CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Ngân sách nhà nước NSNN là một bộ phận chủ đạo, là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình. Mặt khác còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội. NSNN là kế hoạch thu - chi tài chính hàng năm của Nhà nước được xét duyệt theo trình tự pháp định.
NSNN là bản dự toán (bản ghi) cân đối hàng năm về thu, chi cho các cơ quan chính quyền Nhà nước. NSNN được quy định trong Luật Ngân sách Nhà nước như sau: "NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước". Để có kinh phí chi cho hoạt động của mình, nhà nước đã đặt ra các khoản thu do mọi công dân đóng góp để hình thành nên quỹ tiền tệ của mình. Thực chất, thu ngân sách nhà nước là việc nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ ngân sách nhà nước nhằm thỏa mãn các nhu cầu của nhà nước.
* Hệ thống NSNN: Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách gắn bó hữu cơ với nhau, có mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu, chi của từng cấp ngân sách. Cơ cấu NSNN được mô tả theo sơ đồ sau: 5 Ngân sách nhà nước Ngân sách Trung ương Ngân sách Địa phương Ngân sách cấp Tỉnh Ngân sách cấp Quận, huyện, thị xã (Gọi chung là Ngân sách cấp Huyện) Ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (Gọi chung là Ngân sách cấp Xã) Sơ đồ 1.1: Cơ cấu hệ thống Ngân sách Nhà Nước NSNN bao gồm NSTW và NSĐP. NSĐP bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân. Theo quy định của Luật tổ chức chính quyền địa phương hiện hành NSĐP bao gồm: Ngân sách tỉnh, ngân sách huyện và ngân sách xã.
Trong đó, ngân sách huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách huyện) là một bộ phận của NSĐP; dự toán thu, chi ngân sách huyện được lập theo phân cấp của cơ quan có thẩm quyền đảm bảo điều kiện vật chất cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ máy Nhà nước ở cấp huyện bao gồm nhiệm vụ của cấp huyện và nhiệm vụ điều hành kinh tế xã hội của địa phương do cấp huyện quản lý. Theo đó, chính quyền cấp huyện phải chấp hành các quy định của hiến pháp, pháp luật và chủ động trong việc khai thác các thế mạnh trên địa bàn huyện để tăng nguồn thu, bảo đảm chi và thực hiện cân đối ngân sách của cấp huyện. Ngân sách cấp huyện. - Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là ngân sách tỉnh), bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách các huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh.
6 - Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách huyện), bao gồm ngân sách cấp huyện và ngân sách xã, phường, thị trấn. - Ngân sách xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách xã). Ngân sách cấp huyện là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN, do UBND huyện xây dựng, quản lý và sử dụng. Do HĐND cùng cấp quyết định và giám sát quá trình tổ chức thực hiện.
Qua quá trình nghiên cứu, tìm hiểu tài liệu, tác giả đưa ra khái niệm ngân sách huyện như sau: Ngân sách cấp huyện là toàn bộ các quan hệ kinh tế giữa các chủ thể phát sinh trong quá trình tạo lập phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền Nhà nước cấp huyện nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng của Nhà nước cấp huyện trong khuôn khổ được phân công quản lý. Những vấn đề cơ bản của thu ngân sách cấp huyện 1. Khái niệm, đặc điểm của thu ngân sách cấp huyện Thu ngân sách cấp huyện là quá trình động viên một bộ phận nguồn lực tài chính vào ngân sách cấp tỉnh được thực hiện bằng hệ thống các chính sách, pháp luật do Nhà nước ban hành. Các đặc điểm về thu ngân sách cấp huyện: Thứ nhất, thu ngân sách cấp huyện chứa đựng các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị nảy sinh trong quá trình Nhà nước dùng quyền lực tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ tiền tệ tập trung của chính quyền Nhà nước cấp huyện.
Thứ hai, hoạt động thu của ngân sách cấp huyện luôn gắn chặt với nhiệm vụ của chính quyền huyện được phân cấp; đồng thời luôn chịu sự kiểm tra giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở cấp huyện. Chính vì vậy các chỉ tiêu thu luôn mang tính pháp lý. Thứ ba, thu ngân sách cấp huyện phản ánh quan hệ lợi ích giữa hai bên, một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở đại diện là chính quyền huyện với một bên là lợi ích chung của các chủ thể kinh tế khác. 7 Thứ tư, hoạt động thu ngân sách cấp huyện luôn gắn chặt với thực trạng kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị như giá cả, lãi suất, thu nhập Thứ năm, thu ngân sách cấp huyện có các quan hệ thu rất đa dạng và biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau.
