số lượng nhà đầu tư, số lượng coin/token - đạt gần 20.000 loại vào tháng 5/2022, quy mô vốn hóa - đạt đỉnh gần 3.000 tỷ USD vào tháng 11/2021); (iii) Khung pháp luật quản lý của các quốc gia.

  3. Hệ thống bảng so sánh phân loại trong luận án:

Bảng 2.1: Phân biệt tiền mã hóa và tiền kỹ thuật số của NHTW (CBDC)

Tiêu chí Tiền mã hóa Tiền KTS của NHTW (CBDC)
Đơn vị phát hành Tư nhân / Cá nhân lập trình Chính phủ / Ngân hàng Trung ương
Đơn vị quản lý Phân tán / Cộng đồng mạng lưới Chính phủ / Ngân hàng Trung ương
Đơn vị đo lường Số lượng Coin Đồng tiền pháp định truyền thống
Nguồn cung Thường có giới hạn theo thuật toán Vô hạn (do NHTW quyết định phát hành)
Bảo lãnh giá trị Không được bảo lãnh bởi NHTW Được bảo lãnh bởi NHTW
Trung gian thanh toán Không có trung gian tập trung Có (thông qua hệ thống ngân hàng)
Tính ẩn danh Có thể ẩn danh hoặc định danh giả Không thể ẩn danh

Bảng 2.2: Phân biệt tiền mã hóa và tiền tệ Fiat

Tiêu chí Tiền tệ Fiat (Pháp định) Tiền mã hóa (Cryptocurrency)
Ý nghĩa Tiền tệ hợp pháp theo luật định Tiền kỹ thuật số dùng thuật toán mật mã
Ngân hàng Trung ương Do NHTW phát hành và quản lý Hoạt động độc lập với NHTW
Người trung gian Bắt buộc phải có (hệ thống ngân hàng) Không yêu cầu trung gian
Đơn vị đại diện USD, VND, EUR, JPY, GBP... Bitcoin, Ethereum, Ripple, Litecoin...
Cung cấp Vô hạn (tùy thuộc chính sách tiền tệ) Có hạn theo thiết kế mã nguồn
Hình thức Tiền giấy, tiền xu, số dư tài khoản Dữ liệu kỹ thuật số
Đại diện xác thực Chữ ký, con dấu, hóa đơn, phôi in Đoạn mã riêng tư và công khai
Chi phí giao dịch Tương đối cao đối với thanh toán quốc tế Thấp hơn
Hình thức lưu trữ Tài khoản ngân hàng, két sắt vật lý Ví kỹ thuật số (ví nóng, ví lạnh)

Bảng 2.3: Phân biệt Tiền điện tử (E-money), Tiền ảo (Virtual currency) và Tiền mã hóa (Cryptocurrency)

Đặc điểm Tiền điện tử (E-money) Tiền ảo (Virtual currency) Tiền mã hóa (Cryptocurrency)
Giá trị nội tại Có (gắn với tiền pháp định) Không Không
Khả năng chuyển đổi tiền thực Có, theo tỷ lệ 1:1 Rất hạn chế, tùy phạm vi trò chơi Có, thông qua các sàn giao dịch
Sự quản lý của NHTW Có quản lý chặt chẽ Không Không
Cơ chế giao dịch Tập trung Tập trung Phân cấp (Phi tập trung)
Chức năng thanh toán Rộng rãi theo pháp luật Giới hạn trong cộng đồng ảo hẹp Phạm vi toàn cầu (nơi chấp nhận)
Mức độ an toàn Phụ thuộc tổ chức phát hành Thấp Cao nhờ công nghệ Blockchain
Chi phí giao dịch Trung bình/Cao Rất thấp Thấp
Khả năng tiếp cận Trong phạm vi quốc gia Cộng đồng nhất định Toàn cầu
Hình thức lưu trữ Thiết bị điện tử, tài khoản Máy chủ nhà phát hành game Ví kỹ thuật số trên blockchain
Rủi ro dao động giá Thấp Không xác định Rất cao

