Chương 1 TOÅNG QUAN VEÀ BAÛO HIEÅM XAÕ HOÄI VAØ QUAÛN LYÙ TAØI CHÍNH BAÛO HIEÅM XAÕ HOÄI 1.KHAÙI QUAÙT VEÀ BAÛO HIEÅM XAÕ HOÄI: 1.Khaùi nieäm Baûo hieåm xaõ hoäi: Ñöùng treân moãi goùc ñoä khaùc nhau, caùc nhaø kinh ñieån ñöa ra moät soá ñònh nghóa veà BHXH khaùc nhau. Song coù theå hieåu moät caùch khaùi quaùt nhaát theo Töø ñieån Baùch khoa Vieät Nam thì: “Baûo hieåm xaõ hoäi laø söï ñaûm baûo thay theá hoaëc buø ñaép moät phaàn thu nhaäp cho ngöôøi lao ñoäng khi hoï bò maát hoaëc giaûm thu nhaäp do bò oám ñau, thai saûn, tai naïn lao ñoäng vaø beänh ngheà nghieäp, taøn taät, thaát nghieäp, tuoåi giaø, töû tuaát, döïa treân cô sôû moät quyõ taøi chính do söï ñoùng goùp cuûa caùc beân tham gia BHXH, coù söï baûo trôï cuûa Nhaø nöôùc theo phaùp luaät nhaèm baûo ñaûm an toaøn ñôøi soáng cho ngöôøi lao ñoäng vaø gia ñình hoï, ñoàng thôøi goùp phaàn baûo ñaûm an toaøn xaõ hoäi” [29]. Theo khoaûn 1 Ñieàu 3 Luaät Baûo hieåm xaõ hoäi naêm 2006: “Baûo hieåm xaõ hoäi laø söï baûo ñaûm thay theá hoaëc buø ñaép moät phaàn thu nhaäp cuûa ngöôøi lao ñoäng khi hoï bò giaûm hoaëc maát thu nhaäp do oám ñau, thai saûn, tai naïn lao ñoäng, beänh ngheà nghieäp, thaát nghieäp, heát tuoåi lao ñoäng hoaëc cheát, treân cô sôû ñoùng vaøo quyõ baûo hieåm xaõ hoäi” [23]. Như vậy, BHXH chieám moät vò trí quan troïng nhaát vaø laø thaønh phaàn chính cuûa heä thoáng baûo ñaûm xaõ hoäi ôû Vieät Nam noùi rieâng vaø caùc nöôùc treân theá giôùi noùi chung.
Nhieàu nöôùc hieän nay, caùc nguoàn thu veà ñoùng goùp BHXH chieám khoaûn 10% GDP vaø chi cho caùc cheá ñoä BHXH chieám tyû troïng töø 60 – 70% toång chi tieâu cho caùc hoaït ñoäng baûo ñaûm xaõ hoäi cuûa toaøn quoác gia. ÔÛ Vieät Nam, BHXH laø moät chính saùch lôùn cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc ta mang trong noù tính nhaân vaên saâu saéc, vì cuoäc soáng an laønh cuûa con ngöôøi, vì daân sinh haïnh phuùc, vì daân giaøu nöôùc maïnh, xaõ hoäi coâng baèng, daân chuû, vaên minh. Ngay töø nhöõng ngaøy ñaàu thaønh laäp nöôùc, Chính phuû ñaõ quan taâm ñeán chính saùch BHXH vaø ñöôïc theå cheá hoùa baèng caùc Saéc leänh cuûa Chính phuû. Chính saùch naøy ñaõ giuùp cho ñoäi nguõ coâng nhaân vieân chöùc vaø nhöõng ngöôøi laøm vieäc trong löïc löôïng vuõ trang yeân taâm coâng taùc, goùp phaàn khoâng nhoû vaøo cuoäc ñaáu tranh thoáng nhaát nöôùc nhaø.