CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUẢN LÝ THÔNG TIN ĐỐI NGOẠI TRÊN BÁO IN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Lý luận chung về thông tin đối ngoại và báo in 1. Các yếu tố của thông tin đối ngoại Thông tin là nguồn gốc của nhận thức, là dữ liệu có ý nghĩa được dùng để biểu hiện những đề mục hiểu biết nhằm giúp chủ thể ra quyết định và kiểm soát các hoạt động; thông tin trong hoạt động quản lý là một tập hợp nhất định các thông báo khác nhau về sự kiện đã xảy ra trong hoạt động quản lý và trong môi trường bên ngoài có liên quan đến hoạt động quản lý đó, về những thay đổi thuộc tính của hệ thống quản lý và môi trường xung quanh, nhầm kiến tạo các biện pháp tổ chức, các yếu tố vật chất, nguồn lực, không gian và thời gian đối với khách thể quản lý. Trong quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại, cụm từ thông tin đối ngoại được sử dụng khá thường xuyên.
Cũng có nhiều quan điểm về thông tin đối ngoại. Kết luận số 16-KL/TW, ngày 14/02/2012 của Bộ Chính trị về Chiến lược phát triển thông tin đối ngoại giai đoạn 2011 – 2020- Việt Nam đã chỉ rõ: công tác thông tin đối ngoại là một bộ phận rất quan trọng trong công tác tuyên truyền, công tác tư tưởng của Đảng và là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài; thực hiện công tác thông tin đối ngoại là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị; cần phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo, huy động sức mạnh tổng hợp của các lực lượng trong hoạt động thông tin đối ngoại. Trong 20 năm kể từ sau chỉ thị 11/CT-TW về đổi mới tăng cường công tác TTĐN, thông tin đối ngoại đã luôn được quán triệt và đóng vai trò quan trọng của công tác đối ngoại cũng như công tác tư tưởng. “TTĐN nhằm làm cho thế giới hiểu rõ đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước; quan điểm và lập trường của Việt Nam trong các vấn đề quốc tế và khu vực; giới thiệu những thành tựu to lớn của công cuộc đổi mới; về đất nước, con người, lịch 10 sử, văn hóa dân tộc; đấu tranh chống lại những luận điệu sai trái, xuyên tạc của các thế lực thù địch đối với Việt Nam, qua đó tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ, hợp tác, giúp đỡ của bạn bè quốc tế, sự đồng thuận và đóng góp của đồng bào ta ở nước ngoài đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.”1 Như vậy có thể hiểu: Thông tin đối ngoại là hoạt động thông tin của một quốc gia nhằm giới thiệu, quảng bá hình ảnh quốc gia ra thế giới, thông tin về tình hình thế giới và chính sách đối ngoại của quốc gia cho nhân dân trong nước.
TTĐN nhằm mục đích tạo ra sự hiểu biết về quốc gia đó, xây dựng hình ảnh của quốc gia ở bên ngoại theo cách mà quốc gia đó mong muốn, phục vụ lợi ích của quốc gia. Chủ thể thông tin đối ngoại TTĐN do nhiều chủ thể khác nhau thực hiện, hoạt động TTĐN là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và mọi tầng lớp nhân dân Việt Nam. Nghĩa là toàn bộ các tổ chức đảng, nhà nước, trung ương, địa phương, các đoàn thể chính trị - xã hội, các bộ, ban, ngành, các đơn vị thông tin đại chúng, nhà xuất bản, hội văn nghệ, các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, các đoàn Việt Nam ra nước ngoài, các doanh nghiệp… cũng các cán bộ, công chức, viên chức thuộc các tổ chức trên và mọi người Việt Nam đi công tác học tập, làm việc, sinh sống ở nước ngoài…, đều tham gia công tác TTĐN2. Xuất phát từ tầm quan trọng yêu cầu của thông tin đối ngoại, đảng và nhà nước Việt Nam xác định việc thực hiện thông tin đối ngoại là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị.
Như vậy, chủ thể thông tin đối ngoại gồm: - Các cơ quan đảng từ trung ương đến địa phương - Nhà nước gồm: Quốc hội, chính phủ (văn phòng chính phủ, các bộ, ngành trực thuộc chính phủ), tòa án và viện kiểm sát ở trung ương, chính quyền địa phương (hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân các cấp) - Các đại sứ quán, các cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài, 1 Vụ Thông tin đối ngoại và Hợp tác quốc tế, Ban Tuyên giáo Trung ương, Cục Thông tin đối ngoại, Bộ Thông tin và Truyền thông, “Sổ tay công tác thông tin đối ngoại”. 2 Lê Thanh Bình, Báo chí và Thông tin đối ngoại, 2012, Tr. 11 - Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể nằm trong mặt trận (tổ chức chính trị - xã hội) gồm Đoàn thanh niên, Hội liên hiệp phụ nữ, Hội cựu chiến binh, Hội nông dân, Tổng liên đoàn lao động Việt Nam - Các nhà xuất bản, các hội văn học nghệ thuật, các đoàn Việt Nam ra nước ngoài trong đó bao gồm cả cơ sở doanh nghiệp, đoàn người Việt Nam đi công tác, học tập và lao động hoặc đang trong quá trình sinh sống ở nước ngoài. - Các tổ chức truyền thông đại chúng,… Các chủ thể này thực hiện thông tin đối ngoại theo nhiệm vụ và chức năng, đều phải có trách nhiệm tiến hành hoạt động thông tin đối ngoại, đưa hình ảnh Việt Nam đến với bạn bè quốc tế.
