Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài chính cấp xã, phường là mắt xích then chốt trong hệ thống quản lý tài chính công của Việt Nam. Cả nước hiện có 9.064 xã, chiếm trên 80% tổng số 11.162 đơn vị hành chính cấp cơ sở, đóng vai trò trực tiếp trong việc thực thi chính sách và phân bổ nguồn lực công. Tại thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ, hệ thống hành chính bao gồm 10 đơn vị cơ sở (gồm 5 phường nội thị và 5 xã ngoại thị) với tổng diện tích tự nhiên đạt 6.810,46 ha và quy mô dân số năm 2019 đạt trên 70.000 người. Trong giai đoạn 2017-2019, kinh tế thị xã duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 10,7%/năm, đưa tổng giá trị sản xuất năm 2019 đạt 1.676 tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ những bất cập thực tiễn trong công tác quản lý tài chính cơ sở: công tác lập dự toán thu - chi ngân sách hàng năm tại nhiều xã, phường chưa bám sát thực tế, vẫn còn hiện tượng bỏ sót nguồn thu hoặc chi vượt định mức; việc thanh quyết toán các công trình xây dựng cơ bản còn chậm trễ; quản lý các quỹ ngoài ngân sách chưa thực sự chặt chẽ; năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ tài chính cơ sở chưa đồng đều.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là hệ thống hóa khung lý luận về quản lý tài chính cấp xã, phân tích thực trạng quản lý ngân sách và các quỹ ngoài ngân sách tại 10 xã, phường thuộc thị xã Phú Thọ giai đoạn 2017-2019, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài chính địa phương đến năm 2025. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu góp phần tối ưu hóa tỷ lệ phân bổ ngân sách, nâng cao tỷ lệ hoàn thành dự toán thu chi trên 95% và tăng cường tính minh bạch của nền tài chính công cấp cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết quản lý tài chính công và Lý thuyết chu trình ngân sách nhà nước. Quản lý tài chính công cấp xã được tiếp cận như một hệ thống vận hành liên tục qua 3 khâu: Lập dự toán, Chấp hành dự toán và Quyết toán - Kiểm tra tài chính. Khung nghiên cứu tích hợp các văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt gồm Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, Nghị định số 163/2016/NĐ-CP và Thông tư số 344/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính quy định về quản lý ngân sách xã và các hoạt động tài chính khác của cấp xã.

Bốn khái niệm nền tảng xuyên suốt đề tài bao gồm:

