CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NSNN VÀ QUẢN LÝ THU NSNN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ NSNN VÀ QUẢN LÝ THU NSNN Thu NSNN có vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế, vì vậy công tác quản lý thu NSNN được nhiều tác giả quan tâm. Đến nay đã có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu khoa học viết về lĩnh vực này như: “ Hoàn thiện công tác triển khai Dự án Hiện đại hoá thu, nộp ngân sách Nhà nước trên địa bàn quận Cầu Giấy, Hà Nội” (Nguyễn Thị Phương Anh ,2014). Luận văn Thạc sỹ.
Tác giả đã đi sâu phân tích, đánh giá những ưu điểm, nhược điểm khi triển khai dự án và đưa ra một số giải pháp hoàn thiện công tác triển khai dự án Hiện đại thu NSNN trên địa bàn quận Cầu Giấy. Tuy vậy, luận văn chưa phân tích được các nội dung khác liên quan đến quản lý thu NSNN qua KBNN. “Ứng dụng mô hình kinh tế lượng vĩ mô để dự báo thu ngân sách nhà nước” (Phạm Thị thu Hồng, 2012). Hà Nội: Tài Chính Việt Nam 2012- Viện Chiến Lược và Chính sách Tài chính.
Tác giả đã nêu lên tầm quan trọng của dự báo thu ngân sách Nhà nước và đưa ra những giải pháp khả thi để thực hiện. Trên Tạp chí quản lý Ngân quỹ Quốc gia có rất nhiều bài viết đề cập đến quản lý thu ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước và chiến lược phát triển Kho bạc trong những năm sắp tới, ví dụ như : “Vai trò của hiện đại hóa thu NSNN đối với cải cách hành chính nhà nước”( Tạ Đông Vinh, 2010), Tạp chí Quản lý ngân quỹ quốc gia, (số 99), Tr 28-29; ).Tác giả đã phân tích sự đổi mới trong hiện đại hóa thu NSNN đã phát huy những vai trò tích cực trong đối với cải cách hành chính nhà nước của KBNN và các cơ quan thu. 5 “ Phối hợp thu ngân sách nhà nước góp phần cải cách hành chính nhà nước” ( Vũ Công Chính,2012) Tạp chí Quản lý ngân quỹ quốc gia, (số 126), Tr 12-15; Trong bài viết của mình, tác giả đã nêu lên tính hiện đại, tính tiện ích trong công tác phối hợp thu được thể hiện rõ bởi các cơ quan, đơn vị tham gia công tác phối hợp thu đều sử dụng chung một cơ sở dữ liệu đầu vào và đầu ra. Như vậy tính hiện đại trong triển khai dự án phối hợp thu NSNN đã xóa đi sự không thống nhất về số liệu thu NSNN giữa cơ quan Thuế, Hải quan, Tài Chính, Kho bạc hay gặp phải.
“ Kho bạc Nhà nước tích cực triển khai cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực thu Ngân sách Nhà nước”(Nguyễn Thị Hoài,2014) Tạp chí Quản lý ngân quỹ quốc gia, (số 150), Tr 34-35; Theo bài viết, thực hiện chỉ đạo của Bộ Tài Chính về cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực thu NSNN, KBNN đã khẩn trương phối hợp với các cơ quan thu và NHTM để rà soát và triển khai các nội dung liên quan. “ Kết quả triển khai chiến lược phát triển kho bạc Nhà nước đến năm 2020 và giải pháp thực hiện”(Nguyễn Văn Quang,2015 ) Tạp chí Quản lý ngân quỹ quốc gia, (số 151+152),Tr 22-27; Trong bài viết, tác giả đã tổng kết kết quả đạt được sau 7 năm triển khai thực hiện Chiến lược phát triển KBNN, đồng thời cũng đặt ra những vấn đề cần phải tiếp tục triển khai, hoàn thiện nhằm hoàn thành tốt nhất mục tiêu chiến lược đã đề ra. “Một số định hướng thực hiện kế hoạch phát triển Kho bạc Nhà nước giai đoạn 2016-2020”(Lưu Hoàng,2015) Tạp chí Quản lý ngân quỹ quốc gia (số 151+152), Tr28-31.Theo bài viết, chiến lược phát triển KBNN đến năm 2020 với mục tiêu là : Xây dựng KBNN hiện đại, hoạt động an toàn, hiệu quả và phát triển ổn định vững chắc, đến năm 2020, các hoạt động KBNN được thực hiện trên nền tảng công nghệ thông tin hiện đại và hình thành Kho bạc điện tử. 6 Một số bài viết được khai thác trên trang web của Cục Thuế Hà Nội và Hải quan Hà Nội như: “Nộp thuế điện tử tạo điều kiện thuận lợi cho người nộp thuế” Tác giả đã nêu lên những điều kiện để các doanh nghiệp thực hiện nộp thuế điện tử và những lợi ích do nộp thuế điện tử mang lại.
“Trao đổi về công tác phối hợp thu ngân sách nhà nước qua ngân hàng thương mại”(Nguyễn Quang Hùng). Trong bài viết, tác giả đã phân tích về chương trình ứng dụng thu theo dự án Hiện đại hóa ngân sách nhà nước đã góp phần nâng cao hiệu quả công tác quản lý thu NSNN cho hệ thống KBNN và các cơ quan thu, nhất là khi thực hiện thu thuế qua hệ thống ngân hàng thương mại. Các bài viết của các tác giả đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau liên quan đến quản lý ngân sách nhà nước và quản lý thu NSNN qua KBNN. Trước yêu cầu mục tiêu phát triển kinh tế- xã hội của đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế, công tác quản lý thu NSNN qua KBNN dù liên tục có sự đổi mới qua từng thời kỳ với nhiều nội dung như: khai thác những thành tựu công nghệ thông tin vào quản lý thu NSNN; thực hiện cải cách quy trình quản lý, nghiệp vụ; cải cách thủ tục hành chính…thì vẫn cần có những giải pháp mới để tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho các đối tượng nộp thuế; theo dõi hạch toán khoa học các nguồn thu của NSNN; tập trung thật đầy đủ, kịp thời nguồn thu vào NSNN.
