CHƯƠNG 1: QUẢN TRỊ RỦI RO - MỘT QUYẾT ĐỊNH TÀI CHÍNH QUAN TRỌNG TRONG DOANH NGHIỆP 1. Rủi ro tài chính và quản trị rủi ro tài chính trong các doanh nghiệp 1. Rủi ro tài chính trong các doanh nghiệp 1. Khái niệm rủi ro tài chính Theo từ điển Tiếng việt phổ thông “rủi ro là điều không lành mạnh không tốt bất ngờ xảy ra”.
Hầu hết các doanh nghiệp đều phải đối mặt với rủi ro kinh doanh. Rủi ro kinh doanh của các doanh nghiệp có thể bắt nguồn từ những nguyên nhân sau: - Bản chất của doanh số bất ổn do chu kỳ kinh doanh. Các doanh nghiệp với doanh số có khuynh hướng dao động lớn theo chu kỳ kinh doanh thường có nhiều rủi ro kinh doanh hơn các doanh nghiệp ít bị ảnh hưởng bởi chu kỳ kinh doanh. Tính bất ổn cao trong ngành hàng không là một minh hoạ rõ nhất về trường hợp rủi ro kinh doanh có thể phát sinh như thế nào.
- Bản chất bất ổn trong giá bán. Trong vài ngành công nghiệp, giá cả có thể ổn định từ năm này sang năm khác, hoặc doanh nghiệp có thể có khả năng tăng giá thường xuyên theo thời gian. Điều này đúng cho nhiều sản phẩm tiêu dùng, như thuốc lá và nhiều loại thực phẩm chế biến sẵn. Ngược lại, ở các ngành công nghiệp khác, ổn định giá cả là điều ít chắc chắn hơn nhiều.
Ví dụ, trong thập niên vừa qua, các công ty dầu như Exxon, Shell Oil và Mobil chẳng hạn, đã học được nhiều bài học quan trọng về tính bất ổn của giá cả khi giá dầu thô đã sụt từ trên 30 đôla một thùng xuống dưới 10 đôla một thùng hoặc như vào những năm 2005 giá dầu thô đã tăng 70 đôla một thùng cũng như đến năm 2008 giá dầu thô đã tăng 140 đôla một thùng sau đó lại đến năm 2009 giá dầu thô lại sụt dưới 50 đôla một thùng. Thông thường, giả cả trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -16- một ngành công nghiệp càng cạnh tranh nhiều, rủi ro kinh doanh của các doanh nghiệp đó càng lớn. - Bản chất bất ổn trong chi phí. Tính bất ổn trong chi phí của các nhập lượng dùng để sản xuất của một doanh nghiệp càng cao, rủi ro kinh doanh của các doanh nghiệp đó càng lớn.
Ví dụ, các công ty hàng không như Delta Airlines đã chịu tác động đáng kể của tính dễ biến động trong giá cả nhiên liệu máy bay do cú sốc giá nhiên liệu trên thị trường thế giới dường như đã không còn dấu hiệu kết thúc kể từ năm 2004 đến nay. - Cạnh tranh trên thương trường. Các doanh nghiệp có sức mạnh thị trường lớn như IBM chẳng hạn, nhờ quy mô của họ hay do cấu trúc của ngành công nghiệp trong đó họ cạnh tranh, thường có nhiều khả năng để kiểm soát chi phí và giá cả sản phẩm của họ hơn các doanh nghiệp hoạt động trong một môi trường cạnh tranh hơn. Vì vậy, sức mạnh thị trường của một doanh nghiệp càng lớn, rủi ro kinh doanh của doanh nghiệp này càng nhỏ.
Thí dụ, một nhà sản xuất máy tính gặp rủi ro kinh doanh là một đối thủ cạnh tranh của họ sẽ giới thiệu ra thị trường một sản phẩm ưu việt hơn về mặt công nghệ sẽ lấy đi mất thị phần của nhà sản xuất đó trong tương lai. - Đầu tư tích luỹ mà doanh nghiệp đã thực hiện qua thời gian. Các đầu tư này xác định các ngành công nghiệp mà trong đó doanh nghiệp sẽ cạnh tranh, mức độ sức mạnh thị trường mà doanh nghiệp sẽ sở hữu và mức độ định phí trong quy trình sản xuất. Các doanh nghiệp trong các ngành sản phẩm tiêu dùng, như ngành bán lẻ, sản xuất bia, chế biến thực phẩm và các doanh nghiệp tiện ích có khuynh hướng có mức độ rủi ro kinh doanh thấp hơn.