Bảng 2.4: Phân biệt Coin và Token

Tiêu chí Coin Token
Nền tảng Blockchain Chạy độc lập trên blockchain riêng Chạy dựa trên blockchain nền tảng khác
Mục đích sử dụng Dùng như tiền tệ, lưu trữ giá trị, thanh toán Nhiên liệu mạng lưới (GAS), tiện ích ứng dụng
Cơ chế tạo lập Khai thác (mining) hoặc đặt cược (staking) Phân phối qua ICO, Airdrop, Staking
Thời gian & Chi phí phát triển Thời gian dài, chi phí kỹ thuật lớn Thời gian nhanh, chi phí thấp hơn

Bảng 2.5: Phân biệt Coin nền tảng và Meme Coin

Tiêu chí Coin nền tảng Meme Coin
Hạ tầng kỹ thuật Chạy độc lập trên blockchain riêng Thường xây dựng dựa theo xu hướng cộng đồng
Mục đích & Hệ sinh thái Lưu trữ giá trị, chạy hợp đồng thông minh Thường xuất phát từ các câu chuyện đùa cợt
Nguồn cung Thường giới hạn theo thuật toán Hầu hết có nguồn cung vô hạn
Biến động giá & Vòng đời Ổn định hơn, rủi ro kỹ thuật thấp hơn Biến động cực lớn, vòng đời ngắn, rủi ro cao
Quy mô vốn hóa Chiếm tỷ trọng lớn toàn thị trường Rất ít đồng đạt được quy mô vốn hóa lớn
  1. Môi trường vận hành và các nhân tố ảnh hưởng: Môi trường tiền mã hóa gồm 4 thành tố: Đào tiền/phát hành (Mining), Lưu trữ (Wallets), Thanh toán (Payments), và Giao dịch (Exchanges). Tác giả xác định 9 nhân tố tác động đến sự phát triển và quản lý tiền mã hóa: Khung pháp lý quốc gia; Cung - cầu thị trường; Năng lực tổ chức phát hành; Chi phí khai thác; Số lượng tiền thay thế; Chi phí giao dịch; Sức mạnh truyền thông; Tâm lý thị trường (hội chứng sợ bỏ lỡ cơ hội - FOMO); Mức độ uy tín của sàn niêm yết.

Chương 3: Thực trạng phát triển và kinh nghiệm quốc tế về quản lý tiền mã hóa

Chương 3 khái quát lịch sử phát triển qua 2 giai đoạn: Giai đoạn hình thành (2009 - 2016) và Giai đoạn tăng trưởng mạnh (2017 - tháng 5/2022). Luận án tổng hợp kinh nghiệm quản lý quốc tế thành 4 nhóm tiếp cận chính sách điển hình:

  1. Nhóm quốc gia thân thiện với tiền mã hóa (Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức, Singapore, Thụy Sĩ...):

    • Không cấm đoán mà thiết lập khung khổ pháp lý kiểm soát rủi ro.
    • Định danh tiền mã hóa là tài sản hoặc hàng hóa để quản lý giao dịch và áp dụng chính sách thuế thu nhập từ vốn.
    • Yêu cầu các sàn giao dịch phải đăng ký giấy phép hoạt động, thực hiện quy trình nhận diện khách hàng (KYC) và tuân thủ các quy định phòng chống rửa tiền (AML/CFT).
    • Điển hình tại Nhật Bản: Cơ quan Dịch vụ Tài chính (FSA) quản lý và cấp phép chặt chẽ các sàn giao dịch tiền mã hóa theo Luật Dịch vụ Thanh toán sửa đổi.

  2. Nhóm quốc gia cấm hoàn toàn (Trung Quốc):

    • Ban hành lệnh cấm toàn diện đối với mọi hoạt động phát hành tiền ảo (ICO), cấm các tổ chức tài chính tham gia giao dịch tiền mã hóa, đóng cửa toàn bộ sàn giao dịch trong nước và cấm hoạt động khai thác (đào coin).
    • Ngăn chặn triệt để dòng vốn chảy ra nước ngoài và kiểm soát rủi ro tài chính hệ thống.
    • Đồng thời, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) tập trung phát triển và thử nghiệm đồng Nhân dân tệ số (E-CNY) dưới dạng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC).