Tóm lại, đã có một số công trình nghiên cứu về vấn đề này, tuy nhiên trong luận văn của mình tác giả mong muốn đánh giá vấn đề trên các góc độ khác nhau để có thể tăng độ tin cậy cho nhận định và hiệu quả cho các giải pháp. Mặt khác trong giai đoạn hiện nay cũng cần có những đánh giá mang tính cập nhật hơn khi công tác quản lý thu NSNN qua KBNN nói chung và KBNN Hà Nội nói riêng đã có những cải cách mạnh mẽ trong những năm qua. 7 Xuất phát từ những lý do trên tác giả đã lựa chọn đề tài “Quản lý thu Ngân sách Nhà nước qua KBNN Hà Nội” để tiếp tục nghiên cứu vấn đề cấp thiết này. Tác giả đã kế thừa và phát huy có chọn lọc các lý thuyết nghiên cứu của các tác giả trước đó để làm rõ hơn một số vấn đề về công tác thu và quản lý thu NSNN, đề ra các giải pháp nhằm góp phần thực hiện tốt hơn công tác quản lý thu NSNN qua KBNN Hà Nội trong giai đoạn hiện nay và những năm tiếp theo.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NSNN VÀ QUẢN LÝ THU NSNN 1. Ngân sách nhà nước 1. Ngân sách nhà nước Nhà nước với tư cách là cơ quan công quyền để duy trì và phát triển xã hội. Để thực hiện chức năng đó Nhà nước cần phải có ngân sách dựa trên cơ sở ấn định các khoản thu bằng tiền, bắt buộc mọi tổ chức và cá nhân trong xã hội phải có trách nhiệm đóng góp để lập ra quỹ tài chính riêng của Nhà nước.
Quỹ tài chính này được sử dụng để chi tiêu cho hoạt động của bộ máy Nhà nước, cho quân đội và cảnh sát, phát triển kinh tế văn hóa.Như vậy, NSNN là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của một quốc gia và là cơ sở vật chất cho Nhà nước tồn tại, hoạt động cũng như thực hiện các chức năng của mình. NSNN là dự toán hàng năm về toàn bộ các nguồn tài chính được Nhà nước huy động và sử dụng, nhằm bảo đảm thực hiện chức năng của Nhà nước do Hiến pháp qui định. Xét về mặt hình thức, NSNN là một bản dự toán thu, chi do Chính phủ lập ra, đệ trình Quốc hội phê chuẩn và giao cho Chính phủ tổ chức thực hiện. Xét về nội dung, NSNN bao gồm những nguồn thu cụ thể và được lượng hóa.
Các nguồn thu đều được nộp vào một quỹ tiền tệ và các khoản chi đều được xuất ra từ quỹ tiền tệ ấy. Thu và chi quỹ này có quan hệ ràng buộc 8 với nhau gọi là cân đối. Cân đối thu chi NSNN là cân đối lớn nhất trong nền kinh tế và được Nhà nước quan tâm đặc biệt. Xét về các quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN, các khoản thu- nhập quỹ NSNN, các khoản chi- xuất quỹ NSNN đều phản ánh những quan hệ kinh tế nhất định giữa Nhà nước với người nộp, giữa Nhà nước với cơ quan, đơn vị thụ hưởng quỹ NSNN.
Ở Việt Nam, theo Luật NSNN năm 1996 và Luật NSNN sửa đổi năm 2002 của Việt Nam, tại Điều 1 quy định: "Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Quản lý ngân sách nhà nước Quản lý nói chung được quan niệm như một quy trình công nghệ mà chủ thể quản lý tiến hành thông qua việc sử dụng các công cụ và phýõng pháp thích hợp nhằm tác động và điều khiển đối tượng quản lý hoạt động phát triển phù hợp với quy luật khách quan và đạt tới các mục tiêu đã định. Trong hoạt động quản lý, các vấn đề về: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, công cụ và phương pháp quản lý, mục tiêu quản lý là những yếu tố trung tâm đòi hỏi phải xác định đúng đắn. Khái niệm tổng quát về quản lý NSNN như sau: Quản lý NSNN là hoạt động của các chủ thể quản lý NSNN thông qua việc sử dụng có chủ định các phương pháp quản lý và các công cụ quản lý để tác động và điều khiển hoạt động của NSNN nhằm đạt được các mục tiêu đã định.
Quản lý NSNN thực chất là quản lý thu, chi NSNN và cân đối hệ thống NSNN. Quản lý thu NSNN là việc nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ NSNN nhằm thỏa mãn các nhu cầu của nhà nước. Quản lý chi NSNN là việc nhà nước phân 9 phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nước theo những nguyên tắc đã được xác lập.Quản lý thu ngân sách nhà nước 1. Thu ngân sách nhà nước Có thể hiểu thu NSNN là quá trình Nhà nước sử dụng quyền lực công để tập trung một bộ phận của cải xã hội hình thành nên quỹ NSNN phục vụ cho việc chi dùng của Nhà nước.
Thu NSNN ở xã hội nào cũng gắn liền với quyền lực chính trị, các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước.