Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận về quản lý thu Ngân sách Nhà nước qua Kho bạc Nhà nước 1. Khái quát về thu ngân sách Nhà nước qua Kho bạc Nhà nước 1.1 Ngân sách nhà nước Sự ra đời và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hoá - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của các các loại hình Nhà nước. Nói cách khác, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hoá - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN.
Do vậy, NSNN chính là một phạm trù kinh tế và lịch sử. Với tư cách là cơ quan có quyền lực công cộng để duy trì và phát triển xã hội. Nhà nước phải có nguồn lực tài chính để thực hiện các nguồn lực chức năng của mình bằng quyền lực công cộng, Nhà nước đã ấn định các thứ thuế, bắt công dân phải đóng góp để chi tiêu cho bộ máy nhà nước, quân đội, cảnh sát. NSNN đã có quá trình ra đời và hình thành suốt từ thế kỷ XII đến thế kỷ XVIII.
Cho đến nay, các Nhà nước khác nhau đều tạo lập và sử dụng NSNN, thuật ngữ NSNN được sử dụng khá phổ biến ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới. Theo các tác giả Lê Văn Ái & Bùi Tiến Hanh (2010) thì: “NSNN được đặc trưng bằng sự vận động của các nguồn tài chính gắn liền với quá trình tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định. Nó phản ánh các quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và các chủ thể trong xã hội, phát sinh khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu”. Luật NSNN năm 2015 (Quốc hội, 2015) của Việt Nam quy định “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
download by : skknchat@gmail.com 6 Ngân sách nhà nước là bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia. Ngân sách nhà nước bao gồm những quan hệ tài chính nhất định trong tổng thể các quan hệ tài chính của quốc gia như quan hệ với dân cư, các thành phần kinh tế, các tổ chức xã hội,các quỹ tài chính và các nhà nước khác. Thu ngân sách nhà nước qua KBNN a. Khái niệm, bản chất và phân loại thu ngân sách nhà nước qua KBNN * Khái niệm: Thu NSNN là quá trình Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia, hình thành quỹ NSNN nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ trong quản lý, điều hành nền kinh tế xã hội (Lê Văn Ái - Bùi Tiến Hanh, 2010).
Thu NSNN chứa đựng các mối quan hệ kinh tế dưới hình thức tiền tệ, nảy sinh trong quá trình Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia, hình thành quỹ NSNN. Quá trình Nhà nước dùng quyền lực để thu NSNN thể hiện bằng nhiều cách khác nhau như đề ra các chủ trương, phương hướng thu NSNN; ban hành các chế độ, luật lệ và cơ chế cụ thể để tổ chức tiến hành thu NSNN; thực hiện cưỡng chế về nghĩa vụ nộp NSNN. Theo Luật NSNN sửa đổi năm 2015 của Việt Nam, tại Điều 1 định nghĩa: “Thu ngân sách nhà nước bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật” (Quốc hội, 2015). * Bản chất: Thứ nhất, thu NSNN là quá trình của nhiều hành vi, hành động kế tiếp của Nhà nước.
Thật vậy, hoạt động thu NSNN thực chất bao gồm rất nhiều hành vi, hành động khác nhau của Nhà nước và có thể khái quát chúng thành ba nhóm như sau: download by : skknchat@gmail.com 7 - Nhà nước đề ra các chủ trương, phương hướng, mục tiêu,., về thu NSNN cho một khoảng thời gian hay một chu kỳ nào đó. - Nhà nước ban hành các chính sách, chế độ về thu NSNN: luật, pháp lệnh, nghị định,., về thu thuế, phí, lệ phí. Nhà nước tổ chức cơ chế hành thu, tức là tổ chức thực hiện cơ chế thu các khoản thu cụ thể cho NSNN… Thứ hai, thu NSNN được dựa trên các quyền lực vốn có của Nhà nước về chính trị, kinh tế,…đó là cơ sở cho hoạt động thu NSNN. Thứ ba, thu NSNN được thực hiện dưới dạng tiền tệ.
Đó là một bộ phận của cải vật chất của xã hội được huy động về tay Nhà nước nhưng khi được ghi thu NSNN là phải dưới dạng tiền tệ * Phân loại: - Thuế: Thuế là hình thức động viên bắt buộc một phần thu nhập của cá nhân, doanh nghiệp cho nhà nước có thể bằng hình thức trực tiếp (thuế đánh vào thu nhập) hoặc gián tiếp (thuế GTGT, thuế xuất nhập khẩu…). Trong các nội dung thu NSNN thì nguồn thu từ thuế chiếm chủ yếu và có tính bền vững cao do được trích từ một phần giá trị của hoạt động sản xuất, kinh doanh, và cũng là một công cụ hữu hiệu của nhà nước dùng để điều tiết các hoạt động của nền kinh tế. Tiền thu từ thuế không hoàn trả trực tiếp mà hoàn trả gián tiếp và không tương đương dưới hình thức người chịu thuế được hưởng các hàng hoá, dịch vụ nhà nước cung cấp không mất tiền hoặc với giá thấp và không phân biệt giữa người nộp thuế nhiều hay ít. - Phí và lệ phí: Phí và lệ phí là khoản thu có tính chất bắt buộc, nhưng mang tính đối giá, nghĩa là phí và lệ phí thực chất là khoản tiền mà mọi công dân trả cho nhà nước khi họ hưởng thụ các dịch vụ do nhà nước cung cấp.