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 Ngaøy nay, trong coâng cuoäc ñoåi môùi, chính saùch BHXH ñöôïc cuõng coá hoaøn thieän phuø hôïp vôùi neàn kinh teá thò tröôøng döôùi söï quaûn lyù cuûa Nhaø nöôùc phaùt trieån theo ñònh höôùng xaõ hoäi chuû nghóa. Ñoù laø moät quyõ BHXH ñöôïc taäp trung thoáng nhaát treân toaøn quoác, ñöôïc baûo toaøn taêng tröôûng vaø duøng ñeå chi traû caùc cheá ñoä BHXH cho ngöôøi lao ñoäng tham gia BHXH ôû caùc thaønh phaàn kinh teá ñöôïc oån ñònh, coù hieäu quaû.Söï caàn thieát khaùch quan cuûa BHXH: Trong ñôøi soáng xaõ hoäi caùc moái quan heä giöõa con ngöôøi vôùi con ngöôøi, giöõa con ngöôøi vôùi coäng ñoàng ñöôïc hình thaønh vaø phaùt trieån ngaøy caøng ña daïng vaø phöùc taïp. Khi cuûa caûi ngaøy caøng nhieàu thì möùc ñoä thoûa maõn nhu caàu ngaøy caøng taêng, ñieàu naøy cho thaáy vieäc thoûa maõn nhu caàu cuûa cuoäc soáng phuï thuoäc vaøo khaû naêng lao ñoäng cuûa con ngöôøi. Tuy nhieân, trong suoát cuoäc ñôøi khoâng phaûi luùc naøo con ngöôøi cuõng coù theå lao ñoäng taïo ra thu nhaäp, traùi laïi coù nhieàu tröôøng hôïp xaûy ra gaây cho con ngöôøi bò giaûm hoaëc maát khaû naêng lao ñoäng nhö oám ñau, tai naïn, giaø yeáu, thaát nghieäp, ngheøo ñoùi, cheát … Ñoàng thôøi con ngöôøi coøn phuï thuoäc raát nhieàu vaøo ñieàu kieän töï nhieân, moâi tröôøng xaõ hoäi.
Nhöõng ñieàu kieän naøy khoâng phaûi luùc naøo vaø ôû ñaâu cuõng thuaän lôïi, may maén. Nhöõng ruûi ro naøy laø khoù coù theå traùnh khoûi vaø döï baùo tröôùc ñöôïc. Ñeå coù thu nhaäp nhaèm duy trì, oån ñònh cuoäc soáng cuûa baûn thaân vaø gia ñình hoï trong thôøi gian gaëp nhöõng bieán coá neâu treân, taát yeáu phaûi laäp quyõ döï tröõ baûo hieåm thích hôïp ñeå thöïc hieän caùc muïc ñích ñaûm baûo cuoäc soáng toái thieåu cho caùc thaønh vieân. Maët khaùc, do quy luaät baûo toàn noøi gioáng, duy trì löïc löôïng lao ñoäng trong töông lai cho xaõ hoäi, nhöõng ngöôøi lao ñoäng nöõ trong quaù trình laøm vieäc, lao ñoäng saûn xuaát coøn phaûi laøm meï, sinh con vaø nuoâi con, nghæ chaêm soùc luùc con oám, taát yeáu cuõng caàn phaûi coù baûo hieåm.
Vì vaäy, ñeå ñaûm baûo phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi bình thöôøng, ñôøi soáng cuûa ngöôøi lao ñoäng oån ñònh caàn thieát laø phaûi coù quyõ baûo hieåm ñaûm baûo. Nhö vaäy, vieäc taïo laäp quyõ döï tröõ baûo hieåm (quyõ BHXH vaø baûo hieåm ruûi ro) laø moät yeáu toá, moät yeâu caàu khaùch quan khoâng theå thieáu ñöôïc ñeå ñaûm baûo phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi beàn vöõng. Thöïc teá, trong nhieàu thaäp kyû qua BHXH ñöôïc Chính phuû nhieàu nöôùc coi laø moät trong nhöõng chính saùch xaõ hoäi quan troïng nhaát nhaèm huy ñoäng caùc nguoàn löïc maø thöïc chaát laø moät phaàn cuûa GDP ñeå baûo veä lôïi ích cuûa ngöôøi lao ñoäng khi hoï gaëp ruûi ro baát khaû khaùng vaø qua ñoù goùp phaàn thöïc hieän coâng baèng xaõ hoäi. Vì theá, hieän nay treân theá giôùi ñaõ coù treân 182 nöôùc coù Luaät veà hoaït ñoäng BHXH, ñaët quyõ BHXH trong heä thoáng taøi chính quoác gia.
