Tổng quan nghiên cứu

Quản lý thu ngân sách nhà nước là huyết mạch tài chính quyết định khả năng thực thi các chức năng quản lý, điều tiết kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội của mọi cấp chính quyền. Tại huyện Dakcheung, một địa bàn vùng cao biên giới nghèo nhất của tỉnh Sekong thuộc vùng Nam Lào, việc bảo đảm nguồn lực tài khóa luôn là một thử thách phức tạp. Tính đến cuối năm 2023, quy mô dân số toàn huyện đạt 19.836 người với mức thu nhập bình quân đầu người khiêm tốn khoảng 26,4 triệu kíp/người/năm, trong đó gần 70% lực lượng lao động phụ thuộc chặt chẽ vào nông nghiệp tự cấp tự túc. Dù đối mặt với hạ tầng giao thông cách trở khi tuyến Quốc lộ 16B huyết mạch kết nối sang Quốc lộ 14D của Việt Nam qua cặp cửa khẩu Dak Ork - Nam Giang chủ yếu là đường đất hiểm trở, kinh tế huyện vẫn ghi nhận bước chuyển mình tích cực.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra là làm thế nào để khai thác bền vững tiềm năng kinh tế bản địa, hạn chế sự lệ thuộc kéo dài vào nguồn trợ cấp cân đối từ cấp trên, đồng thời khắc phục triệt để tình trạng thất thu, nợ đọng thuế kéo dài và quy trình lập dự toán còn cảm tính. Đề tài tập trung phân tích thực trạng công tác quản lý thu ngân sách nhà nước giai đoạn 2021 - 2023 nhằm hệ thống hóa cơ sở thực chứng, từ đó xây dựng hệ thống 5 nhóm giải pháp mang tính chiến lược có giá trị ứng dụng thực tiễn cao đến năm 2030. Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng tổng thu ngân sách trên địa bàn đã đạt mốc 25.862 triệu kíp vào năm 2023, tăng trưởng 3,06% so với giai đoạn đầu kỳ, khẳng định tiềm năng gia tăng tính tự chủ ngân sách nếu quy trình quản lý được tái cấu trúc đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại kết hợp lý thuyết phân cấp tài khóa nhằm làm sáng tỏ cơ chế phân chia quyền hạn, trách nhiệm giữa các cấp chính quyền địa phương. Trong mô hình quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, chu trình tài khóa vận hành khép kín thông qua 4 mắt xích cốt lõi bao gồm lập dự toán, tổ chức chấp hành thu, quyết toán ngân sách và công tác kiểm tra, thanh tra, xử lý sai phạm. Nghiên cứu hệ thống hóa các khái niệm căn bản về tiềm lực tài chính địa phương, tính bền vững của nguồn thu thuế và vai trò điều tiết kinh tế vĩ mô của hệ thống tài khóa cơ sở.

Cơ sở pháp lý nền tảng của đề tài được đối chiếu chặt chẽ theo các quy định hiện hành của nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, tiêu biểu là Luật Ngân sách Nhà nước số 52/NA thông qua ngày 19 tháng 12 năm 2018 và Luật Thuế số 38/NA ban hành ngày 29 tháng 11 năm 2019. Bên cạnh đó, khung điều hành thu phí, lệ phí và phân định trách nhiệm quản lý được chuẩn hóa trên cơ sở Quyết định số 2821/QD-MOF ngày 28 tháng 12 năm 2017 và Nghị định số 56/PM ngày 13 tháng 6 năm 2019. Đây là hệ quy chiếu pháp lý chuẩn mực giúp xác định thẩm quyền điều hành của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp huyện trong cấu trúc chính quyền địa phương 3 cấp tại Lào.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp định tính và định lượng nhằm bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao nhất. Dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ báo cáo quyết toán tài chính, niên giám thống kê và văn bản điều hành của 5 cơ quan quản lý chức năng trên địa bàn huyện Dakcheung trong giai đoạn 2021 - 2023. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thiết lập thông qua cuộc điều tra khảo sát thực địa đối với toàn bộ 43 cán bộ công chức, viên chức trực tiếp phụ trách mảng tài chính - ngân sách tại địa phương. Cỡ mẫu 43 nhân sự bao gồm 4 đại biểu thuộc Hội đồng nhân dân, 6 chuyên viên Kho bạc Nhà nước, 3 cán bộ Ủy ban nhân dân, 25 chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch và 5 cán bộ thuộc Chi cục Thuế huyện.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích với tiêu chí chọn lọc chính xác những người trực tiếp thực thi, thẩm định và giám sát nguồn thu, bảo đảm tính đại diện chuyên môn sâu sắc. Bảng hỏi khảo sát được thiết kế khoa học dựa trên thang đo Likert 5 mức độ để lượng hóa nhận định của cán bộ về từng khâu trong chu trình quản lý thu. Các dữ liệu sau khi thu thập được xử lý trên phần mềm chuyên dụng Excel, kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích thực chứng, phương pháp so sánh đối chiếu và tổng hợp khái quát hóa. Lý do lựa chọn các phương pháp phân tích này xuất phát từ nhu cầu đo lường chính xác các xu hướng biến động tài khóa, đồng thời bóc tách rõ nét những nguyên nhân chủ quan và khách quan tác động đến hiệu quả thu ngân sách tại vùng cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực tế giai đoạn 2021 - 2023 cho thấy tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Dakcheung duy trì đà tăng trưởng ổn định, tăng từ 25.094 triệu kíp năm 2021 lên mức 25.862 triệu kíp năm 2023, tương đương mức tăng lũy kế 3,06%. Trong cơ cấu các nguồn thu, số thu ngân sách phát sinh trực tiếp tại địa phương đóng vai trò trụ cột vững chắc khi tăng trưởng ấn tượng 10,3%, từ 15.257 triệu kíp năm 2021 chạm ngưỡng 16.828 triệu kíp vào năm 2023. Diễn biến này phản ánh sự khởi sắc của các hoạt động sản xuất kinh doanh, thương mại biên mậu và phát triển vùng nguyên liệu cà phê đặc sản trên địa bàn.