  • Tài chính công cấp xã: Toàn bộ các quỹ tiền tệ tập trung và không tập trung thuộc sở hữu và chi phối của chính quyền cấp xã, hình thành và sử dụng vì mục tiêu công cộng.
  • Ngân sách xã (NSX): Cấp cuối cùng trong hệ thống ngân sách nhà nước 4 cấp, phản ánh toàn bộ các khoản thu, nhiệm vụ chi được Hội đồng nhân dân xã quyết định hàng năm.
  • Quỹ ngoài ngân sách: Các quỹ công chuyên dùng và tự nguyện như Quỹ Đền ơn đáp nghĩa, Quỹ quốc phòng - an ninh, Quỹ khuyến học phục vụ an sinh xã hội địa phương.
  • Phân cấp quản lý tài chính: Sự phân định thẩm quyền, trách nhiệm giữa ngân sách cấp tỉnh, thị xã và ngân sách cấp xã trong việc tạo lập và sử dụng nguồn thu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo quyết toán ngân sách, niên giám thống kê của Chi cục Thống kê thị xã Phú Thọ, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Ủy ban nhân dân 10 xã, phường trong giai đoạn 2017-2019.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập năm 2020 thông qua khảo sát thực địa với quy mô mẫu 100 đối tượng. Cỡ mẫu $n = 100$ được xác định theo công thức Cochran với mức độ tin cậy 95% ($z = 1,96$) và sai số cho phép $e = 10%$. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng trên toàn bộ 10 đơn vị hành chính (5 xã: Thanh Minh, Văn Lung, Hà Thạch, Hà Lộc, Phú Hộ và 5 phường: Hùng Vương, Âu Cơ, Phong Châu, Trường Thịnh, Thanh Vinh). Cơ cấu mẫu gồm: 20 cán bộ tài chính xã, 10 lãnh đạo UBND xã, 5 cán bộ Phòng Tài chính - Kế hoạch thị xã, 50 hộ kinh doanh/dân cư và 15 đơn vị thụ hưởng/nộp ngân sách.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp so sánh (chiều ngang, chiều dọc, chuỗi thời gian 3 năm) là nhằm phản ánh khách quan biến động tuyệt đối và tương đối của các dòng thu - chi, từ đó lượng hóa mức độ hoàn thành dự toán và đánh giá hiệu quả chấp hành kỷ luật tài chính ngân sách cơ sở.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu kinh tế thị xã Phú Thọ chuyển dịch mạnh mẽ sang khu vực phi nông nghiệp, tạo nguồn thu đa dạng cho ngân sách địa phương. Năm 2019, tổng giá trị sản xuất toàn thị xã đạt 1.676 tỷ đồng, trong đó ngành thương mại - dịch vụ chiếm 795 tỷ đồng (tương đương 47,4%), công nghiệp - xây dựng đạt 755 tỷ đồng (chiếm 45,0%), trong khi nông lâm nghiệp chỉ còn 126 tỷ đồng (chiếm 7,5%).

Thứ hai, hạ tầng kinh tế - kỹ thuật được tăng cường đầu tư từ nguồn vốn ngân sách và đóng góp công cộng. Giai đoạn 2017-2019, thị xã đã triển khai 15 dự án giao thông dài 40 km với tổng mức đầu tư trên 90 tỷ đồng; kiên cố hóa 48,2 km kênh mương nội đồng với kinh phí trên 50,8 tỷ đồng. Đến năm 2019, 32/33 trường học đạt chuẩn quốc gia và 100% trạm y tế xã, phường đạt chuẩn y tế cơ sở.

Thứ ba, mật độ dân cư và phân bổ nguồn thu có sự chênh lệch lớn giữa khu vực nội thị và ngoại thị. Khu vực nội thị có mật độ dân số rất cao như phường Âu Cơ (3.687 người/km2), phường Hùng Vương (3.368 người/km2), tạo nguồn thu lớn từ thuế kinh doanh và phí lệ phí. Ngược lại, khu vực ngoại thị chiếm 89,94% diện tích tự nhiên (5.810,46 ha) với mật độ chỉ 855 người/km2, phụ thuộc chủ yếu vào nguồn bổ sung cân đối từ ngân sách cấp trên và nguồn thu từ đất.

Thứ tư, công tác chấp hành và quyết toán ngân sách còn phát sinh tồn tại. Khảo sát 100 cán bộ và người dân cho thấy việc lập dự toán thu chi hàng năm tại nhiều đơn vị còn thiếu căn cứ khoa học; đội ngũ làm công tác tài chính gồm 20 cán bộ tại 10 xã, phường và 7 cán bộ tại Phòng Tài chính - Kế hoạch còn hạn chế về kỹ năng ứng dụng phần mềm kế toán; một số công trình xây dựng cơ bản chậm lập hồ sơ quyết toán từ 3 đến 6 tháng so với quy định.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ sự phối hợp chưa đồng bộ giữa Chi cục Thuế và Ban Tài chính xã trong việc quản lý hộ kinh doanh cá thể; công tác kiểm tra, thanh tra tài chính của cấp trên chủ yếu diễn ra theo đợt trọng điểm, chưa duy trì thường xuyên.