Ñieàu naøy ñöôïc theå hieän roõ neùt thoâng qua coâng öôùc soá 102 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 (28/06/1952) cuûa Toå chöùc lao ñoäng Quoác teá veà BHXH. Coâng öôùc ñaõ khuyeán khích caùc nöôùc thaønh vieân thöïc hieän ít nhaát 3 cheá ñoä trong 9 cheá ñoä BHXH. Cuï theå nhö sau [30]: 1. Chaêm soùc y teá, 2.
Trôï caáp oám ñau, 3. Trôï caáp thaát nghieäp, 4. Trôï caáp tuoåi giaø, 5. Trôï caáp tai naïn lao ñoäng hoaëc beänh ngheà nghieäp, 6.
Trôï caáp gia ñình, 7. Trôï caáp thai saûn, 8. Trôï caáp taøn taät, 9. Trôï caáp tieàn tuaát, 1.
Baûn chaát BHXH: BHXH ra ñôøi, toàn taïi vaø phaùt trieån laø moät taát yeáu khaùch quan cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi, bôûi vaäy noù vöøa mang baûn chaát kinh teá vöøa mang baûn chaát xaõ hoäi: 1. Baûn chaát kinh teá cuûa BHXH: Baûn chaát kinh teá cuûa BHXH theå hieän ôû choã nhöõng ngöôøi tham gia cuøng ñoùng goùp moät khoaûn tieàn trích trong thu nhaäp (khoaûn ñoùng goùp naøy khoâng aûnh höôûng lôùn ñeán ñôøi soáng cuûa töøng caù nhaân vaø hoaït ñoäng saûn xuaát kinh doanh cuûa doanh nghieäp) ñeå laäp moät quyõ döï tröõ. Caùc khoaûn ñoùng goùp vaøo quyõ BHXH bao goàm: ñoùng goùp cuûa ngöôøi lao ñoäng, chuû söû duïng lao ñoäng vaø Nhaø nöôùc. Muïc ñích cuûa vieäc hình thaønh quyõ naøy laø ñeå trôï caáp cho nhöõng ngöôøi khi gaëp ruûi ro, traùnh ñöôïc nhöõng huït haãng veà thu nhaäp cho hoï.
Söï hoã trôï naøy ñöôïc laáy töø quyõ BHXH neân giaûm bôùt gaùnh naëng cho nguoàn chi ngaân saùch Nhaø nöôùc. Baûn chaát kinh teá ñöôïc theå hieän ôû choã, ngöôøi lao ñoäng chæ ñoùng goùp moät phaàn nhoû trong thu nhaäp cuûa mình, nhöng do nhieàu nguoàn hình thaønh khaùc, neân quyõ BHXH coù khoaûn tieàn lôùn ñaûm baûo ñuû chi traû taøi chính cho hoï khi phaùt sinh nhu caàu ñöôïc thanh toaùn. Quyõ BHXH hoaït ñoäng theo nguyeân taéc “laáy soá ñoâng buø soá ít ngöôøi ruûi ro”, vieäc thöïc hieän thu vaø giaûi quyeát caùc cheá ñoä BHXH cho ngöôøi lao ñoäng trong suoát quaù trình laøm vieäc vaø tham gia BHXH. Chính vì vaäy trong khoaûng thôøi gian ngöôøi lao ñoäng tham gia BHXH chöa ñeán ñoä tuoåi nghæ höu, quyõ BHXH taïm thôøi coù nhöõng khoaûn tieàn nhaøn roãi do chöa phaûi traû caùc cheá ñoä daøi haïn cho ngöôøi lao ñoäng.
Vieäc söû duïng nguoàn voán nhaøn roãi TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 ñeå ñaàu tö vaøo caùc lónh vöïc kinh teá xaõ hoäi ñaõ goùp phaàn laøm taêng tröôûng quyõ BHXH vaø laøm taêng nguoàn voán ñaàu tö cho vieäc phaùt trieån kinh teá ñaát nöôùc. Töø nhöõng luaän cöù treân ñaõ chöùng minh raèng beân caïnh muïc tieâu hoaït ñoäng BHXH laø an toaøn xaõ hoäi veà kinh teá cho moïi ngöôøi trong coäng ñoàng, thì BHXH coøn laø moät hình thöùc huy ñoäng voán. Vaø vôùi söùc maïnh veà taøi chính cuûa mình cuøng vôùi söï quaûn lyù cuûa Nhaø nöôùc, BHXH seõ goùp phaàn oån ñònh chính saùch taøi chính, tieàn teä quoác gia. Toùm laïi, BHXH ñöôïc ñaëc tröng baèng söï vaän ñoäng cuûa caùc nguoàn taøi chính trong quaù trình taïo laäp vaø söû duïng quyõ BHXH nhaèm goùp phaàn oån ñònh cuoäc soáng cuûa ngöôøi lao ñoäng vaø gia ñình hoï khi gaëp ruûi ro laøm giaûm hoaëc maát khaû naêng thu nhaäp töø lao ñoäng.
BHXH phaûn aùnh caùc quan heä kinh teá trong quaù trình phaân phoái laïi caùc nguoàn löïc giöõa caùc chuû theå tham gia taïo laäp vaø söû duïng quyõ BHXH. Baûn chaát xaõ hoäi cuûa BHXH: Baûn chaát xaõ hoäi cuûa BHXH ñöôïc theå hieän ôû choã quyõ BHXH laø moät boä phaän cuûa toång saûn phaåm trong nöôùc ñöôïc xaõ hoäi toå chöùc, quaûn lyù, baûo toàn vaø phaân phoái laïi cho ngöôøi lao ñoäng. Thöïc chaát quyõ BHXH laø moät phaàn toång saûn phaåm trong nöôùc, trong ñoù ngöôøi lao ñoäng chæ phaûi ñoùng goùp moät khoaûn nhoû, nhöng khi gaëp ruûi ro ñöôïc caû coäng ñoàng trôï giuùp ñeå giuùp ñôõ vöôït qua khoù khaên, hoaïn naïn. Keát quaû cuûa söï phaân phoái laïi ñoù taïo ra ñöôïc söï bình ñaúng hôn veà thu nhaäp giöõa caùc taàng lôùp daân cö trong xaõ hoäi.
Ñieàu ñaëc bieät laø goùp phaàn taùi saûn xuaát giaûn ñôn vaø taùi saûn xuaát môû roäng söùc lao ñoäng taïo ñieàu kieän thuùc ñaåy saûn xuaát coù hieäu quaû, taïo ñöôïc theâm nhieàu coâng aên vieäc laøm, taêng thu nhaäp ñoàng thôøi phaùt trieån toát hôn caùc dòch vuï xaõ hoäi phuïc vuï cho con ngöôøi nhö y teá, giaùo duïc, vaên hoùa … BHXH laø hoaït ñoäng mang tính nhaân ñaïo, nhaân vaên, khoaûn tieàn ñoùng goùp khi coøn treû, coøn khoûe ñeå duøng vaøo luùc tuoåi giaø, luùc oám ñau. Toùm laïi, hoaït ñoäng BHXH khoâng vì muïc ñích lôïi nhuaän thuaàn tuyù maø hoaït ñoäng vì muïc ñích baûo ñaûm söï phaùt trieån laâu beàn cuûa neàn kinh teá, goùp phaàn oån ñònh vaø thuùc ñaåy tieán boä xaõ hoäi. Caùc chuû theå lieân quan ñeán BHXH: Hieän nay taát caû caùc heä thoáng BHXH treân theá giôùi ñieàu ñöôïc toå chöùc vôùi söï tham gia cuûa ngöôøi lao ñoäng, ngöôøi söû duïng lao ñoäng vaø Nhaø nöôùc. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Ngöôøi lao ñoäng: Ngöôøi lao ñoäng tham gia ñoùng BHXH tröôùc heát laø do nhu caàu cuoäc soáng vaø lao ñoäng ñoøi hoûi. “Sinh – Laõo – Beänh – Töû” laø quy luaät töï nhieân cuûa ñôøi ngöôøi. Ai sinh ra cuõng phaûi coù luùc oám ñau, hoaëc trong lao ñoäng cuõng coù khi bò ruûi ro tai naïn lao ñoäng.