Điểm sáng nổi bật tiếp theo là tính tự chủ tài chính của huyện Dakcheung từng bước được cải thiện rõ rệt. Khoản thu bổ sung trợ cấp cân đối từ ngân sách cấp trên đã giảm mạnh từ 9.907 triệu kíp năm 2021 xuống còn 7.163 triệu kíp vào năm 2023, tương đương mức giảm 27,7%. Đồng thời, số thu chuyển nguồn từ năm trước chuyển sang ghi nhận mức 1.871 triệu kíp năm 2023, phản ánh việc quản lý dòng tiền và điều hành các nguồn kết dư ngân sách ngày càng chặt chẽ. Tuy nhiên, công tác lập dự toán hàng năm còn bộc lộ khiếm khuyết lớn khi thường áp đặt mức tăng trưởng chỉ tiêu cơ học từ 7% đến 10% mà chưa bám sát tiềm lực thực tế từ cơ sở, dẫn đến tình trạng dự toán thiếu tính tiên lượng và nhiều khoản thu thiếu tính bền vững.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét tổng thể bức tranh tài khóa địa phương, các phát hiện nghiên cứu hoàn toàn tương thích với các lý thuyết phân cấp tài chính công tại các nền kinh tế đang phát triển. Toàn bộ các chỉ tiêu thu chi và đánh giá của cán bộ có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng so sánh cơ cấu nguồn thu và bảng phân bổ giá trị trung bình từ thang đo Likert 5 mức độ. Sự chuyển dịch cơ cấu nguồn thu tại Dakcheung khẳng định nỗ lực nội tại vượt bậc, đặc biệt khi so sánh với huyện lân cận là Lamam trong cùng tỉnh Sekong, nơi có tổng thu 8 tháng đầu năm 2024 đạt 318,96 tỷ Kip, vượt 6,88% kế hoạch năm và tăng 78,78% so với cùng kỳ năm 2023 nhờ khai thác tối đa nguồn lực công nghiệp và dịch vụ đô thị.

Hạn chế lớn nhất tại Dakcheung là nguồn thu nội địa vẫn dựa quá nhiều vào tiền cấp quyền sử dụng đất và các khoản thu mang tính biến động cao. Nguyên nhân bắt nguồn từ cơ cấu kinh tế với gần 70% dân số làm nông nghiệp thủ công, giao thông cách trở và nhận thức tuân thủ pháp luật thuế của cư dân vùng biên còn sơ sài. Thêm vào đó, sự phối hợp giữa 5 cơ quan chủ chốt gồm Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Chi cục Thuế, Kho bạc Nhà nước và Phòng Tài chính - Kế hoạch ở một số thời điểm chưa thực sự đồng bộ. Quy trình quyết toán thường bị chậm trễ và các đợt thanh tra, xử lý vi phạm thuế chưa được tiến hành định kỳ thường xuyên, làm suy giảm hiệu lực răn đe của pháp luật.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao chất lượng công tác lập dự toán thu ngân sách nhà nước hàng năm. Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện chủ trì phối hợp chặt chẽ với Chi cục Thuế khảo sát toàn diện nguồn thu phát sinh tại các bản làng và khu vực cửa khẩu biên giới Dak Ork - Nam Giang, kiên quyết loại bỏ phương pháp giao chỉ tiêu cào bằng từ 7% đến 10%. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ sai số dự báo thu thực tế dưới 5% mỗi năm, bảo đảm kế hoạch tài chính bám sát tốc độ phục hồi kinh tế giai đoạn 2025 - 2028.

