Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, giáo dục đại học kỹ thuật đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết chuyên sâu và năng lực thực hành ứng dụng. Tại Trường Đại học Nha Trang, một cơ sở đào tạo có bề dày lịch sử 60 năm, khối ngành kỹ thuật công nghệ giữ vai trò trọng tâm với 23 chuyên ngành đào tạo, quy tụ 294 giảng viên và 6.590 sinh viên. Toàn trường hiện vận hành hệ thống gồm hơn 768 thiết bị thí nghiệm, thực hành chính được bố trí tại 60 phòng thí nghiệm và xưởng thực hành chuyên dụng.

Tuy nhiên, công tác quản lý hệ thống thiết bị kỹ thuật này đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Nguồn lực tài chính đầu tư biến động mạnh và thiếu tính ổn định: từ mức 396,97 triệu đồng năm 2016, tăng đột biến lên hơn 20,05 tỷ đồng năm 2017 nhờ dự án ngân sách nhà nước cấp, sau đó sụt giảm xuống còn 2,95 tỷ đồng năm 2018. Tình trạng thiết bị xuống cấp, thiếu linh kiện thay thế, công tác bảo trì định kỳ chưa đồng bộ cùng với việc chưa ứng dụng công nghệ thông tin trong quản trị đã làm giảm hiệu quả khai thác trang thiết bị phục vụ giảng dạy và nghiên cứu khoa học.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung khảo sát, phân tích toàn diện thực trạng quản lý thiết bị thí nghiệm, thực hành các ngành kỹ thuật tại Trường Đại học Nha Trang trong năm học 2018 - 2019. Trên cơ sở nhận diện các yếu tố ảnh hưởng từ chủ thể quản lý, đối tượng quản lý đến người sử dụng, đề tài đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp khoa học, đồng bộ. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc tối ưu hóa chu trình quản trị, nâng cao tuổi thọ tài sản và gia tăng từ 20% đến 25% hiệu suất khai thác phòng thí nghiệm, đáp ứng trực tiếp yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đại học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận quản lý giáo dục hiện đại, kết hợp lý thuyết quản trị chức năng cổ điển với 4 chức năng cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra giám sát. Khung phân tích tích hợp quan điểm quản lý chất lượng tổng thể cùng hệ thống nguyên tắc quản trị thiết bị giáo dục đại học.

Ba khái niệm trung tâm được chuẩn hóa gồm:

  1. Quản lý thiết bị thí nghiệm, thực hành: Quá trình tác động có mục đích của chủ thể quản lý vào hệ thống phương tiện kỹ thuật nhằm tối ưu hóa các khâu từ mua sắm, khai thác, sử dụng đến bảo quản, bảo dưỡng.
  2. Thiết bị thí nghiệm, thực hành kỹ thuật: Tổ hợp phương tiện vật chất, máy móc, mô hình mô phỏng và công cụ đo lường chuyên dụng phục vụ việc chuyển giao tri thức, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp cho sinh viên.
  3. Ngành đào tạo kỹ thuật: Lĩnh vực khoa học ứng dụng các nguyên lý toán học và tự nhiên vào thiết kế, chế tạo, vận hành hệ thống kỹ thuật kinh tế và hiệu quả.

Quá trình quản lý thiết bị kỹ thuật phải thỏa mãn 4 yêu cầu cơ bản: tính sư phạm, tính kỹ thuật, tính kinh tế và tính mỹ thuật. Hệ thống thiết bị tại trường đại học kỹ thuật được phân thành 3 nhóm: nhóm thiết bị dùng chung cho các môn cơ sở, nhóm thiết bị chuyên ngành theo từng bộ môn và nhóm phần mềm mô phỏng kỹ thuật cao.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ báo cáo tổng kết giai đoạn 2016 - 2018 của Phòng Kế hoạch - Tài chính, Phòng Tổ chức - Hành chính, cùng hệ thống sổ sách theo dõi 768 thiết bị tại 60 phòng thí nghiệm thuộc 9 khoa, viện đào tạo chuyên ngành kỹ thuật.

