Chương 1 5 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG KINH DOANH XĂNG DẦU 1. Cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu 1.Khái quát về xăng dầu 1.Khái niệm xăng dầu Xăng dầu là tên chung để chỉ các sản phẩm của quá trình lọc dầu thô, dùng làm nhiên liệu bao gồm: Xăng động cơ, dầu điêzen, dầu hỏa, dầu ma dút, nhiên liệu bay; nhiên liệu sinh học và các sản phẩm khác dùng làm nhiên liệu động cơ, không bao gồm các loại khí hóa lỏng và khí nén thiên nhiên (Nguyễn Quang Tuấn 2008). Xăng dầu là sản phẩm từ dầu mỏ với các thành phần cơ bản là các loại cacbuahydro. Tùy theo công dụng, xăng dầu được chia thành: Xăng động cơ: là nhiên liệu dùng cho động cơ xăng của ôtô, xe máy… Xăng động cơ là một trong những sản phẩm quan trọng của công nghiệp chế biến dầu mỏ và ngày nay đã thực sự trở thành một sản phẩm quen thuộc với con người.
Tuy nhiên, xăng động cơ không phải đơn thuần chỉ là sản phẩm của một quá trình chưng cất từ một phân đoạn nào đó của dầu mỏ. Mà nó là một sản phẩm hỗn hợp từ một số thành phần được lựa chọn từ quá trình chưng cất dầu mỏ, kết hợp với một số phụ gia nhằm đảm bảo các yêu cầu hoạt động của động cơ trong những điều kiện vận hành thực tế và cả trong các điều kiện tồn chứa, bảo quản khác nhau. Trị số octane đặc trưng cho khả năng chống kích nổ của nhiên liệu trong động cơ, căn cứ vào trị số này người ta phân loại xăng động cơ. Các loại xăng động cơ đang được lưu hành chủ yếu tại Việt Nam gồm: Xăng Ron 92 và Xăng Ron 95.
DO được sản xuất chủ yếu từ phân đoạn gazoil và là sản phẩm của quá trình chưng cất trực tiếp dầu mỏ, có đầy đủ những tính chất lý hóa phù hợp cho động cơ điêzen mà không cần phải áp dụng những quá trình biến đổi hóa học phức tạp. DO được phân loại căn cứ vào hàm lượng lưu huỳnh; DO hiện đang lưu hành tại Việt nam có hai loại: DO 0,05S và DO 0,25S. Dầu hỏa (KO): là sản phẩm chủ yếu từ chưng cất phân đoạn kerosene của dầu mỏ ở nhiệt độ 150 0C đến 300 0C. Loại này thường dùng trong dân dụng để thắp sắng đặc biệt là thắp sáng đèn tín hiệu đường sắt và các loại tàu nhỏ.
Dầu ma dút (FO): Trong quá trình khai thác và chế biến dầu mỏ, hầu hết các phân đoạn chưng cất của dầu mỏ đều được sử dụng, trong đó phần nặng được sử dụng chủ yếu làm nhiên liệu đốt lò là FO. FO là sản phẩm chủ yếu của quá trình chưng cất thu được từ phân đoạn sau phân đoạn gazoil khi chưng cất dầu mỏ ở nhiệt độ sôi lớn hơn 350 0C. Nhiên liệu bay: là nhiên liệu dùng cho máy bay gồm xăng máy bay và nhiên liệu phản lực. Xăng máy bay dùng cho máy bay động cơ kiểu piston; xăng máy bay đòi hỏi có trị số octane cao, yêu cầu về chất lượng rất nghiêm ngặt.
Nhiên liệu phản lực được dùng cho máy bay có sử dụng động cơ phản lực kiểu tuabin khí. Đối với nhiên liệu phản lực, trị số octane không còn quan trọng nữa; thay thế vào đó là nhiên liệu phản lực phải là đặc tính cháy tốt, nhiệt lượng cao. Xăng máy bay được dùng chủ yếu ở Việt Nam hiện nay là xăng ZA1. Nhiên liệu sinh học: Nhiên liệu sinh học là khái niệm chung chỉ tất cả những dạng nhiên liệu có nguồn gốc sinh học.
