Tài liệu Giáo dục: Quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương

Nghiên cứu quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương tại các trường THPT huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng nhằm phát triển phẩm chất, năng lực học sinh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lan
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Xuân Thức
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương trong các trường trung học phổ thông huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm Và Tầm Quan Trọng Của Quản Lý Phát Triển Chương Trình Giáo Dục Địa Phương

Quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, hướng dẫn và đánh giá các hoạt động giáo dục nhằm phát triển phẩm chất và năng lực học sinh phù hợp với điều kiện địa phương. Đây là một nhiệm vụ trọng tâm trong quản lý giáo dục hiện đại, giúp các trường Trung học phổ thông tận dụng tối đa nguồn lực địa phương để nâng cao chất lượng dạy học. Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc phát triển chương trình địa phương không chỉ bổ sung kiến thức mà còn hướng đến phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất của học sinh. Tầm quan trọng của công tác quản lý này nằm ở khả năng kết nối giáo dục nhà trường với thực tiễn địa phương, tạo ra những hoạt động giáo dục có ý nghĩa và thiết thực cho sự phát triển của học sinh.

1.1. Định Nghĩa Quản Lý Phát Triển Chương Trình Giáo Dục Địa Phương

Quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương bao gồm các hoạt động xác định mục tiêu, thiết kế nội dung, lựa chọn phương pháp dạy học và đánh giá hiệu quả của chương trình. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp của các cán bộ quản lý, giáo viên và cộng đồng địa phương để tạo ra một chương trình phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng, từng trường học.

1.2. Vai Trò Của Chương Trình Địa Phương Trong Phát Triển Phẩm Chất Và Năng Lực Học Sinh

Chương trình giáo dục địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển phẩm chất và năng lực cần thiết cho học sinh. Thông qua các hoạt động giáo dục gắn liền với bối cảnh địa phương, học sinh có cơ hội rèn luyện kỹ năng thực tiễn, phát triển tư duy sáng tạo và ý thức trách nhiệm với cộng đồng.

II. Cơ Sở Lý Luận Về Chương Trình Giáo Dục Phổ Thông 2018

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng trên nền tảng của tiếp cận năng lực, nhấn mạnh việc phát triển toàn diện phẩm chất đạo đức, năng lực chung và năng lực riêng của học sinh. Các phẩm chất cơ bản bao gồm: yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm, và tuân thủ pháp luật. Các năng lực chung gồm giao tiếp, hợp tác, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Chương trình này tạo ra một khuôn khổ linh hoạt cho các nhà trường phát triển chương trình giáo dục địa phương dựa trên nhu cầu cụ thể của địa phương. Việc quản lý phát triển chương trình cần tuân thủ các yêu cầu cơ bản của chương trình quốc gia đồng thời có sự sáng tạo để thích ứng với điều kiện thực tế.

2.1. Các Phẩm Chất Cơ Bản Cần Hình Thành Cho Học Sinh

Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, các phẩm chất cơ bản bao gồm: yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm và tuân thủ pháp luật. Việc quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương phải tập trung vào việc tạo ra các môi trường học tập và hoạt động giáo dục giúp học sinh internalize các giá trị này thông qua thực tiễn.

2.2. Năng Lực Chung Và Năng Lực Riêng Trong Chương Trình

Năng lực chung như giao tiếp, hợp tác, sáng tạo và giải quyết vấn đề cần được phát triển thông qua các hoạt động học tập đa dạng. Quản lý phát triển chương trình địa phương cần tập trung vào việc thiết kế các hoạt động giúp học sinh áp dụng các năng lực này vào bối cảnh địa phương cụ thể.

III. Quy Trình Phát Triển Chương Trình Giáo Dục Địa Phương Trong Nhà Trường Trung Học Phổ Thông

Quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương trong nhà trường THPT cần tuân theo một quy trình khoa học gồm các bước: xác định nhu cầu, phân tích bối cảnh địa phương, xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, thiết kế hoạt động học tập, và thực hiện đánh giá. Mỗi bước trong quy trình này đòi hỏi sự tham gia của các chủ thể quản lý như ban giám hiệu, các giáo viên, phó hiệu trưởng và đại diện cộng đồng địa phương. Việc quản lý hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận, lập kế hoạch chi tiết, phân công rõ trách nhiệm và theo dõi thực hiện. Quy trình này cần được linh hoạt để có thể điều chỉnh dựa trên phản hồi thực tiễn và kết quả đánh giá.