Phương pháp khảo sát bằng phiếu hỏi được triển khai trên cỡ mẫu 708 người, đạt tỷ lệ đại diện 20,74% trên tổng thể 3.414 người thuộc diện nghiên cứu. Mẫu khảo sát áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo từng nhóm đối tượng:

  • Nhóm 1: 39 cán bộ quản lý cấp trường, khoa, bộ môn (đạt tỷ lệ phản hồi 70,9% trên tổng số 55 cán bộ quản lý).
  • Nhóm 2: 147 giảng viên trực tiếp giảng dạy và chuyên viên quản lý phòng thí nghiệm (đạt tỷ lệ 84,5% trên tổng số 174 người).
  • Nhóm 3: 522 sinh viên năm thứ hai và năm thứ ba đang trực tiếp học tập thực hành (đạt tỷ lệ 16,4% trên tổng số 3.185 sinh viên).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học (tính tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình theo thang đo khoảng 5 mức độ Likert) nhằm định lượng hóa mức độ đánh giá thực trạng, đối chiếu sự khác biệt nhận thức giữa các nhóm chủ thể và kiểm định tính khả thi của các giải pháp. Toàn bộ quá trình điều tra thực địa được thực hiện từ tháng 3/2019 đến tháng 6/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại Trường Đại học Nha Trang phản ánh 4 phát hiện cốt lõi về công tác quản lý thiết bị thí nghiệm, thực hành:

Thứ nhất, sự bất ổn định về nguồn tài chính đầu tư. Tổng nguồn kinh phí mua sắm năm 2017 đạt trên 20,05 tỷ đồng (trong đó ngân sách nhà nước chiếm 19,959 tỷ đồng), nhưng năm 2016 chỉ có 396,97 triệu đồng và năm 2018 chỉ đạt 2,955 tỷ đồng trích từ quỹ phát triển sự nghiệp của nhà trường.

Thứ hai, khoảng cách nhận thức rõ rệt về rào cản đầu tư giữa các nhóm nhân sự. Có tới 69,23% cán bộ quản lý cho rằng yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến đầu tư thiết bị là hạn chế về nguồn lực tài chính. Ngược lại, 55,10% giảng viên và chuyên viên khẳng định trở ngại lớn nhất bắt nguồn từ thủ tục, quy trình mua sắm rườm rà, trong khi chỉ có 32,65% đồng tình với lý do thiếu tài chính.

Thứ ba, công tác mua sắm và chuẩn bị nhân sự sau mua sắm chưa đạt kỳ vọng cao. Về quy trình mua sắm, 53,85% cán bộ quản lý đánh giá ở mức trung bình và 7,69% đánh giá mức yếu; trong khi nhóm giảng viên và chuyên viên có 56,46% đánh giá mức khá và 32,65% mức trung bình. Đối với khâu chuẩn bị nhân sự quản lý vận hành sau mua sắm, 53,85% cán bộ quản lý chỉ xếp loại mức trung bình, thể hiện sự lúng túng trong bố trí nguồn lực chuyên trách.

Thứ tư, đánh giá chất lượng thiết bị hiện có còn nhiều phân hóa. Khảo sát ghi nhận 56,41% cán bộ quản lý, 44,22% giảng viên/chuyên viên và 49,81% sinh viên đánh giá chất lượng thiết bị ở mức khá. Tuy nhiên, vẫn còn 10,26% cán bộ quản lý, 2,72% cán bộ giảng dạy và 1,92% sinh viên đánh giá thiết bị ở mức yếu, phản ánh tình trạng một số máy móc cũ kỹ, hỏng hóc hoặc thiếu mô-đun chức năng chưa được sửa chữa dứt điểm.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa các chỉ số khảo sát bắt nguồn từ cơ chế điều hành chưa đồng bộ và thiếu hụt hệ thống thông tin kết nối giữa bộ phận tài chính, đơn vị quản lý và người trực tiếp giảng dạy. Khi quy trình phân cấp mua sắm chưa linh hoạt, thiết bị đưa về phòng thí nghiệm dễ rơi vào tình trạng thiếu tài liệu hướng dẫn chuẩn hoặc thiếu nhân sự kỹ thuật chuyên sâu làm chủ công nghệ.

Dữ liệu thực trạng có thể được hệ thống hóa qua bảng tổng hợp cơ cấu nguồn vốn 3 năm liên tiếp (2016 - 2018) kết hợp biểu đồ cột so sánh tương quan tỷ lệ phần trăm giữa 3 nhóm đối tượng khảo sát. Cách trình bày này giúp nhận diện trực quan độ lệch giữa góc nhìn quản trị vĩ mô của cán bộ quản lý và trải nghiệm thực tiễn của đội ngũ chuyên môn.