Nhưng các khoản thu này chỉ được thừa nhận khi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt. Phân loại thu ngân sách cấp huyện Một là, căn cứ vào phạm vi phát sinh, các khoản thu ngân sách cấp huyện được chia thành các khoản thu trong nước hay thu nội địa và các khoản thu ngoài nước. Thu nội địa bao gồm các khoản thu phát sinh tại lãnh thổ Việt Nam, trong đó chủ yếu là các loại thuế như: Thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế thu nhập cá nhân, thuế tài nguyên. Ngoài ra còn có các khoản thu từ phí, lệ phí, thu bán cổ phần các doanh nghiệp nhà nước, thu bán cổ phần các doanh nghiệp nhà nước, thu từ hoạt động xổ số kiến thiết.
Thu ngoài nước bao gồm các khoản thu phát sinh từ các hoạt động bên ngoài lãnh thổ Việt Nam như các khoản thu viện trợ không hoàn lại của chính phủ nước ngoài, các tổ chức quốc tê và cá nhân ở nước ngoài cho Nhà nước Việt Nam. Hai là, căn cứ vào mức độ được hưởng các khoản thu của ngân sách cấp huyện. Các khoản thu ngân sách cấp huyện hưởng 100% là các khoản thu dành cho cấp huyện sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn tài chính bảo đảm các nhiệm vụ chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển. Căn cứ quy mô nguồn thu, chế độ phân cấp quản lý kinh tế - xã hội và nguyên tắc đảm bảo tối đa nguồn tại chỗ cân đối cho các nhiệm vụ chi thường xuyên, khi phân cấp nguồn thu, HĐND cấp huyện xem xét dành cho ngân sách cấp huyện hưởng 8 100%.
Ở nước ta có 63 tỉnh, thành phố thì việc ban hành các cơ chế về các khoản thu ngân sách cấp tỉnh hưởng 100% là 63 văn bản khác nhau. Đối với tỉnh Quảng Ninh các khoản thu ngân sách huyện hưởng 100% bao gồm: + Thuế tài nguyên, trừ thuế tài nguyên thu từ hoạt động thăm dò, khai thác dầu, khí; + Thuế môn bài; + Thuế sử dụng đất nông nghiệp; + Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp; + Tiền sử dụng đất, trừ thu tiền sử dụng đất tại điểm k khoản 1 Điều 35 của Luật này; + Tiền cho thuê đất, thuê mặt nước; + Tiền cho thuê và tiền bán nhà ở thuộc sở hữu nhà nước; + Lệ phí trước bạ; + Thu từ hoạt động xổ số kiến thiết; + Các khoản thu hồi vốn của ngân sách địa phương đầu tư tại các tổ chức kinh tế; thu cổ tức, lợi nhuận được chia tại công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên có vốn góp của Nhà nước do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đại diện chủ sở hữu; thu phần lợi nhuận sau thuế còn lại sau khi trích lập các quỹ của doanh nghiệp nhà nước do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đại diện chủ sở hữu; + Thu từ quỹ dự trữ tài chính địa phương; + Thu từ bán tài sản nhà nước, kể cả thu tiền sử dụng đất gắn với tài sản trên đất do các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc địa phương quản lý; + Viện trợ không hoàn lại của các tổ chức quốc tế, các tổ chức khác, các cá nhân ở nước ngoài trực tiếp cho địa phương; + Phí thu từ các hoạt động dịch vụ do các cơ quan nhà nước địa phương thực hiện, trường hợp được khoán chi phí hoạt động thì được khấu trừ; các 9 khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đại diện chủ sở hữu thì được phép trích lại một phần hoặc toàn bộ, phần còn lại thực hiện nộp ngân sách theo quy định của pháp luật về phí, lệ phí và quy định khác của pháp luật có liên quan; + Lệ phí do các cơ quan nhà nước địa phương thực hiện thu; + Tiền thu từ xử phạt vi phạm hành chính, phạt, tịch thu khác theo quy định của pháp luật do các cơ quan nhà nước địa phương thực hiện; + Thu từ tài sản được xác lập quyền sở hữu của Nhà nước do các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc địa phương xử lý; + Thu từ quỹ đất công ích và thu hoa lợi công sản khác; + Huy động đóng góp từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật; + Thu kết dư ngân sách địa phương; + Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa các cấp ngân sách là các khoản thu được tiến hành phân chia theo một tỷ lệ nhất định để tập trung nguồn lực tài chính vào từng cấp ngân sách. Theo quy định hiện hành thì các khoản thu được tiến hành phân chia theo tỷ lệ phần trăm giữa ngân sách cấp tỉnh, ngân sách cấp huyện và ngân sách xã, thị trấn cũng giống như khoản thu mà ngân sách cấp huyện được hưởng 100% thì khoản thu theo tỷ lệ điều tiết cũng không được nhà nước quy định trong luật NSNN hay các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.