CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Một số khái niệm cơ sở của đề tài 1. Khái niệm Nông thôn, Nông thôn mới a) Nông thôn “Nông thôn” là một khái niệm thông dụng nhưng có nội hàm rộng và có thể khác nhau ở các quốc gia: Theo từ điển Bách khoa toàn thư mở thì "Nông thôn Việt Nam là danh từ để chỉ những vùng đất trên lãnh thổ Việt Nam, ở đó, người dân sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp" [20], theo cách hiểu này, nông thôn là nơi sinh sống và làm việc của một cộng đồng bao gồm chủ yếu là nông dân, là vùng chỉ sản xuất nông nghiệp là chính và nông thôn có cơ cấu hạ tầng, trình độ tiếp cận thị trường, trình độ sản xuất hàng hóa thấp hơn so với thành thị. Hiện nay, khái niệm về “Nông thôn” được đề cập tại Thông tư số 54/2009/TT- BNN&PTNT ngày 21/8/2009 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (NN&PTNT) về hướng dẫn Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng NTM, cụ thể như sau: "Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhân dân xã" [4] còn theo Thông tư số 41/2013/TT-BNNPTNT ngày 04/10/2013 của Bộ NN&PTNT lại định nghĩa như sau “Nông thôn là phần lãnh thổ được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhân dân xã” [5].
Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, khái niệm “Nông thôn” được hiểu theo quy định tại Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/8/2009 là “Là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhân dân xã” [4]. b) Nông thôn mới Theo Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Hội nghị Trung ương 7 (khóa X): “NTM được hiểu là nông thôn mà ở đó có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; Cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; Dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; Hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự 15 lãnh đạo của Đảng được tăng cường. Xây dựng giai cấp nông dân, củng cố liên minh công nhân - nông dân - trí thức vững mạnh, tạo nền tảng kinh tế - xã hội và chính trị vững chắc cho sự nghiệp công nghiệp khoá, hiện đại hoá, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa” [2]. Từ cách hiểu trên, có thể thấy NTM là một trạng thái phát triển cao, toàn diện của xã hội nông thôn, kết hợp đầy đủ các khía cạnh từ kinh tế, sản xuất tới phát triển văn hóa, giáo dục, môi trường, kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội và hệ thống chính trị.
NTM mang những đặc trưng cơ bản sau: Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn được nâng cao; nông thôn phát triển theo quy hoạch, có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ; dân trí được nâng cao, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát huy an ninh tốt, quản lý dân chủ; chất lượng hệ thống chính trị được nâng cao. Tóm lại, NTM là khu vực cộng đồng dân cư nông thôn sinh sống mà không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã và có những điểm khác so với nông thôn truyền thống Việt Nam. c) Xây dựng nông thôn mới Xây dựng NTM là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); Có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao. Xây dựng NTM là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân, của cả hệ thống chính trị; Xây dựng NTM giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh.
Nghị quyết 24/2008/NQ-CP về Ban hành Chương trình hành động của Chính phủ Thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn ngày 28 tháng 10 năm 2008, tóm lược nội dung xây dựng NTM là “Xây dựng, tổ chức cuộc sống của dân cư nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại, giữ gìn bản sắc văn hoá và môi trường sinh thái gắn với phát triển đô thị, thị trấn, thị tứ”. Theo Nghị Quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá XIII) “Về nông nghiệp, nông dân, nông thôn” thì xây 16 dựng NTM là “Xây dựng nông thôn hiện đại, phồn vinh, hạnh phúc, dân chủ, văn minh; có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ; môi trường xanh, sạch, đẹp; đời sống văn hoá lành mạnh, phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc; an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội được bảo đảm” [3]. Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả tiếp cận thuật ngữ NTM theo cách hiểu của Nghị Quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá XIII) “Là xây dựng nông thôn hiện đại, phồn vinh, hạnh phúc, dân chủ, văn minh; có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ; Môi trường xanh, sạch, đẹp; Đời sống văn hoá lành mạnh, phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc; An ninh, chính trị, trật tự, an toàn xã hội được bảo đảm”. - Xây dựng NTM theo phương châm phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư địa phương là chính, Nhà nước đóng vai trò định hướng, ban hành các tiêu chí, quy chuẩn, xã đặt ra các chính sách, cơ chế hỗ trợ và hướng dẫn.