Đối tượng TTĐN Đối tượng thông tin đối ngoại có điểm khác với thông tin đối nội. Trong thông tin đối ngoại, đối tượng cần thông tin thường là những cá nhân hoặc tổ chức không có cùng mức độ tin tưởng hoặc có nhiều mặt không nhất trí, tin tưởng vào đường lối, chính sách của nhà nước. Đối tượng thông tin không cùng chung chí hướng, cách tư duy và suy nghĩ, thậm chí đối lập về cách tư duy, cách suy nghĩ, văn hóa, truyền thống, phong tục tập quán. Các nhóm đối tượng của thông tin đối ngoại đến từ các tầng lớp, giai cấp, thành phần xã hội có trình độ nhận thức, hiểu biết và có mối quan tâm khác nhau đến Việt Nam.
Đó là nhân dân tất cả các nước trên thế giới, Đặc biệt là nước các nước láng giềng, các nước trong khu vực, các nước lớn, các trung tâm kinh tế chính trị xã hội lớn và các bạn bè truyền thống… như trong Quyết định số 2434/ QĐ-TTg Phê duyệt Quy hoạch hệ thống báo chí đối ngoại đến năm 2020, định hướng đến năm 2030 đã xác định: “Báo chí đối ngoại cần xác định đối tượng TTĐN có trọng tâm, trọng điểm nhất, đặc biệt là các nước láng giềng, các nước lớn, các nước trong khối ASEAN, Mỹ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, các nước khu vực Mỹ latinh, đồng bào ta ở nước ngoài, đặc biệt là giới trẻ; chủ động cung cấp đầy đủ thông tin trong nước và tiếp nhận kịp thời thông tin từ bên ngoài để phục vụ để phục vụ triển khai các 12 chính sách phát triển kinh tế - xã hội – văn hóa, an ninh, quốc phòng bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, chủ quyền lãnh thổ, chủ quyền biển đảo”.1 Về cơ bản có thể chia đối tượng của hoạt động thông tin đối ngoại thành bốn nhóm lớn trong đó có ba nhóm đặc thù: Nhóm thứ nhất là nhân dân, chính phủ các nước trên thế giới, các nước láng giềng, các nước trong khu vực, các nước lớn, các trung tâm kinh tế - chính trị- xã hội lớn và các nước bạn bè truyền thống. Đây là nhóm đối tượng lớn nhất của công tác thông tin đối ngoại. Đến nay, Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với 189 nước trong tổng số 193 quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc, có quan hệ kinh tế - thương mại và đầu tư với hơn 220 quốc gia và vùng lãnh thổ; xây dựng được mạng lưới 17 đối tác chiến lược và 13 đối tác toàn diện, trong đó có toàn bộ các nước Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và các nước thành viên ASEAN, mạng lưới bạn bè và đối tác quan trọng ngày càng được mở rộng, hợp tác ngày càng hiệu quả2. Trong điều kiện lực lượng TTĐN của Việt Nam còn mỏng, các nguồn nhân lực còn yếu, đối tượng của công tác TTĐN phải tập trung vào chính giới, các nhà kinh doanh, trí thức, đội ngũ người làm báo chí, xuất bản, các nhà Việt Nam học, những bạn bè có thiện chí với Việt Nam.
Chính họ là những cầu nối thế giới với Việt Nam và Việt Nam với thế giới và vì vậy thông tin đến với những đối tượng này càng cần được cung cấp chính xác, kịp thời, thuyết phục. Nhóm đối tượng thứ hai là người nước ngoài sinh sống, làm việc, học tập, du lịch ở Việt Nam. Họ đang làm việc trong các đoàn ngoại giao, báo chí, các đoàn khách viếng thăm, du lịch, lưu học sinh nước ngoài, giới đầu tư kinh doanh, chuyên gia nước ngoài trong các lĩnh vực,đại diện các tổ chức chính phủ nước ngoài, các tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính phủ quốc tế, nhà 1 Quyết định số 2434/ QĐ-TTg Phê duyệt Quy hoạch hệ thống báo chí đối ngoại đến năm 2020, định hướng đến năm 2030. 2 PTT Phạm Bình Minh, “Hướng tới nền ngoại giao toàn diện, hiện đại và những kỳ vọng đổi mới với cán bộ ngoại giao tương lai”.
13 báo phóng viên của các văn phòng đại diện các cơ quan thông tấn nước ngoài ở Việt Nam. Người nước ngoài ở Việt Nam có nguyện vọng giành thời gian đáng nhớ, trải nghiệm du lịch hay làm việc ở Việt Nam mỗi ấn tượng tốt đẹp của họ về Việt Nam, mỗi món quà kỷ niệm, một mặt hàng độc đáo, vừa ý, mỗi thông tin đúng đắn về Việt Nam mà họ đem về nước là một lời quảng bá quý giá cho hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Trong nhóm đối tượng này đội ngũ phóng viên nước ngoài thường trú tại Việt Nam đã được xem là nhóm đối tượng ưu tiên chú ý. Hiện nay ở Việt Nam có gần 40 hãng truyền thông quốc tế có mặt tại Việt Nam1.
Ngoài ra còn đội ngũ phóng viên không thường trú. Họ đến Việt Nam trong một thời gian ngắn hay nhân các sự kiện lớn như đại hội đảng, các ngày lễ lớn, tết, Festival hay đi tháp tùng các chuyến viếng thăm cấp cao, các hội nghị quốc tế quan trọng tổ chức tại Việt Nam. Nhóm phóng viên, nhà báo nước ngoài khi đăng tải thông tin từ Việt Nam ra các ấn phẩm của họ ở nước ngoài thường mang lại hiệu quả cao hơn. Thông tin đối ngoại hướng đến nhóm đối tượng này chủ yếu về đường lối, chính sách, chủ trương của Việt Nam, trong đó có sự kiện quan trọng phải về tình hình Việt Nam cần đầy đủ, càng chính xác, đầy đủ, kịp thời.