  3. Nhóm quốc gia chuyển đổi từ cấm sang chấp nhận và quản lý (Thái Lan):

    • Ban đầu áp dụng các biện pháp hạn chế nghiêm ngặt, nhưng sau đó điều chỉnh bằng cách ban hành Sắc lệnh Hoàng gia về Quản lý Doanh nghiệp Tài sản Kỹ thuật số.
    • Giao Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Thái Lan (SEC Thái Lan) cấp phép cho các sàn giao dịch, các đơn vị môi giới và quản lý các đợt phát hành token số.

  4. Nhóm quốc gia công nhận Bitcoin là đồng tiền pháp định (El Salvador):

    • Tháng 9 năm 2021, El Salvador trở thành quốc gia đầu tiên thông qua Luật Bitcoin, công nhận Bitcoin là đồng tiền thanh toán hợp pháp song song với đồng USD, bắt buộc các cơ sở kinh doanh phải chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin nếu có hạ tầng công nghệ.

Chương 4: Thực trạng khai thác, sử dụng, quản lý tiền mã hóa ở Việt Nam và gợi ý chính sách

Chương 4 tập trung phân tích thực tiễn tại Việt Nam:

  1. Thực trạng hoạt động:

    • Khai thác: Hoạt động nhập khẩu máy đào (ASIC, dàn trâu cày GPU) từng diễn ra rầm rộ tại nhiều địa phương, hình thành các hội nhóm khai thác quy mô lớn.
    • Sử dụng và đầu tư: Tỷ lệ người dân sở hữu và giao dịch tiền mã hóa tại Việt Nam thuộc nhóm đầu thế giới; xuất hiện các điểm chấp nhận thanh toán tự phát dù pháp luật nghiêm cấm.
    • Huy động vốn (ICO): Nhiều dự án phát hành token núp bóng mô hình đa cấp, lừa đảo trả lãi suất cao gây thiệt hại lớn cho người tham gia (tiêu biểu như các vụ việc iFan, Pincoin, Confido...).

  2. Thực tế quản lý và những tồn tại:

    • Khung pháp lý hiện hành (Chỉ thị 10/CT-TTg, Chỉ thị 02/CT-NHNN) mới chỉ dừng lại ở mức độ cảnh báo rủi ro và cấm sử dụng làm phương tiện thanh toán.
    • Tiền mã hóa chưa được định danh rõ ràng trong Bộ luật Dân sự và Luật Chứng khoán (chưa xác định là tài sản, hàng hóa hay chứng khoán).
    • Nhà nước chưa cấp phép cho bất kỳ sàn giao dịch nào, dẫn đến tình trạng các giao dịch diễn ra trên sàn quốc tế hoặc sàn không chính thức, gây thất thu thuế và gia tăng nguy cơ rửa tiền, chuyển tiền bất hợp pháp ra nước ngoài.

  3. Hệ thống gợi ý chính sách cho Việt Nam:

    • Hoàn thiện khung khổ thể chế: Sửa đổi các quy định pháp luật liên quan để công nhận tiền mã hóa là một dạng tài sản ảo / tài sản mã hóa (phi tiền tệ), không thừa nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp.
    • Cơ chế cấp phép sàn giao dịch: Quy định điều kiện thành lập, vốn pháp định, tiêu chuẩn kỹ thuật bảo mật và quy trình KYC/AML đối với các sàn giao dịch tài sản số trong nước.
    • Chính sách thuế: Ban hành hướng dẫn thu thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân đối với các hoạt động kinh doanh, chuyển nhượng và đầu tư tiền mã hóa.
    • Cơ chế thử nghiệm (Sandbox): Cho phép thí điểm có kiểm soát các ứng dụng công nghệ chuỗi khối trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng.
    • Tổ chức thực thi và phối hợp liên ngành: Phân định rõ trách nhiệm giữa Ngân hàng Nhà nước (quản lý phương tiện thanh toán, ngoại hối, CBDC), Bộ Tài chính (quản lý sàn giao dịch, thuế, chứng khoán hóa), Bộ Tư pháp (hoàn thiện khung pháp lý tài sản), Bộ Công Thương (quản lý thương mại điện tử) và Bộ Công an (phòng chống tội phạm công nghệ cao và rửa tiền).