Khi so sánh với kinh nghiệm quản lý tại huyện Ý Yên (Nam Định), địa phương này đã thành lập Ban chống thất thu và công khai danh sách nộp thuế trên hệ thống truyền thanh cơ sở, giúp tỷ lệ hoàn thành thu đạt trên 100% kế hoạch. Trong khi đó, mô hình của huyện Lạng Giang (Bắc Giang) chứng minh hiệu quả của việc khai thác nguồn thu từ quỹ đất công ích (đạt khoảng 40 tỷ đồng/năm) để tái đầu tư xây dựng hạ tầng kiên cố hóa 60% giao thông nông thôn.

Trong nghiên cứu, dữ liệu thu - chi ngân sách được biểu diễn trực quan qua bảng tổng hợp mức độ hoàn thành kế hoạch thu theo từng năm và biểu đồ cơ cấu các khoản thu hưởng 100% so với thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm. Việc đối chiếu các biểu đồ này giúp nhà quản trị thấy rõ sự biến động nguồn thu giữa các phường trung tâm và các xã thuần nông, từ đó đưa ra quyết định giao dự toán sát thực tế hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài chính cấp xã, phường trên địa bàn thị xã Phú Thọ đến năm 2025, các giải pháp cụ thể được đề xuất như sau:

  • Hoàn thiện cơ chế phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi: UBND thị xã Phú Thọ chủ trì phối hợp cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch rà soát tỷ lệ điều tiết các khoản thuế, phí trước quý 4 năm 2022; mở rộng thẩm quyền cho các xã tự chủ nguồn thu từ đất công ích và hoa lợi công sản, phấn đấu giảm tỷ lệ sai lệch dự toán thu chi xuống dưới 5% mỗi năm.
  • Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và chuẩn hóa kế toán vi tính: Triển khai cài đặt đồng bộ phần mềm kế toán ngân sách xã theo chuẩn mới cho 100% các xã, phường trong giai đoạn 2021-2023; Kho bạc Nhà nước thị xã kết nối dữ liệu điện tử để rút ngắn thời gian kiểm soát chi xuống dưới 24 giờ làm việc.
  • Nâng cao năng lực chuyên môn đội ngũ cán bộ tài chính: Phòng Tài chính - Kế hoạch thị xã phối hợp với Sở Tài chính tổ chức tối thiểu 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về Luật Kế toán, nghiệp vụ lập dự toán và thẩm tra quyết toán; phấn đấu đến năm 2025 có 100% cán bộ phụ trách kế toán xã, phường đạt trình độ đại học chuyên ngành.
  • Tăng cường kiểm tra, giám sát và công khai minh bạch tài chính: HĐND thị xã và UBND các xã, phường thiết lập cơ chế giám sát cộng đồng theo Điều 52 Nghị định số 163/2016/NĐ-CP; tiến hành thanh tra định kỳ 100% đơn vị xã, phường trong chu kỳ 2 năm một lần; công khai minh bạch 100% các khoản thu - chi từ quỹ ngoài ngân sách trên cổng thông tin điện tử và hệ thống loa truyền thanh cơ sở.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ lãnh đạo và công chức tài chính - kế toán cấp cơ sở: Cung cấp khung hướng dẫn chuẩn mực về quy trình 3 bước lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách xã theo Thông tư số 344/2016/TT-BTC, giúp hạn chế rủi ro vi phạm thủ tục kế toán.
  • Đại biểu Hội đồng nhân dân và cơ quan thanh tra cấp huyện, thị xã: Cung cấp bộ công cụ và hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả phân bổ ngân sách, phục vụ hoạt động thẩm tra dự toán và giám sát việc sử dụng các quỹ tiền tệ công.
  • Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý Kinh tế, Tài chính công: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị với phương pháp luận nghiên cứu thực chứng, bộ số liệu khảo sát 100 mẫu và các mô hình bài học kinh nghiệm từ địa phương.
  • Ban quản lý các quỹ ngoài ngân sách và tổ chức đoàn thể xã hội: Cung cấp giải pháp minh bạch hóa quy trình huy động và chi trả nguồn quỹ Đền ơn đáp nghĩa, Khuyến học, An ninh quốc phòng tại khu dân cư.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động tài chính công cấp xã bao gồm những cấu phần nào?