So sánh với các nghiên cứu cùng chuyên ngành trong giáo dục đại học, kết quả tại Đại học Nha Trang khẳng định quy luật: hiệu quả khai thác thiết bị kỹ thuật giảm sút từ 25% đến 30% nếu thiếu sự gắn kết chặt chẽ giữa đầu tư phần cứng và đào tạo nghiệp vụ quản lý cho người sử dụng.

Đề xuất và khuyến nghị

Hệ thống 5 biện pháp quản lý thiết bị thí nghiệm, thực hành các ngành kỹ thuật được đề xuất thực hiện theo các định hướng hành động cụ thể:

  1. Đổi mới mô hình phân cấp và phối hợp quản lý thiết bị: Xây dựng quy chế phối hợp đa tầng giữa 14 phòng chức năng, 9 khoa/viện và 60 phòng thí nghiệm. Ban Giám hiệu chủ trì phân quyền tự chủ mua sắm nhỏ lẻ cho các khoa nhằm cắt giảm 40% thời gian xử lý thủ tục hành chính. Thời gian thực hiện từ quý 3/2019 đến quý 2/2020.

  2. Xây dựng môi trường văn hóa trách nhiệm và nâng cao nhận thức người dùng: Triển khai bắt buộc 100% các chương trình tập huấn an toàn lao động, nội quy vận hành cho 294 giảng viên và hơn 6.500 sinh viên ngay từ đầu mỗi năm học. Phòng Công tác Chính trị - Sinh viên phối hợp Đoàn Thanh niên duy trì phong trào giữ tốt, dùng bền, hướng tới chỉ tiêu 95% sinh viên tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật.

  3. Tối ưu hóa nguồn kinh phí nhà nước và tăng cường hiệu quả mua sắm, bảo dưỡng: Phòng Kế hoạch - Tài chính thiết lập hạn mức ngân sách bảo trì thường xuyên tối thiểu từ 3 đến 5 tỷ đồng mỗi năm từ quỹ phát triển sự nghiệp. Thực hiện quy trình đấu thầu minh bạch và kiểm định kỹ thuật 100% thiết bị trước khi nghiệm thu bàn giao trong giai đoạn 2019 - 2022.

  4. Đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục và liên kết doanh nghiệp kỹ thuật: Trung tâm Quan hệ Doanh nghiệp và Hỗ trợ Sinh viên ký kết thỏa thuận hợp tác với ít nhất 15 đến 20 doanh nghiệp trong các ngành cơ khí, đóng tàu, chế biến thủy sản và công nghệ thông tin. Mục tiêu huy động 20% đến 30% vốn trang bị phòng thực hành thông qua tài trợ và chuyển giao công nghệ trong giai đoạn 2020 - 2023.

  5. Ứng dụng công nghệ thông tin trong số hóa quản trị thiết bị: Tổ Công nghệ thông tin phối hợp Trung tâm Thí nghiệm Thực hành xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa, gắn mã định danh QRCode cho hơn 768 thiết bị tại 60 phòng thí nghiệm. Mục tiêu số hóa 100% nhật ký vận hành, quản lý lịch sử bảo dưỡng và lập lịch thực hành tự động trong vòng 6 đến 12 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Ban Giám hiệu và Hội đồng trường các trường đại học đào tạo kỹ thuật: Cung cấp khung tham chiếu về mô hình quản lý cơ sở vật chất, bài học kinh nghiệm trong việc cân đối dòng tiền đầu tư hàng chục tỷ đồng và phương thức tái cấu trúc bộ máy quản lý thiết bị thực hành theo hướng tự chủ.

  2. Trưởng khoa, Viện trưởng và Trưởng bộ môn khối ngành công nghệ: Sử dụng công trình như tài liệu hướng dẫn phân bổ lịch thực hành khoa học cho 23 mã ngành, tối ưu hóa năng suất khai thác phòng thí nghiệm và hạn chế chồng chéo giờ học của sinh viên.

  3. Giảng viên và Chuyên viên phụ trách phòng thí nghiệm, xưởng thực hành: Nắm bắt quy trình 4 bước khép kín từ lập kế hoạch, đề xuất mua sắm, bàn giao, vận hành đến bảo dưỡng định kỳ, giúp kéo dài tuổi thọ trang thiết bị kỹ thuật chuyên dụng.