Ngược lại, các doanh nghiệp sản xuất hàng hoá lâu bền, sản xuất hàng công nghiệp và các hãng hàng không thường có mức độ rủi ro kinh doanh cao hơn. Tuy nhiên có hai điều mà chúng ta cần phải phân biệt khi phân tích về rủi ro kinh doanh. Thứ nhất, là những rủi ro cố hữu, thuộc về bản chất từng ngành nghề. Thứ hai, là độ nhạy cảm của biến động giá cả, tỷ giá, lãi suất có tác động đến lợi nhuận của doanh nghiệp.
Trong khuôn khổ đề tài này, tác giả định nghĩa độ nhạy cảm từ các nhân tố giá cả thị trường (giá hàng hoá, lãi suất, tỷ giá,…) tác động đến thu nhập của doanh nghiệp là rủi ro tài chính của doanh nghiệp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -17- Thuật ngữ rủi ro tài chính thật ra có thể bao hàm nội dung rộng hơn khuôn khổ độ nhạy cảm của doanh nghiệp với các nhân tố giá cả thị trường. Trong nhiều trường hợp, rủi ro tài chính có thể có ý nghĩa bao hàm cả rủi ro kiệt quệ tài chính do doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính (nguồn vốn vay trong kinh doanh). Như vậy, rủi ro tài chính chỉ rủi ro của công ty do biến động bất lợi của tỷ giá, lãi suất, giá hàng hoá hay giá chứng khoán gây ra.
Các loại rủi ro tài chính thường gặp Khoa học về quản trị rủi ro tài chính và tổng kết từ thực tiễn cho thấy rủi ro tài chính luôn gắn liền với tình trạng lạm phát nền kinh tế và gồm có: - Rủi ro cân đối dòng tiền. Các luồng tiền vào doanh nghiệp (dòng thu) và các luồng tiền ra khỏi doanh nghiệp (luồng chi) diễn ra một cách thường xuyên liên tục. Trên thực tế, tại những thời điểm nhất định có thể xảy ra hiện tượng lượng tiền vào doanh nghiệp nhỏ hơn lượng tiền ra khỏi doanh nghiệp đến hạn. Khi đó, tình trạng mất cân đối về dòng tiền đã xảy ra.
Sự mất cân đối này tìm ẩn một rủi ro lớn đối với hoạt động sản xuất kinh doanh. Do thiếu tiền, việc mua nguyên liệu, vật liệu, nhiên liệu ….phục vụ cho sản xuất kinh doanh có thể bị dừng lại, dẫn đến ngừng sản xuất, kinh doanh, tiền lương của công nhân và các khoản vay nếu có không trả được đúng hạn ảnh hưởng tới uy tín của doanh nghiệp. Sự mất cân đối dòng tiền được chia thành: mất cân đối tạm thời và mất cân đối dài hạn. Có thể nói, ở bất kỳ một doanh nghiệp nào cũng có thể xảy ra mất cân đối tạm thời do việc thu hồi các khoản nợ phải thu không đúng kế hoạch; việc góp vốn không đúng kế hoạch,… Mất cân đối tạm thời về dòng tiền có thể khắc phục được bằng nhiều biện pháp và hậu quả thường không lớn.