3.1. Các Bước Chính Trong Quy Trình Phát Triển Chương Trình

Quy trình bao gồm: (1) Xác định nhu cầu dựa trên phân tích bối cảnh địa phương; (2) Xác định mục tiêu phù hợp với phẩm chất và năng lực cần phát triển; (3) Lựa chọn nội dung từ nguồn lực địa phương; (4) Thiết kế hoạt động học tập mang tính thực tiễn và sáng tạo; (5) Thực hiện và theo dõi các hoạt động; (6) Đánh giá kết quả và rút kinh nghiệm.

3.2. Vai Trò Của Các Chủ Thể Quản Lý Trong Phát Triển Chương Trình

Ban giám hiệu giữ vai trò lãnh đạo và định hướng, các giáo viên chủ nhiệm tổ chức hoạt động cụ thể, phó hiệu trưởng phụ trách quản lý chuyên môn, và cộng đồng địa phương cung cấp nguồn lực và hỗ trợ. Sự phối hợp giữa các chủ thể này là yếu tố then chốt để đảm bảo chất lượng chương trình giáo dục địa phương.

IV. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Và Thách Thức Trong Quản Lý Phát Triển Chương Trình Địa Phương

Quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài nhà trường. Các yếu tố bên trong bao gồm: năng lực của giáo viên, cơ sở vật chất, tổ chức quản lý và quyết tâm của ban lãnh đạo. Các yếu tố bên ngoài gồm: chính sách giáo dục, điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương, sự hỗ trợ của cộng đồng và các đối tác. Để quản lý hiệu quả, các nhà trường cần nhận thức rõ về những thách thức như: thiếu kinh phí, giáo viên quá tải, khó khăn trong việc liên hệ với cộng đồng và thiếu tài liệu tham khảo. Việc khắc phục các khó khăn này đòi hỏi sự nỗ lực, sáng tạo và sự hỗ trợ từ các cấp có thẩm quyền.

4.1. Các Yếu Tố Bên Trong Nhà Trường Ảnh Hưởng Đến Quản Lý

Năng lực chuyên môn của giáo viên, tính hiệu quả của cơ chế quản lý, đầu tư vào cơ sở vật chất và tinh thần đội ngũ đều là những yếu tố quan trọng. Nhà trường cần đầu tư vào đào tạo giáo viên, cải tiến tổ chức và tạo ra môi trường làm việc có động lực để quản lý phát triển chương trình được hiệu quả.

4.2. Các Yếu Tố Bên Ngoài Và Các Thách Thức Cần Khắc Phục

Chính sách quốc gia, điều kiện kinh tế địa phương và sự tham gia của cộng đồng là những yếu tố bên ngoài quan trọng. Các thách thức như hạn chế về nguồn lực và khó khăn trong phối hợp cần được giải quyết thông qua hợp tác giữa các cấp và sáng tạo trong việc sử dụng nguồn lực địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận về quản lí phát triển chương trình giáo dục địa phương ở trường THPT theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Chương 2: Thực trạng quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương ở các trường THPT huyện Thủy Nguyên, Thành phố Hải Phòng theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Chương 3: Biện pháp quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương ở các trường THPT huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH GIÁO DỤC ĐỊA PHƢƠNG Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CHO HỌC SINH 1.

Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về chương trình giáo dục địa phương và phát triển chương trình giáo dục địa phương John Dewey (1938) Phát triển chương trình giáo dục nhà trường là cần tập trung vào việc giúp học sinh phát triển kỹ năng và kiến thức thực tiễn, và thiết kế chương trình giáo dục để học sinh học hỏi bằng cách tham gia trực tiếp vào các hoạt động và thực hành [35]. Raiph Tyler (1949) Phát triển chương trình giáo dục nhà trường là một quá trình phải tuân thủ các nguyên tắc và tiêu chuẩn nghiêm ngặt, đồng thời phải điều chỉnh để phù hợp với sự thay đổi trong xã hội và kinh tế. Chương trình phải được thiết kế theo cách phù hợp với độ tuổi và trình độ học vấn của học sinh, cung cấp kiến thức có giá trị thực tiễn và giúp họ phát triển kỹ năng thực tiễn và giải quyết vấn đề [37].

Tác giả Benjamin Bloom (1971) Phát triển chương trình giáo dục nhà trường là phải tập trung vào việc phát triển các kỹ năng tư duy, giải quyết vấn đề, kỹ năng xã hội và các kỹ năng sống khác, cùng với việc tạo ra một môi trường học tập tích cực và động viên cho học sinh [34]. Hilda Taba (1962) Giáo dục không chỉ đơn thuần là việc truyền đạt kiến thức, mà còn là việc giúp học sinh phát triển các kỹ năng và phẩm chất cần thiết để thành công trong cuộc sống. Do đó, giáo dục cần được thiết kế sao cho phù hợp với nhu cầu và thực tế cuộc sống, và GV cần tạo điều kiện cho học sinh có thể ứng dụng kiến thức và kỹ năng mà họ đã học vào cuộc sống thực [36]. Jerome Bruner (1971) Giáo dục phải được thiết kế để giúp trẻ em phát triển các kỹ năng tư duy và khám phá thế giới xung quanh, cũng như phát triển các kỹ năng xã hội và kỹ năng sống.