  4. Học viên cao học và Nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Khai thác bộ công cụ điều tra thực chứng, phương pháp xử lý dữ liệu định lượng trên mẫu khảo sát 708 người và hệ thống cơ sở lý luận chuẩn mực về quản trị phương tiện dạy học đại học.

Câu hỏi thường gặp

  1. Điểm nghẽn lớn nhất trong quản lý thiết bị tại Trường Đại học Nha Trang là gì? Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở sự thiếu ổn định nguồn tài chính và sự phức tạp của thủ tục hành chính. Số liệu khảo sát chỉ ra 69,23% cán bộ quản lý lo ngại về kinh phí, trong khi 55,10% giảng viên và chuyên viên phản ánh quy trình mua sắm, sửa chữa còn chậm trễ, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giảng dạy.

  2. Cỡ mẫu khảo sát 708 người có đảm bảo độ tin cậy khoa học không? Cỡ mẫu 708 người hoàn toàn đảm bảo tính đại diện thống kê cao, chiếm 20,74% tổng thể 3.414 người của trường. Trong đó, tỷ lệ tham gia đạt 70,9% cán bộ quản lý (39 người), 84,5% giảng viên/chuyên viên (147 người) và 16,4% sinh viên thực hành (522 người) thuộc 9 khoa/viện kỹ thuật.

  3. Làm thế nào để khắc phục sự biến động ngân sách đầu tư thiết bị giữa các năm? Nhà trường cần chủ động trích lập quỹ bảo dưỡng thường xuyên từ 3 đến 5 tỷ đồng mỗi năm từ nguồn thu sự nghiệp hợp pháp, giảm phụ thuộc vào các dự án công ngắn hạn như gói 19,959 tỷ đồng năm 2017, đồng thời đa dạng hóa nguồn vốn qua liên kết doanh nghiệp.

  4. Ứng dụng công nghệ thông tin đem lại lợi ích cụ thể gì cho việc quản trị 60 phòng thí nghiệm? Việc triển khai phần mềm quản lý gắn mã QRCode cho toàn bộ hơn 768 thiết bị giúp giảm 50% thời gian kiểm kê tài sản cuối năm, kiểm soát nhật ký mượn trả thiết bị theo thời gian thực và tự động gửi cảnh báo bảo dưỡng kỹ thuật định kỳ.

  5. Tính khả thi của 5 nhóm giải pháp được kiểm chứng như thế nào? Kết quả khảo sát chuyên gia và cán bộ chuyên môn trong đề tài cho thấy trên 85% ý kiến đánh giá các biện pháp đề xuất đạt mức độ cần thiết cao và có tính khả thi tốt, phù hợp hoàn toàn với điều kiện thực tế của Trường Đại học Nha Trang.

Kết luận

  • Đề tài đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về quản trị thiết bị thí nghiệm, thực hành phục vụ 6.590 sinh viên thuộc 23 ngành kỹ thuật tại Trường Đại học Nha Trang.
  • Phân tích chi tiết hiện trạng 768 thiết bị chính tại 60 phòng thí nghiệm, làm rõ biến động ngân sách từ 396 triệu đồng năm 2016 lên hơn 20 tỷ đồng năm 2017 và xuống 2,95 tỷ đồng năm 2018.
  • Nhận diện chính xác độ lệch nhận thức khi 69,23% cán bộ quản lý xem tài chính là rào cản chính, trong khi 55,10% giảng viên gặp vướng mắc ở khâu thủ tục hành chính.
  • Đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp đổi mới phân cấp quản lý, văn hóa bảo quản, tối ưu hóa ngân sách, xã hội hóa và số hóa quy trình quản trị tài sản.
  • Xác lập lộ trình hành động giai đoạn 2019 - 2023 nhằm tăng 20% đến 30% hiệu suất sử dụng thiết bị, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kỹ thuật trong giai đoạn mới.

Các cơ sở giáo dục đại học khối kỹ thuật và bạn đọc quan tâm có thể áp dụng ngay mô hình quản lý thực nghiệm và bộ công cụ khảo sát này để chuẩn hóa công tác quản trị cơ sở vật chất, hướng tới nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học bền vững.