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa và làm rõ bản chất kinh tế của tiền mã hóa trong mối tương quan với các hình thái tiền tệ truyền thống và các dạng tiền kỹ thuật số mới (CBDC, E-money, Virtual currency).
  • Chỉ rõ bản chất phi tập trung vận hành bằng thuật toán mã hóa trên sổ cái phân tán, phân biệt rõ ranh giới giữa Coin nền tảng, Token và Meme coin.
  • Xác lập khung lý luận về quản lý tiền mã hóa dựa trên hai trụ cột: cấp phép, kiểm soát tổ chức phát hành và giám sát sàn giao dịch.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Tổng hợp và hệ thống hóa diễn biến thị trường tiền mã hóa toàn cầu giai đoạn 2009 - 5/2022, phân tích biến động vốn hóa và cơ cấu thị phần của các đồng tiền chủ chốt.
  • Phân loại và so sánh 4 mô hình tiếp cận chính sách của các quốc gia trên thế giới, rút ra các bài học kinh nghiệm về quản lý rủi ro và điều tiết thị trường.
  • Đánh giá thực trạng khai thác, giao dịch ngầm, huy động vốn ICO và chỉ rõ các bất cập trong quản lý nhà nước tại Việt Nam.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách liên ngành đồng bộ, khả thi nhằm vừa kiểm soát rủi ro an ninh tài chính, vừa khai thác tiềm năng của công nghệ số tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án sử dụng phương pháp định tính làm chủ đạo, tập trung vào phân tích chính sách và khuôn khổ pháp lý, không đi sâu vào chi tiết kỹ thuật mã hóa chuyên sâu. Dữ liệu thực nghiệm và thống kê thị trường dừng lại ở mốc thời gian tháng 5 năm 2022. Phạm vi đối tượng chỉ tập trung vào Bitcoin và các coin nền tảng lớn, chưa thể bao quát toàn bộ hơn 19.000 loại token nhỏ lẻ trên thị trường.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Cập nhật diễn biến thị trường và các khung pháp lý quốc tế mới sau năm 2022; nghiên cứu định lượng về mức độ tương quan giữa thị trường tiền mã hóa với thị trường chứng khoán và tỷ giá hối đoái tại Việt Nam; nghiên cứu thiết kế cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (regulatory sandbox) và khả năng phát hành đồng tiền kỹ thuật số của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (CBDC).

Giá trị tham khảo

  • Đối với cơ quan hoạch định chính sách (Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Công Thương): Cung cấp luận cứ khoa học, bài học kinh nghiệm quốc tế và khung giải pháp liên ngành để xây dựng văn bản quy phạm pháp luật quản lý tài sản ảo, cấp phép sàn giao dịch và thu thuế.
  • Đối với các viện nghiên cứu, trường đại học và nghiên cứu sinh: Cung cấp tài liệu tham khảo có hệ thống về lý thuyết tiền tệ trong kỷ nguyên số, phương pháp so sánh chính sách kinh tế quốc tế và hệ thống thuật ngữ chuyên ngành chuẩn xác.
  • Đối với các doanh nghiệp công nghệ, tổ chức tài chính và nhà đầu tư: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về rủi ro pháp lý, cấu trúc thị trường và các tiêu chí phân loại tài sản mã hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt tiền mã hóa (Cryptocurrency) với tiền điện tử (E-money) và tiền ảo (Virtual currency) như thế nào?