Ông cho rằng giáo dục nên tập trung vào việc truyền 6 đạt kiến thức thông qua các khái niệm và nguyên tắc chung và sử dụng các phương pháp học tập tích cực để khuyến khích sự tương tác tích cực của học sinh trong quá trình học tập [dẫn theo 35]. Ngoài ra, còn có rất nhiều tác giả khác đã đóng góp vào lĩnh vực này, bao gồm Elliot Eisner, Grant Wiggins, Jay Mc Tighe, và các nhà giáo dục khác trong nước như: Trần Thị Thanh, Nguyễn Thị Dung, Phan Thị Lạc (1997), trong nghiên cứu “Phát triển chương trình đào tạo - một số vấn đề lý luận và thực tiễn” đã đưa ra cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển chương trình giáo dục góp phần nâng cao chất lượng đào tạo GV giai đoạn mới. “Trên cơ sở đó, bổ sung các nguyên tắc phát triển chương trình đào tạo GV theo định hướng mới đáp ứng yêu cầu giáo dục phổ thông giai đoạn sau 2015. Cơ sở lý luận về phát triển chương trình giáo dục như: Quan điểm phát triển giáo dục; Năng lực GV và những vấn đề liên quan; Lý luận về phát triển chương trình; Các mô hình đào tạo GV và chương trình đào tạo GV; Đánh giá và thẩm định chương trình; Đặc điểm chương trình giáo dục đại học; Quan hệ giữa khoa học giáo dục với các lĩnh vực khác; Nội dung và chương trình giáo dục” [26].

Đặng Công Vĩnh (2019) với công trình Thực trạng và một số định hướng phát triển chương trình giáo dục nhà trường đăng trên Tạp chí Giáo dục số đặc biệt tháng 10/2019 đã cho rằng: “trên cơ sở đảm bảo yêu cầu chung của chương trình giáo dục quốc gia, nhà trường sẽ lựa chọn, xây dựng nội dung và xác định cách thức thực hiện phản ánh đặc trưng và phù hợp với thực tiễn nhà trường nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực HS, thực hiện có hiệu quả mục tiêu giáo dục. Phát triển chương trình giáo dục nhà trường (CTGDNT) là quá trình liên tục (bao gồm cả đánh giá, điều chỉnh) do đội ngũ CBQL và GV của nhà trường thực hiện với sự tham gia tư vấn, góp ý của các đối tượng liên quan (phụ huynh, HS, cựu HS, cộng đồng địa phương, chuyên gia giáo dục,…), với sự hướng dẫn của cơ quan quản lý giáo dục địa phương CTGDNT được thể hiện thông qua hệ thống văn bản của trường, tổ chuyên môn (kèm theo đó là các kế hoạch về cơ sở vật chất, tài chính, đội ngũ, bồi dưỡng phát triển đội ngũ,…), đồng thời được cụ thể hóa trong kế hoạch dạy học của từng GV.” [33] 7 Nguyễn Đức Chính (2014) với công trình “Tổng quan các công trình nghiên cứu về phát triển chương trình nhà trường”đã tổng lược một số công trình nghiên cứu về chương trình nhà trường của các tác giả trong khối các nước nói tiếng Anh, chủ yếu của Niu Di-lân, Ôxtraylia, các công trình nghiên cứu tập trung giải thích thuật ngữ “Chương trình nhà trường” trong mối tương quan với khái niệm chương trình chuẩn quốc gia, nêu các luận cứ, nguyên tắc phát triển chương trình nhà trường. Các tác giả cũng giới thiệu các mô hình phát triển chương trình nhà trường với các thành phần tham gia khác nhau và một số hình thức thực hiện. Trong bài cũng nêu 2 trường hợp điển hình về phát triển chương trình nhà trường tại Niu Di- lân.