Mất cân đối dài hạn xảy ra do những nguyên nhân quan trọng như phần định phí trong tổng chi phí của doanh nghiệp quá lớn, vốn lưu động tự có quá ít, nợ khó đòi tăng lên, doanh thu chưa bù đắp được các khoản chi phí thường xuyên. Khi lạm phát xảy ra trong nền kinh tế, do tác động dây chuyền giữa các doanh nghiệp, số nợ phải thu, đặc biệt là nợ phải thu khó đòi tăng lên, mất cân đối tạm thời rất dễ chuyển thành mất cân đối dài hạn. Mất cân đối dài hạn về dòng tiền có thể làm cho doanh nghiệp bị phá sản. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -18- - Rủi ro lãi suất tiền vay Để phục vụ kinh doanh đầu tư, hầu như tất cả các doanh nghiệp đều sử dụng vốn vay.
Do đó lãi suất tiền vay – chi phí sử dụng vốn - trở thành bộ phận cấu thành quan trọng trong chi phí sản xuất kinh doanh và đầu tư của doanh nghiệp. Khi lập kế hoạch kinh doanh và dự án đầu tư, lãi suất tiền vay đã được dự tính. Song có rất nhiều nhân tố nằm ngoài tầm kiểm soát của doanh nghiệp tác động đến lãi suất tiền vay. Thông thường khi lạm phát xảy ra lãi suất tăng đột biến.
Do đó những tính toán, dự kiến trong kế hoạch kinh doanh, đầu tư bị đảo lộn. Một rủi ro lớn đã xảy ra và ảnh hưởng lớn tới hoạt động kinh doanh, lượng tiền vay càng lớn, tác động tiêu cực của rủi ro này ngày càng nghiêm trọng và có thể dẫn đến tình trạng phá sản doanh nghiệp nếu nó tồn tại trong một thời kỳ dài. - Rủi ro về sự biến động giá cả Sự biến động giá cả trong nước cũng như sự biến động giá cả các nước trong khu vực và thế giới đều ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp đặc biệt là các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu và có đầu tư lớn. Khi giá cả biến động theo chiều hướng tăng giá đầu vào các doanh nghiệp sẽ gặp nhiều khó khăn do giá nguyên vật liệu tăng dẫn đến giá thành cao người tiêu dùng sẽ có sự chọn lựa trong việc sử dụng sản phẩm của doanh nghiệp.
Chính điều này ảnh hưởng đến sức tiêu thụ của sản phẩm làm cho doanh nghiệp lãi ít hơn hoặc lỗ thậm chí có khả năng phá sản nếu không kịp thời thích ứng với tình hình mới. - Rủi ro về sức mua thị trường Sức mua thị trường là nhân tố quyết định khả năng tiêu thụ hàng hoá của doanh nghiệp và do đó nó cũng quyết định dòng tiền vào của doanh nghiệp. Song, sức mua thị trường lại phụ thuộc vào khả năng thanh toán. Khi lạm phát, giá cả hàng hoá thường tăng cao, thu nhập người lao động và các tầng lớp dân cư không tăng hoặc tăng chậm hơn chỉ số lạm phát và tất yếu dẫn đến sức mua giảm.
Quan trọng hơn nữa, cơ cấu tiêu dùng thay đổi. Phần lớn khả năng thanh toán cho những nhu cầu thiết yếu. Vì vậy, sẽ không ít mặt hàng lượng tiêu thụ sẽ giảm đi đáng kể. Khi đó rủi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -19- ro về sức mua thị trường xảy ra.
Nó thể hiện qua số lượng hàng hoá tiêu thụ được giảm, giá bán không đủ bù đắp được chi phí sản xuất kinh doanh. - Rủi ro về tỷ giá hối đoái Là rủi ro xảy ra khi các giao dịch kinh tế được thực hiện bằng ngoại tệ và tỷ giá hối đoái biến động theo hướng làm cho đồng nội tệ bị mất giá. Với những doanh nghiệp sử dụng nhiều ngoại tệ, khi tỷ giá hối đoái tăng, số lỗ về tỷ giá có thể làm giảm đáng kể, thậm chí là triệt tiêu toàn bộ lợi nhuận thu được trong kỳ kinh doanh. Đây là rủi ro bất khả kháng của các doanh nghiệp trong một nền kinh tế nhập siêu với tỷ lệ lớn.
- Rủi ro về khả năng tái đầu tư Muốn phát triển bền vững, quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp diễn ra liên tục, vòng sau phải cao hơn vòng trước.