So với thuế, tính pháp lý của phí và lệ phí thấp hơn. Phí gắn liền với vấn đề thu hồi một phần hay toàn bộ chi phí đầu tư đối với hàng hóa dịch vụ công cộng hữu hình. Lệ phí gắn liền với việc thụ hưởng những lợi ích do việc cung cấp các dịch vụ hành chính, pháp lý cho các thể nhân và pháp nhân. download by : skknchat@gmail.com 8 - Các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước:Các khoản thu này bao gồm, tiền thu hồi vốn của Nhà nước tại các cơ sở kinh tế, thu hồi tiền cho vay của Nhà nước (cả gốc và lãi), thu nhập từ vốn góp của Nhà nước vào các cơ sở kinh tế, kể cả thu từ lợi nhuận sau khi thực hiện nghĩa vụ về thuế của các tổ chức kinh tế có sự tham gia góp vốn của Nhà nước theo quy định của pháp luật.
- Thu từ hoạt động sự nghiệp: Các khoản thu được thu từ bán sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp như thu tiền bán sản phẩm sản xuất thử của các đơn vị nghiên cứu khoa học, bán sách do trường tự in ấn…hay là khoản chênh lệch giữa thu và chi của các đơn vị hoạt động sự nghiệp có thu. - Các khoản thu khác: Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân ở ngoài nước cho Chính phủ Việt Nam, các cấp chính quyền và các cơ quan, đơn vị nhà nước. Các khoản đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân ở trong và ngoài nước. Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
Đặc điểm của thu ngân sách nhà nước qua KBNN Một là, thu NSNN dưới bất kỳ xã hội nào cũng đều gắn liền với quyền lực chính trị và việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Nói một cách cụ thể, quyền lực của Nhà nước và các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước là những nhân tố trực tiếp quyết định mức thu, nội dung và cơ cấu thu của NSNN. Hai là, các hoạt động thu NSNN được tiến hành trên cơ sở những luật nhất định như Luật NSNN, các luật thuế, các chế độ, chính sách do Nhà nước ban hành. Các hoạt động thu NSNN bắt buộc phải dựa trên cơ sở pháp luật vì thu NSNN có phạm vi rộng, tác động đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội và có liên quan tới lợi ích của hầu hết các chủ thể trong nền kinh tế.
Thực chất của thu NSNN là lấy về cho Nhà nước một phần thu nhập của các tổ chức và cá nhân trong xã hội. Do đó, các tổ chức, cá nhân có thu nhập đều là đối tượng của hoạt động thu NSNN. download by : skknchat@gmail.com 9 Ba là, nguồn tài chính chủ yếu hình thành nên nguồn thu NSNN là từ giá trị sản phẩm thặng dư của xã hội và được hình thành chủ yếu qua quá trình phân phối lại mà trong đó thuế là hình thức thu phổ biến. Thu NSNN gồm nhiều khoản thu với nhiều hình thức khác nhau và có tính chất khác nhau như tự nguyện - bắt buộc; ngang giá - không ngang giá; có đối khoản - không có đối khoản trực tiếp; kinh tế - phi kinh tế.
Bốn là, thu NSNN gắn chặt với quy mô và trình độ phát triển của nền kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị khác nhau như giá cả, thu nhập, lãi suất. Sự vận động của các phạm trù đó vừa tác động đến sự tăng giảm mức thu, vừa đặt ra yêu cầu nâng cao tác dụng điều tiết của các công cụ thu NSNN. Kết quả quá trình hoạt động của nền kinh tế và hình thức, phạm vi, mức độ vận động của các phạm trù giá trị khác là tiền đề quan trọng đối với NSNN. Ngược lại, chính sách thu NSNN khi áp dụng vào thực tế sẽ trở thành nhân tố quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả quá trình hoạt động của nền kinh tế cũng như sự vận động của các phạm trù giá trị khác.
Vai trò của thu ngân sách nhà nước qua KBNN Thu NSNN đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội. Có thể xem xét vai trò của thu NSNN trên một số điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, dưới góc độ là hoạt động tạo nguồn tài chính của Nhà nước, thu NSNN nhằm đảm bảo nguồn tài chính để duy trì hoạt động của bộ máy Nhà nước, đảm bảo trật tự xã hội, an ninh quốc phòng.