CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG CHO VAY KHÁCH HÀNG DOANH NGHIỆP CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Rủi ro tín dụng trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm rủi ro tín dụng Theo quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 của Thống đốc NHNN Việt Nam ban hành quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng, rủi ro tín dụng được định nghĩa như sau: “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”. Như vậy, RRTD là những biến cố không mong đợi xảy ra và gây tổn thất đối với tài sản của ngân hàng.
Xét về khía cạnh của ngân hàng, thì RRTD đồng nghĩa với thu nhập dự tính của ngân hàng từ các tài sản có sinh lời không được hoàn trả đầy đủ cả về mặt số lượng và thời hạn. Trong kinh doanh ngân hàng, rủi ro tín dụng là loại rủi ro lớn nhất, thường xuyên xảy ra và gây hậu quả nặng nề có khi dẫn đến phá sản ngân hàng. Rủi ro tín dụng là loại rủi ro phức tạp nhất, việc quản lý và phòng ngừa nó rất khó khăn, nó có thể xảy ra ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào và do nhiều nguyên nhân gây ra. Do vậy, rủi ro tín dụng là không thể tránh khỏi, là khách quan, có thể đề phòng, hạn chế, chứ không thể loại trừ.
Phân loại rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Tùy theo tiêu chí phân loại mà người ta chia RRTD thành các loại khác nhau. * Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro, RRTD được phân chia LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 thành các loại sau: - Rủi ro giao dịch: là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch có 3 bộ phận chính là rủi ro nghiệp vụ, rủi ro lựa chọn và rủi ro bảo đảm. + Rủi ro nghiệp vụ là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề.
+ Rủi ro lựa chọn là rủi ro có liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. + Rủi ro đảm bảo phát sinh từ các tiêu chuẩn bảo đảm như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại tài sản bảo đảm, chủ thể bảo đảm, cách thức bảo đảm và mức cho vay trên giá trị của tài sản bảo đảm. - Rủi ro danh mục là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng. * Theo phương diện quản lý thì RRTD bao gồm: - Rủi ro tín dụng có thể kiểm soát được là loại RRTD mà ngân hàng có thể phần nào dự đoán được chủ thể gây ra rủi ro đó, ước lượng tính được mức độ ảnh hưởng, dự kiến được thời gian chúng phát sinh và từ đó có biện pháp hợp lý để phòng ngừa, hạn chế ở mức thấp nhất.
- Rủi ro tín dụng không thể kiểm soát được là loại RRTD mà các ngân hàng không thể dự đoán được, không biết chúng sẽ xảy ra vào thời điểm nào, cũng không thể tính toán được một cách chính xác nhất những ảnh hưởng mà chúng gây ra. Những rủi ro tín dụng loại này thường không do con người gây ra mà chủ yếu là do những bấỉ lợi về các yếu tố tự nhiên gây ra như hạn hán. lũ lụt, mất mùa, hoả hoạn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Các NHTM thường phải tập trung vào ngăn chặn những rủi ro có thể kiểm soát được, còn rủi ro không thể kiểm soát được chỉ còn cách chống đỡ.
Nguyên nhân rủi ro tín dụng trong cho vay khách hàng doanh nghiệp của ngân hàng thương mại 1. Nguyên nhân từ môi trường kinh doanh * Môi trường tự nhiên: Điều kiện tự nhiên là yếu tố khó dự báo, nó thường xảy ra bất ngờ với thiệt hại lớn nằm ngoài tầm kiểm soát của con người. Vì vậy khi thiên tai, địch họa xảy ra sẽ ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất kinh doanh, gây tổn thất lớn cho các chủ thể trong nền kinh tế, điều đó đồng nghĩa với việc ngân hàng cùng gánh chịu rủi ro với khách hàng của mình. Rủi ro do những diễn biến bất lợi của môi trường tự nhiên là loại rủi ro bất khả kháng và khi nó xảy ra thường đem lại thiệt hại lớn cho các đơn vị kinh doanh và cho các ngân hàng tài trợ.
* Môi trường chính trị - pháp luật: Hoạt động của ngân hàng cũng như tất cả các chủ thể trong nền kinh tế đều phải chịu ảnh hưởng của môi trường chính trị và hệ thống pháp luật. Sự bất lợi của môi trường pháp lý, sự kém hiệu quả của cơ quan quản lý các cấp trong việc triển khai các quy định của pháp luật sẽ đẩy ngân hàng vào điều kiện kinh doanh tín dụng với nhiều rủi ro. Nếu môi trường pháp lý lỏng lẻo, thiếu đồng bộ, còn nhiều sơ hở, các yếu tố pháp lý không phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế thì mọi hoạt động của nền kinh tế đó không thể tiến hành trôi chảy được. Mặt khác, sự biến động về chính trị - xã hội trong và ngoài nước cũng gây ra nhiều khó khăn cho các chủ thể trong nền kinh tế.