Theo luận án, tiền điện tử (E-money) là biểu hiện kỹ thuật số của tiền pháp định, do NHTW quản lý và quy đổi 1:1 sang tiền thực (như ví điện tử MoMo, VNPay). Tiền ảo (Virtual currency) là giá trị kỹ thuật số do tư nhân phát hành, vận hành tập trung trong phạm vi cộng đồng hẹp (như xu trong game). Tiền mã hóa (Cryptocurrency) là dạng tiền kỹ thuật số phi tập trung, sử dụng thuật toán mã hóa trên nền tảng blockchain, không do NHTW phát hành, có khả năng chuyển đổi sang tiền thực trên các sàn giao dịch toàn cầu.

2. Luận án chia các quốc gia trên thế giới thành những nhóm tiếp cận chính sách nào đối với tiền mã hóa?

Luận án phân chia kinh nghiệm quốc tế thành 4 nhóm:

  • Nhóm thân thiện (Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức...): Công nhận là tài sản/hàng hóa, cấp phép sàn giao dịch, thu thuế và kiểm soát AML/CFT.
  • Nhóm cấm hoàn toàn (Trung Quốc): Cấm triệt để giao dịch, khai thác và phát hành ICO, đồng thời phát triển CBDC.
  • Nhóm chuyển đổi từ cấm sang chấp nhận (Thái Lan): Ban hành sắc lệnh quản lý tài sản số, giao Ủy ban Chứng khoán giám sát.
  • Nhóm công nhận là tiền pháp định (El Salvador): Ban hành Luật Bitcoin công nhận Bitcoin là phương tiện thanh toán hợp pháp song song với USD.

3. Thực trạng pháp lý đối với tiền mã hóa tại Việt Nam đến tháng 5/2022 được đánh giá ra sao?

Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm sử dụng tiền mã hóa làm phương tiện thanh toán (Chỉ thị 10/CT-TTg và Chỉ thị 02/CT-NHNN). Tuy nhiên, tiền mã hóa chưa được định danh rõ ràng trong hệ thống pháp luật dân sự và thương mại; hoạt động mua bán, khai thác và đầu tư vẫn diễn ra tự phát trên các sàn không chính thức, nằm ngoài tầm kiểm soát của cơ quan quản lý và chưa có cơ chế thu thuế.

4. Đâu là 4 yếu tố cấu thành môi trường hoạt động của tiền mã hóa theo phân tích của tác giả?

Môi trường hoạt động của tiền mã hóa gồm 4 yếu tố cốt lõi:

  • Khai thác / tạo tiền (Mining): Quá trình giải thuật toán để xác thực giao dịch và đưa đồng tiền mới vào lưu thông.
  • Lưu trữ (Wallets): Hệ thống ví kỹ thuật số (khóa công khai và khóa riêng tư).
  • Thanh toán (Payments): Việc chấp nhận chuyển giao giá trị trong giao dịch thực tế.
  • Sàn giao dịch (Exchanges): Nơi mua bán, hoán đổi giữa tiền mã hóa với nhau và với tiền pháp định.

5. Luận án đề xuất giải pháp cốt lõi nào để quản lý tiền mã hóa tại Việt Nam?

Luận án kiến nghị không nên cấm đoán tuyệt đối mà cần sớm công nhận tiền mã hóa là một dạng tài sản ảo / tài sản mã hóa (không phải là phương tiện thanh toán); thiết lập quy chế cấp phép và giám sát các sàn giao dịch; ban hành chính sách thu thuế từ hoạt động giao dịch; áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox); và phân định thẩm quyền phối hợp chặt chẽ giữa Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương và Bộ Công an.

Kết luận

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Ngọc Điển đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về tiền mã hóa dựa trên nền tảng lý thuyết tiền tệ truyền thống và xu thế phát triển của kinh tế số. Qua việc tổng hợp dữ liệu thực tiễn toàn cầu giai đoạn 2009 - 5/2022 và phân tích kinh nghiệm quản lý của 4 nhóm quốc gia điển hình, công trình đã làm rõ bức tranh hoạt động và những khoảng trống pháp lý tại Việt Nam. Hệ thống gợi ý chính sách được đề xuất trong luận án mang tính khả thi, cung cấp luận cứ khoa học giúp các cơ quan quản lý nhà nước xây dựng khung khổ thể chế quản lý tài sản mã hóa phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế.