Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CẤP XÃ 1. Cơ sở lý luận về quản lý tài chính cấp xã 1. Một số khái niệm liên quan đến quản lý tài chính cấp xã - Khái niệm về đơn vị hành chính sự nghiệp Đơn vị HCSN là các đơn vị, cơ quan hoạt động bằng nguồn kinh phí do “ NSNN hoặc cấp trên cấp phát hoặc bằng nguồn kinh phí khác như hội phí, học phí, viện phí, kinh phí được viện trợ, thu từ hoạt động kinh doanh, dịch vụ,… Đó là các đơn vị HCSN trực thuộc các Bộ, Tổng cục, các cơ quan đoàn thể, các tổ chức xã hội do trung ương và địa phương quản lý và các đơn vị trực thuộc lực lượng vũ trang. - Khái niệm về tài chính Tài chính là sự vận động của vốn tiền tệ diễn ra ở mọi chủ thể trong xã hội “ phản ánh tổng hợp các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong phân phối các nguồn tài chính thông qua việc tạo lập hoặc sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng các nhu cầu khác nhau của các chủ thể trong xã hội.
Tài chính công là toàn bộ các hoạt động thu, chi bằng tiền do Nhà nước tiến hành, nó phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ công nhằm phục vụ và thực hiện các chức năng của Nhà nước đối với việc đáp ứng các nhu cầu, lợi ích chung của toàn xã hội. - Tài chính của các đơn vị HCSN: là hoạt động theo dõi, quản lý, sử dụng “ kinh phí NSNN cấp để thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao, tự huy động vốn và tận dụng cơ sở vật chất kỹ thuật, lao động sẵn có của đơn vị để tổ chức sản xuất kinh doanh dịch vụ. Khái niệm và đặc điểm ngân sách xã * Ngân sách xã Ngân sách xã là một cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống NSNN, là hệ thống “ các quan hệ giữa Nhà nước với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối nhằm tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của chính quyền cấp xã hằng năm; là đại diện và đảm bảo tài chính cho chính quyền xã LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 có thể chủ động khai thác những thế mạnh có sẵn để phát triển kinh tế, thực hiện các chính sách xã hội, giữ gìn an ninh trật tự trên địa bàn xã. Ngân sách xã trực tiếp gắn với người dân, trực tiếp giải quyết toàn bộ mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước với dân.
Đồng thời, Ngân sách xã cũng là công vụ, phương tiện vật chất bằng tiền để chính quyền cấp xã thực hiện các chức năng nhiệm vụ của mình, là công cụ kinh tế quan trọng điều tiết, quản lý nền kinh tế xã hội tại địa phương. Trong những năm vừa qua, Ngân sách xã đã được Đảng và Nhà nước quan tâm chú ý cùng với quá trình phát triển và hoàn thiện không ngừng chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp cơ sở. Luật NSNN được Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ 2 thông qua ngày 16/12/2002 có hiệu lực đối với quyết toán ngân sách các năm 2013-2017. Kể từ năm ngân sách 2018, luật ngân sách mới đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam khóa XIII, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 25 tháng 6 năm 2015 đã xác định: NSX là một bộ phận của NSNN, là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa chính quyền nhà nước cấp xã với nhân dân phát sinh trong quá trình huy động và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý, điều hành nền kinh tế - xã hội trên địa bàn xã.
NSX là Ngân sách của chính quyền cấp xã, do Ủy ban nhân dân (UBND) xã xây dựng quản lý, điều hành, được Hội đồng nhân dân (HĐND) xã quyết định và giám sát thực hiện. Như vậy, quá trình hình thành qũy NSX luôn gắn chặt với bộ máy chính quyền cấp xã nhằm duy trì sự tồn tại và phát huy hiệu lực của bộ máy chính quyền xã, thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội mà chính quyền cấp xã đảm nhận trong thời kỳ do HĐND xã giao cho. * Đặc điểm Ngân sách xã Trong điều kiện hiện nay, sự tồn tại và hoạt động của Ngân sách xã được “ xem như là điều hiển nhiên. Cùng với hệ thống NSNN ngày càng được hoàn thiện và nền tài chính quốc gia đã và đang được nâng cao hiệu quả thì NSX cũng đã chứng minh được tầm quan trọng và tính hiệu quả trong hoạt động của mình góp phần và sự nghiệp phát triển kinh tế.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Ngân sách xã có một số đặc điểm như sau: + Ngân sách xã là một loại quỹ tiền tệ của 3 cơ quan chính quyền Nhà nước cấp cơ sở. Hoạt động của ngân sách xã luôn gắn chặt với hoạt động chính quyền nhà nước cấp xã. + Ngân sách xã vừa là một cấp ngân sách, lại vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt. Nó ảnh hưởng chi phối lớn đến quá trình tổ chức lập, chấp hành và quyết toán NSX.
Đòi hỏi phải tuân theo một chu trình quản lý chặt chẽ và khoa học. + Quan hệ thu chi NSX là quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi NSX giữa chính quyền cấp xã và các chủ thể kinh tế xã hội. Các khoản thu, chi của ngân sách cấp xã được thực hiện theo phương thức phân phối lại và không hoàn trả một cách trực tiếp. Quản lý tài chính tại đơn vị HCSN 1.
Quan niệm quản lý tài chính tại đơn vị HCSN “Quản lý nói chung được quan niệm là một quá trình tổ chức, điều hành mà chủ thể quản lý tiến hành thông qua việc sử dụng các công cụ và phương pháp thích hợp nhằm tác động và điều khiển đối tượng quản lý hoạt động phát triển hợp với quy luật khách quan và đạt tới các mục tiêu đã định. Trong quản lý, các vấn đề về: Chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, công cụ quản lý và phương pháp quản lý, mục tiêu quản lý là những yếu tố trung tâm đòi hỏi phải được xác định đúng đắn. Quản lý tài chính trong các đơn vị HCSN là một bộ phận của quản lý kinh tế - xã hội nói chung, do đó các vấn đề nêu trên phải được nhận thức đầy đủ. - Quản lý tài chính tại đơn vị HCSN là hệ thống các phương pháp, biện pháp, “ các công cụ tác động một cách có ý thức tới đối tượng của quản lý, phù hợp với những điều kiện cụ thể nhất định, với mục đích tăng thu và sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả tài chính của các đơn vị HCSN.
Đối tượng quản lý tài chính tại đơn vị HCSN cấp Sở được xác định là quản lý thu, quản lý việc phân bổ chi và sử dụng các nguồn lực tài chính của Sở trong thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước. Quản lý các nguồn lực tài chính của đơn vị HCSN cấp Sở chính là quản lý các nguồn thu bao gồm các nguồn: nguồn NSNN cấp, nguồn thu phí lệ phí của đơn vị và nguồn thu từ các nguồn viện trợ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 - Mục tiêu quản lý tài chính tại đơn vụ HCSN: Thứ nhất, quản lý tài chính nhằm tăng hiệu quả sử dụng kinh phí, tránh thất thoát. Thứ hai, quản lý tài chính nhằm sử dụng kinh phí đúng mục đích + Vai trò của quản lý tài chính trong các đơn vị HCSN Quản lý tài chính trong các đơn vị HCSN có những vai trò cụ thể như sau: - Quản lý tài chính trong các đơn vị HCSN nhằm tạo sự thống nhất các hoạt “ động tài chính trong toàn bộ máy quản lý hành chính nhà nước, bao gồm các cá nhân, cơ quan, đơn vị trong tổ chức các cấp, giữa người bị quản lý với nhau và giữa những người quản lý và người bị quản lý.
Chỉ có sự thống nhất trong đa dạng thì quản lý tài chính mới có kết quả và mới giảm được chi phí tiền của và công sức cho quản lý. - Quản lý tài chính trong các đơn vị HCSN nhằm định hướng các hoạt động “ tài chính trên cơ sở xác định mục tiêu tài chính và hướng mọi nỗ lực của các cá nhân, của tổ chức vào việc thực hiện mục tiêu chung đó. - Quản lý tài chính trong các đơn vị HCSN nhằm tổ chức, điều hoà, phối hợp “ và hướng dẫn hoạt động tài chính của các cá nhân, cơ quan, đơn vị trong bộ máy quản lý các cấp; đồng thời giảm thiểu được sự bất ổn nhằm đạt mục tiêu chính trị đã đề ra với hiệu quả tốt nhất. - Quản lý tài chính trong các đơn vị HCSN Tạo động lực cho mọi cá nhân “ trong tổ chức bằng cách kích thích, đánh giá, khen thưởng những người có công; uốn nắn những lệch lạc, sai sót của cá nhân trong tổ chức nhằm giảm bớt những thất thoát, sai lệch trong quá trình quản lý.
- Tăng năng lực của các đơn vị sự nghiệp. Để đơn vị HCSN hàn thanh tốt “ được các nhiệm vụ của quản lý nhà nước cũng như nhiệm vụ sự nghiệp.2 Nội dung quản lý tài chính trong các đơn vị HCSN Thứ nhất, xây dựng kế hoạch tài chính của đơn vị Các hoạt động tài chính của đơn vị cần được dự kiến trước thông qua việc “ lập kế hoạch tài chính. Có kế hoạch tài chính tốt thì đơn vị mới có thể đưa ra các quyết định tài chính thích hợp nhằm đạt tới các mục tiêu của đơn vị. Kế hoạch tài chính là một bộ phận quan trọng của kế hoạch hoạt động nhằm trình bày có hệ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 thống các dự kiến về nhu cầu kinh phí, tổ chức nguồn kinh phí để thực hiện các hoạt động chuyên môn nhằm đạt được những kết quả trong tương lai.
Kế hoạch tài chính là một công cụ bảo đảm cho sự hoạt động thành công của đơn vị. Việc lập kế hoạch tài chính giúp cho người quản lý xác định rõ mục tiêu cần đạt tới; từ đó cân nhắc, xem xét tính khả thi, tính hiệu quả của các quyết định.