Điều này có thể đẩy các đơn vị kinh doanh gặp rủi ro trong khi tham gia các quan hệ tài chính,… và quan hệ tín dụng của ngân hàng cũng không thể tránh khỏi rủi ro. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Sự thanh tra, kiểm tra, giám sát của NHNN còn chưa hiệu quả, hoạt động thanh tra ngân hàng và đảm bảo an toàn hệ thống còn đư ợc tổ chức một cách thụ động theo kiểu xử lý vụ việc đã phát sinh, ít có khả năng ngăn chặn và phòng ngừa rủi ro, vi phạm. * Môi trường kinh tế: Môi trường kinh tế đóng vai trò rất quan trọng trong sự vận động và phát triển của thị trường, ảnh hưởng đến sức mạnh tài chính của cả người đi vay và người cho vay. Các vấn đề như tính chu kỳ của nền kinh tế, lạm phát, thất nghiệp, tỷ giá, lãi suất… sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của các chủ thể trong nền kinh tế.
Khi nền kinh tế ở giai đoạn hưng thịnh, người đi vay hoạt động kinh doanh tốt hơn, các nhân tố tài chính an toàn hơn, do đó rủi ro tín dụng giảm. Và trong trường hợp ngược lại sẽ gây ra những tốn thất ngoài dự kiến và đó có thể là nguyên nhân sâu xa làm rủi ro tín dụng tăng lên với ngân hàng. Bên cạnh đó, quá trình tự do hóa tài chính và hội nhập quốc tế cùng với sự thiếu quy hoạch, phân bổ đầu tư không hợp lý cũng có thể làm cho nợ xấu gia tăng khi tạo ra môi trường cạnh tranh gay gắt, hay sự tăng trưởng nóng trong một số ngành khiến hầu hết các doanh nghiệp, những khách hàng thường xuyên của ngân hàng phải đối mặt với nguy cơ thua lỗ dẫn đến rủi ro tín dụng tăng lên. * Môi trường thông tin: Nếu như các ngân hàng đưa ra quyết định tín dụng khi đã biết được mọi thông tin đáng tin cậy về khách hàng thì khả năng xảy ra rủi ro sẽ giảm đi đáng kể.
Tuy nhiên, hiện nay, những thông tin mà ngân hàng thu thập được không phải lúc nào cũng chính xác, ngoài ra, thông tin cũng chưa đầy đủ và chất lượng thông tin chưa cao. Chính sự thiếu thông tin hoặc có thông tin sai lệch về khách hàng vay dẫn đến việc rủi ro tín dụng có thể tăng lên. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 Hiện nay ở Việt Nam chưa có một cơ chế công bố thông tin đầy đủ về doanh nghiệp và ngân hàng. Trung tâm thông tin tín dụng ngân hàng (CIC) của Ngân hàng Nhà Nước đã cung cấp thông tin kịp thời về tình hình hoạt động tín dụng nhưng chưa phải là cơ quan định mức tín nhiệm doanh nghiệp một cách độc lập và hiệu quả, thông tin cung cấp còn đơn điệu, thiếu cập nhật.
Do đó, các ngân hàng vẫn đang gặp rất nhiều khó khăn trong việc mở rộng và kiểm soát tín dụng khi thiếu một hệ thống thông tin đầy đủ và cập nhật. Nguyên nhân từ phía khách hàng * Khách hàng cung cấp số liệu không trung thực: Thực tế hiện nay các doanh nghiệp vay vốn vẫn đang tìm cách đối phó với ngân hang bằng việc cung cấp các số liệu không trung thực, mặc dù các số liệu này đã được các cơ quan chức năng kiểm duyệt. Điều này gây khó khăn cho ngân hàng trong việc kiểm soát tình hình hoạt động kinh doanh, quản lý vốn vay của doanh nghiệp. * Khách hàng sử dụng vốn vay sai mục đích, không có thiện chí trong việc trả nợ: Đa số các doanh nghiệp khi đến vay vốn đều đưa ra phương án sản xuất kinh doanh khả thi, hiệu quả cao.
Tuy nhiên, vẫn còn một số trường hợp doanh nghiệp cố tình làm đẹp báo cáo tài chính, các phương án để chiếm dụng vốn của ngân hàng dùng cho mục đích khác, dẫn đến kinh doanh thua lỗ. Mặt khác, cũng có một số trường hợp khách hàng vay vốn kinh doanh tốt nhưng lại không có thiện chí trả nợ, cố ý chiếm đoạt vốn của ngân hàng. Những điều này đã trực tiếp gây nên rủi ro tín dụng cho ngân hàng. * Năng lực chuyên môn và uy tín của người lãnh đạo: Lãnh đạo là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến tình hình tài chính của một doanh nghiệp.
Nếu người lãnh đạo không có uy tín và nhân cách, năng lực quản lý yếu kém, trình độ học vấn chưa cao và chưa có nhiều kinh nghiệm quản lý thì dễ dẫn đến tình trạng doanh nghiệp hoạt động không hiệu quả, làm mất khả năng trả nợ cho ngân hàng, gây nên rủi ro tín dụng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.