Thứ hai, đổi mới quy trình tổ chức thực hiện và hiện đại hóa công nghệ quản lý thu. Chi cục Thuế huyện Dakcheung cần đóng vai trò nòng cốt, liên kết với hệ thống Kho bạc Nhà nước triển khai lộ trình số hóa dữ liệu người nộp thuế, mở rộng ứng dụng kê khai và nộp thuế điện tử. Mục tiêu đạt 100% doanh nghiệp và tối thiểu 60% hộ kinh doanh cá thể tại các thị trấn, trung tâm giao thương thực hiện giao dịch điện tử vào cuối năm 2026, phấn đấu duy trì mức tăng trưởng thu nội địa hàng năm từ 8% đến 10%.

Thứ ba, siết chặt kỷ luật quyết toán ngân sách và tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra chuyên đề. Ủy ban nhân dân huyện thành lập đoàn kiểm tra liên ngành thường trực, đặt mục tiêu triển khai tối thiểu 2 cuộc thanh tra chuyên sâu mỗi năm về quản lý hóa đơn và chống thất thu thuế tài nguyên khoáng sản, lâm sản. Đẩy mạnh việc truy thu các khoản nợ thuế đọng, phấn đấu giảm tỷ lệ nợ đọng đọng thuế xuống dưới mức 3% trên tổng số thu dự toán được giao trước năm 2027.

Thứ tư, chuẩn hóa năng lực chuyên môn và đạo đức công vụ cho đội ngũ cán bộ ngành tài chính. Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp Sở Tài chính tỉnh Sekong tổ chức các khóa bồi dưỡng định kỳ 2 lần mỗi năm cho 43 cán bộ công chức thuộc 5 cơ quan chuyên trách, hoàn thành việc chuẩn hóa nghiệp vụ quản lý tài chính công tiên tiến trước năm 2028 nhằm tạo nền tảng chuyển đổi số tài khóa vững mạnh đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà lãnh đạo và cán bộ công chức chuyên trách tại Ủy ban nhân dân, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Chi cục Thuế huyện Dakcheung. Luận văn cung cấp bức tranh dữ liệu toàn diện về tình hình tài khóa địa phương giai đoạn 2021 - 2023, từ đó giúp lãnh đạo cơ sở áp dụng ngay 5 nhóm giải pháp quản lý để tối ưu hóa nguồn thu thuế và chống thất thu hiệu quả trên địa bàn.

Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh tại Hội đồng nhân dân và Sở Tài chính tỉnh Sekong, cũng như Bộ Tài chính Lào. Tài liệu mang đến những luận cứ thực chứng giá trị về mô hình phân cấp quản lý tài chính cho các huyện miền núi đặc thù, hỗ trợ quá trình sửa đổi, bổ sung các định mức phân chia tỷ lệ ngân sách phù hợp với tình hình phát triển kinh tế vùng sâu, vùng xa.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu viên tại các học viện, viện nghiên cứu và trường đại học chuyên ngành kinh tế, tài chính công. Đề tài đóng vai trò như một nghiên cứu điển hình tiêu biểu về quản trị tài khóa địa phương tại các vùng biên mậu đang phát triển, làm tài liệu tham khảo phong phú phục vụ giảng dạy môn Quản lý ngân sách nhà nước và Tài chính công.

Thứ tư, học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công. Công trình cung cấp quy trình nghiên cứu chuẩn mực, kết hợp bài bản giữa khung pháp lý đặc thù của Lào và phương pháp xử lý dữ liệu điều tra 43 cán bộ công chức bằng thang đo Likert, là tài liệu mẫu mực phục vụ việc viết đề án tốt nghiệp và khóa luận khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Điều kiện tự nhiên và địa lý tại huyện Dakcheung tác động thế nào đến công tác thu ngân sách? Huyện Dakcheung có địa hình núi cao hiểm trở, giao thông phụ thuộc vào tuyến đường đất Quốc lộ 16B thường sạt lở vào mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10. Dân số chỉ có 19.836 người sống thưa thớt, khiến chi phí hành chính cho công tác quản lý và thu thuế bị đẩy lên cao, đồng thời hạn chế các hoạt động giao thương quy mô lớn.