Các hoạt động cụ thể do chính cộng đồng người dân ở thôn, xã bàn bạc dân chủ để quyết định và tổ chức thực hiện. - Kế thừa và lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình hỗ trợ có mục tiêu, các chương trình, dự án khác đang triển khai ở nông thôn, có bổ sung dự án hỗ trợ đối với các lĩnh vực cần thiết; có cơ chế, chính sách khuyến khích mạnh mẽ đầu tư của các thành phần kinh tế; huy động đóng góp của các tầng lớp dân cư vào xây dựng NTM. - Xây dựng NTM là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; cấp uỷ Đảng, chính quyền đóng vai trò chỉ đạo, điều hành quá trình xây dựng quy hoạch, kế hoạch, tổ chức thực hiện. - Hình thành cuộc vận động “Toàn dân xây dựng nông thôn mới" do Mặt trận Tổ quốc chủ trì cùng các tổ chức chính trị - xã hội vận động mọi tầng lớp nhân dân phát huy vai trò chủ thể trong việc xây dựng NTM.
Quản lý nhà nước về xây dựng nông thôn mới Quản lý Cho đến nay, định nghĩa về nội hàm khái niệm quản lý cũng có rất nhiều các học giả có những quan niệm khác nhau, chẳng hạn: F.W Taylor (1856-1915) được mệnh danh là "cha đẻ" của khoa học quản lý cho rằng: “Quản lý là hoàn thành công việc của mình thông qua người khác và biết được một cách chính xác họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất”. Taylor đã nhấn mạnh đến yếu tố mục tiêu của quản lý được hoàn thành thông qua người khác và hiệu quả tốt nhất, rẻ nhất 17 mà nó mang lại - tức là tính khoa học trong hoạt động quản lý; Còn H. Fayol (1886- 1925) người đưa ra khái niệm quản lý hành chính (admintration), người đầu tiên tiếp cận quản lý theo quy trình, quan niệm rằng: "Quản lý hành chính là dự đoán và lập kế hoạch, tổ chức, điều khiển, phối hợp và kiểm tra". Ở đây tác giả nhấn mạnh đến các chức năng, hay quy trình của quản lý Theo M.
Ở Việt Nam, cũng những quan niệm khác nhau về quản lý: Chẳng hạn: Theo Phạm Quang Lê "Quản lý là sự tác động có chủ đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý một cách liên tục, có tổ chức, liên kết các thành viên trong tổ chức hành động nhằm đạt tới mục tiêu với kết quả tốt nhất". Đoàn Thị Thu Hà và đồng tác giả lại định nghĩa "Quản trị là sự tác động của chủ thể quản trị lên đối tượng quản trị nhằm đạt được mục tiêu nhất định trong điều kiện biến động của môi trường”, ở đây tác giả nhắc đến khái niệm quản trị trong tính đồng nhất với khái niệm quản lý và cũng nêu vai trò của chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, mục tiêu và môi trường quản lý. Như vậy, có thể thấy có nhiều cách tiếp cận và quan niệm khác nhau về quản lý, điều này đã tạo ra bức tranh đa dạng và phong phú về quan niệm quản lý, góp phần cho việc nhận thức ngày càng đầy đủ và đúng đắn hơn về quản lý. Trong khuôn khổ Luận văn này: Quản lý được hiểu là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng bằng công cụ, phương tiện nhất định nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực để đạt mục tiêu đặt ra trong điều kiện môi trường luôn biến động.
Quản lý nhà nước Thuật ngữ quản lý nhà nước (QLNN) được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp: (1) Theo nghĩa rộng: QLNN là sự chỉ huy, điều hành của các cơ quan nhà nước (lập pháp, hành pháp và tư pháp) để thực thi quyền lực Nhà nước, thông qua các văn bản quy phạm pháp luật; (2) Theo nghĩa hẹp: QLNN chủ yếu là quá trình tổ chức, điều hành của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi của con người theo pháp luật, nhằm đạt được những mục tiêu, yêu cầu, nhiệm vụ QLNN, đồng thời các cơ quan nhà nước còn thực hiện các hoạt động có tính chấp hành, điều hành, hành chính nhà nước nhằm xây dựng, tổ chức bộ máy và củng cố chế độ công tác nội bộ của mình.