Từ tình hình nghiên cứu và vận dụng ở các nước tác giả bài viết có một vài đề xuất cho giáo dục Việt Nam, nơi đang có chủ trương triển khai chương trình nhà trường trong giáo dục phổ thông” [9]. Trong cuốn sách “Phát triển chương trình giáo dục”, Nxb giáo dục, năm 2015 của GS.TS Nguyễn Đức Chính, ĐHQG Hà Nội.TS Nguyễn Đức Chính đã trình bày, chỉ ra một cách có hệ thống những quan điểm về chương trình giáo dục, nêu rõ hệ thống các khái niệm và các cách tiếp cận cũng như một số mô hình phát triển CTGD. - Nguyễn Thị Kim Chi (2015), Một số vấn đề về qui trình phát triển chương trình giáo dục nhà trường và kỹ năng phát triển mục tiêu chương trình đào tạo của giáo viên. Bài viết đã trình bày: Trong nhà trường hiện đại người giáo viên cần được trang bị nhiều kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp; Trong đó có kiến thức về chương trình giáo dục và phát triển chương trình giáo dục.

Tuy nhiên chương trình đào tạo, bồi dưỡng giáo viên hiện nay nội dung chuyên môn này chưa được quan tâm đúng mức. Do vậy nhiều cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên chưa có quan niệm thống nhất về phát triển chương trình giáo dục địa phương, chương trình giáo dục nhà trường dựa trên chương trình giáo dục quốc gia. Bài viết trình bày qui trình phát triển chương trình giáo dục gồm 05 bước và các kỹ năng phát triển mục tiêu chương trình giáo dục giáo dục nhà trường của giáo viên: kỹ năng phát triển mục đích đến mục tiêu; kỹ năng phân tích các thứ bậc trong mục tiêu. [8] -Võ Thị Ngọc Trâm (2015), Phát triển chương trình đào tạo giáo viên theo định hướng CDIO-Những thách thức cần vượt qua của trường Đại học Thủ Dầu 8 Một (Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc gia….) Nội dung bài viết đưa ra một số quan điểm về phát triển chương trình đào tạo giáo viên theo định hướng CDIO: Qui trình phát triển chương trình; lộ trình phát triển chương trình đào tạo giáo viên với lộ trình 5 năm và những thách thức cần vượt qua với 06 thách thức; 07 biện pháp thực hiện để khắc phục khó khăn đạt đến mục tiêu phát triển chương trình đào tạo giáo viên theo CDIO.

[28] - Phan Thị Nở (2021), Tình hình nghiên cứu về năng lực và chương trình giáo dục theo tiếp cận năng lực. Bài viết đã tổng quan các nghiên cứu về năng lực và chương trình giáo dục theo tiếp cận năng lực ở trên thế giới và Việt Nam theo các vấn đề: Khái niệm, đặc trưng và sự khác nhau giữa chương trình giáo dục tiếp cận nội dung và chương trình giáo dục tiếp cận năng lực. Kết quả nghiên cứu góp phần giúp cho các nhà nghiên cứu, giáo viên, học sinh hiểu và hệ thống được vấn đề tiếp cận mới về chương trình giáo dục, đáp ứng yêu cầu thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018.[20] - Phạm Thị Thu Thủy (2021), Qui trình phát triển chương trình giáo dục của cơ sở giáo dục mầm non theo tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm. Bài viết đã trình bày và phân tích các vấn đề lý luận: a) Hoạt động giáo dục lấy trẻ làm trung tâm: Khái niệm, điều kiện và yêu cầu đối với giáo viên mầm non; b) Qui trình phát triển chương trình giáo dục theo tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm: Phân tích tình hình; xác định mục tiêu, nội dung; phát triển chương trình cụ thể (lập kế hoạch và tổ chức thực hiện); Đánh giá kết quả và điều chỉnh.

Tác giả khẳng định khi tổ chức phát triển chương trình giáo dục không bỏ qua bước nào, chú ý đến đặc trưng địa phương và khả năng nhận thức của trẻ em. Như vậy, phát triển chương trình giáo dục địa phương tại nhà trường chính là quá trình liên tục điều chỉnh, bổ sung, cập nhật, làm mới một số thành tố hoặc toàn bộ thành tố của chương trình giáo dục địa phương đã có ở cấp thành phố, với mục đích nhằm làm cho việc triển khai chương trình giáo dục địa phương cấp nhà trường đáp ứng mục tiêu giáo dục để ra. Theo đó, chương trình giáo dục địa phương tại nhà trường (chương trình môn học) không phải chỉ được thiết kế một lần mà luôn phải được phát triển, hoàn thiện không ngừng phụ thuộc vào sự phát triển của kinh tế - 9 văn hóa - xã hội, điều kiện tự nhiên, môi trường của địa phương, theo nhu cầu người học và đặc điểm của người dạy. Phát triển chương trình giáo dục địa phương ở mức độ 3, 4 - tại nhà trường được hiểu là quá trình lên kế hoạch và thực thi chương trình giáo dục địa phương cho một lớp học cụ thể do giáo viên đảm nhận.