Hệ thống pháp luật Lào điều chỉnh hoạt động thu ngân sách cấp huyện dựa trên các văn bản cốt lõi nào? Hoạt động quản lý thu ngân sách huyện Dakcheung được điều chỉnh trực tiếp bởi Luật Ngân sách Nhà nước số 52/NA năm 2018, Luật Thuế số 38/NA năm 2019, Nghị định số 56/PM năm 2019 của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định số 2821/QD-MOF năm 2017 về chế độ thu phí, lệ phí do Bộ Tài chính ban hành, bảo đảm tính pháp lý tối cao trong thu nộp ngân sách.

Nguyên nhân nào giúp nguồn thu trợ cấp cân đối từ cấp trên cho huyện Dakcheung giảm 27,7%? Mức thu bổ sung từ cấp trên giảm mạnh từ 9.907 triệu kíp xuống 7.163 triệu kíp vào năm 2023 xuất phát từ nỗ lực mở rộng nguồn thu nội địa của địa phương. Khoản thu trên địa bàn tăng 10,3% đạt 16.828 triệu kíp, cho thấy hoạt động khai thác quỹ đất, thương mại dịch vụ và xuất khẩu tiểu ngạch đang tạo ra tiềm lực tự cân đối khả quan hơn.

Cỡ mẫu khảo sát 43 cán bộ công chức có bảo đảm tính đại diện khoa học cho đề tài không? Mẫu 43 cán bộ được chọn theo phương pháp có chủ đích, bao quát toàn bộ 100% nhân sự chuyên trách quản lý tài chính và ngân sách tại 5 đơn vị chủ chốt trên toàn địa bàn huyện Dakcheung. Việc khảo sát trực tiếp những nhân sự am hiểu sâu sắc quy trình nghiệp vụ giúp dữ liệu đạt độ tin cậy và phản ánh chuẩn xác thực tiễn quản lý tài khóa.

Giải pháp then chốt nào giúp huyện Dakcheung phát triển nguồn thu bền vững hướng đến năm 2030? Giải pháp đột phá là chuyển đổi cơ cấu thu từ phụ thuộc tiền cấp quyền sử dụng đất sang khai thác bền vững thế mạnh kinh tế cửa khẩu và nông nghiệp hàng hóa giá trị cao, điển hình là cà phê Arabica. Kết hợp với việc số hóa 100% dữ liệu quản lý thuế sẽ tạo nguồn thu dồi dào, ổn định lâu dài cho ngân sách huyện.

Kết luận

  • Công trình đã hệ thống hóa sâu sắc khung lý luận và cơ sở pháp lý về phân cấp quản lý thu ngân sách nhà nước cấp huyện, đặc biệt bám sát bối cảnh đặc thù vùng cao tại nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào.
  • Phân tích chi tiết chuỗi dữ liệu thực chứng giai đoạn 2021 - 2023, ghi nhận tổng thu ngân sách huyện Dakcheung đạt 25.862 triệu kíp năm 2023, trong đó số thu nội địa đạt mức tăng trưởng 10,3%.
  • Chỉ rõ những điểm nghẽn căn bản tại địa phương như quy trình lập dự toán còn cảm tính, tỷ lệ lao động nông nghiệp chiếm tới gần 70%, nợ đọng thuế chưa giải quyết triệt để và công tác thanh tra chưa duy trì thường xuyên.
  • Thiết kế hệ thống 5 nhóm giải pháp hoàn thiện chu trình ngân sách từ khâu lập dự toán, chấp hành thu, quyết toán đến kiểm tra thanh tra với lộ trình thực thi rõ nét từ năm 2025 đến năm 2028.
  • Khẳng định mục tiêu nâng cao tính tự chủ tài chính công cho huyện nghèo miền núi Dakcheung với tầm nhìn dài hạn hướng tới năm 2030, mở ra hướng đi bền vững cho các địa phương biên giới tương đồng.

Đóng góp nổi bật của luận văn là sự kết hợp chuẩn mực giữa dữ liệu thống kê tài chính thực tế và kết quả điều tra xã hội học từ 43 cán bộ công chức chuyên trách tại 5 cơ quan ban ngành cơ sở. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý tài chính hãy tải ngay trọn bộ luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế để tham khảo toàn diện hệ thống số liệu, mẫu phiếu điều tra và các giải pháp tài khóa chuyên sâu giàu giá trị ứng dụng.