Theo quy định hiện hành, hoạt động tài chính công cấp xã bao gồm hai bộ phận chính: Ngân sách xã (toàn bộ các khoản thu, chi do HĐND xã quyết định) và Các hoạt động tài chính khác của xã (bao gồm các quỹ công chuyên dùng như Quỹ Đền ơn đáp nghĩa, Quỹ quốc phòng - an ninh, tài chính sự nghiệp chợ, bến bãi và các khoản đóng góp tự nguyện của nhân dân).

Tại sao công tác lập dự toán ngân sách cấp xã thường có độ chênh lệch so với thực tế?

Nguyên nhân chủ yếu do cán bộ tài chính cơ sở chưa đánh giá hết quy mô phát sinh của các nguồn thu mới từ hộ kinh doanh và chuyển đổi đất đai; việc nắm bắt các chế độ, định mức chi tiêu mới chưa kịp thời; công tác phối hợp giữa cơ quan thuế và Ban Tài chính cấp xã trong giai đoạn khảo sát cơ sở dữ liệu đầu vào còn thiếu chặt chẽ.

Việc quản lý các quỹ ngoài ngân sách tại xã, phường cần tuân theo nguyên tắc gì?

Các quỹ ngoài ngân sách phải được hình thành dựa trên nguyên tắc hoàn toàn tự nguyện, không được ép buộc chỉ tiêu cho người dân. Quá trình thu - chi phải mở sổ sách kế toán theo dõi độc lập, hạch toán đúng mục đích an sinh xã hội, thực hiện kiểm toán nội bộ và công khai kết quả định kỳ trước nhân dân theo quy định pháp luật.

Vai trò của Kho bạc Nhà nước đối với ngân sách xã được thể hiện như thế nào?

Kho bạc Nhà nước thực hiện vai trò kiểm soát chi thường xuyên và chi đầu tư xây dựng cơ bản, có quyền từ chối thanh toán đối với các hồ sơ chi tiêu không đúng định mức, thiếu hóa đơn chứng từ hợp lệ hoặc vượt dự toán đã được phê duyệt, đảm bảo kỷ luật tài chính nhà nước được giữ vững.

Đâu là giải pháp đột phá để nâng cao hiệu lực quản lý tài chính cấp xã đến năm 2025?

Giải pháp đột phá nằm ở việc số hóa toàn diện quy trình nghiệp vụ kế toán kết hợp với chuẩn hóa năng lực cán bộ. Việc ứng dụng phần mềm quản lý ngân sách tập trung giúp kết nối trực tuyến giữa xã, Kho bạc Nhà nước và Phòng Tài chính - Kế hoạch, triệt tiêu tình trạng sai sót số liệu và đảm bảo tính minh bạch tức thời.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và khung pháp lý về quản lý tài chính công cấp xã, phường theo Luật Ngân sách nhà nước 2015 và Thông tư số 344/2016/TT-BTC.
  • Phân tích chi tiết thực trạng tài chính 10 xã, phường thị xã Phú Thọ giai đoạn 2017-2019 gắn liền với quy mô kinh tế 1.676 tỷ đồng và tốc độ tăng trưởng 10,7%/năm.
  • Xác định rõ 4 nhóm tồn tại chính trong công tác lập dự toán, quản lý quỹ ngoài ngân sách, tiến độ thanh toán vốn đầu tư 90 tỷ đồng cho giao thông và năng lực cán bộ cơ sở.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược có tính khả thi cao về phân cấp ngân sách, chuyển đổi số kế toán, đào tạo nhân lực và tăng cường thanh tra đến năm 2025.
  • Cung cấp mô hình tham chiếu thực tiễn hữu ích cho công tác quản trị tài chính công tại các thị xã, huyện trung du miền núi phía Bắc đang trong quá trình đô thị hóa.