Nhiên liệu sinh học có thể được phân loại thành hai nhóm chính là DO sinh học và Xăng sinh học. Xăng sinh học là hỗn hợp của xăng không chì truyền thống và cồn sinh học (bio-ethanol), trong đó 95 đến 90% thể tích là xăng không chì truyền thống và 5 đến 10% thể 7 tích là cồn sinh học. Hiện nay tại Việt Nam đang lưu hành Xăng sinh học E5 RON 92 (E5 RON 92).Đặc điểm của xăng dầu Một là, đặc điểm nguy hiểm cháy nổ của xăng dầu Xăng dầu là chất lỏng dễ bay hơi nhất, hơi xăng dầu sau khi thoát ra được khuyếch tán vào trong không khí, hòa lẫn với không khí tạo thành hỗn hợp cháy nổ khi gặp tia lửa hoặc nguồn nhiệt tương ứng sẽ cháy nổ; Xăng dầu bắt cháy ở nhiệt độ thấp có một số loại xăng bắt cháy ở nhiệt độ không khí dưới 00C; Xăng dầu cháy tỏa nhiều nhiệt nên làm cho môi trường xung quanh đám cháy sẽ tự đốt nóng, nhiệt độ tăng nhanh đến nhiệt độ tự bốc cháy của một số chất và có thể làm cho các vật xung quanh tự cháy; Tốc độ cháy của xăng dầu nhanh, nếu đám cháy xảy ra không kịp thời dập tắt được ngay từ đầu thì trong chốc lát đám cháy sẽ phát triển lớn gây nguy nhiểm khó khăn cho việc cứu chữa; Xăng dầu có khả năng tạo thành các sunphua sắt và có thể tự bốc cháy; Xăng dầu có thể tự bốc cháy do hiện tượng tĩnh điện trong quá trình tiếp nhận và vận chuyển xăng dầu. Vì vậy, xăng dầu là mặt hàng kinh doanh tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ cao.
Nếu để xảy ra cháy nổ xăng dầu thì khả năng phá hủy rất lớn, sẽ gây thiệt hại lớn đến tính mạng con người và tài sản. Hai là, đặc điểm độc hại của xăng dầu Xăng dầu là sản phẩm từ quá trình chưng cất dầu mỏ với các thành phần cơ bản là các loại cacbuahydro. Ngoài ra trong thành phần của xăng dầu còn tồn tại một số chất độc hại như lưu huỳnh, cácbon và chì. Tại hầu hết các quốc gia trên thế giới, số lượng phương tiện có động cơ ngày càng gia tăng và khí thải từ các động cơ này đã trở thành nguyên nhân chính gây ra sự ô nhiễm môi trường không khí trong hầu hết các thành phố lớn.
Tóm lại, xăng dầu có tính độc hại, do đó nếu tiếp xúc trực tiếp với xăng dầu mà không sử dụng các thiết bị bảo hộ thích hợp sẽ dễ bị ngộ độc, mắc các 8 bệnh về phổi và ảnh hưởng đến sức khỏe. Đồng thời xăng dầu có tính độc, khó phân hủy, vì vậy hơi xăng dầu hay xăng dầu thất thoát ra ngoài sẽ gây ô nhiễm môi trường. Ba là, đặc điểm dễ bay hơi của xăng dầu Xăng dầu là chất lỏng dễ bay hơi, đặc biệt là các loại xăng. Do đó xăng dầu là mặt hàng kinh doanh dễ bị hao hụt.
Vì vậy trong quá trình sản xuất, chế biến, giao nhận, vận chuyển và phân phối xăng dầu cần phải thực hiện đúng quy trình kỹ thuật, xăng dầu luôn phải được tồn chứa trong các phương tiện chuyên dụng, khi giao nhận xăng dầu phải sử dụng thiết bị thu hồi hơi nhằm giảm tối đa mức hao hụt. Bốn là, đặc điểm khi cháy tỏa nhiệt rất lớn của xăng dầu Với đặc điểm của xăng dầu là chất lỏng dễ cháy và khi cháy tỏa nhiệt rất lớn. Cho nên xăng dầu là nguồn nhiên liệu đặc biệt quan trọng, là yếu tố đầu vào chưa thể thay thế được của tất cả các lĩnh vực sản xuất, là năng lượng quan trọng phục vụ cho quốc phòng, an ninh và đời sống xã hội. Năm là, đặc điểm nhẹ hơn nước, không hòa tan trong nước của xăng dầu (trừ nhiên liệu sinh học) Với đặc tính của xăng dầu là chất lỏng nhẹ hơn nước, không hòa tan trong nước.
Cho nên trong quá trình tiếp nhận, bảo quản, tồn chứa và vận chuyển nếu xăng dầu bị lẫn nước thì chúng ta để một thời gian cho xăng dầu tách hết phần nước ra. Phần nước nặng hơn sẽ nằm xuống dưới, xăng dầu nhẹ hơn sẽ nổi lên trên từ đó ta có thể tách xăng dầu ra khỏi nước mà không ảnh hưởng đến chất lượng xăng dầu. Sáu là, đặc điểm của xăng sinh học E5 RON 92 E5 RON 92 là hỗn hợp của xăng không chì truyền thống và cồn sinh học (bio-ethanol), trong đó 95 % thể tích là xăng không chì truyền thống và 5 % thể tích là cồn sinh học được sử dụng làm nhiên liệu cho các loại động cơ đốt trong như xe máy, ô tô. Đặc điểm của bio-ethanol là tan trong nước.
Cho nên trong quá 9 trình tiếp nhận, bảo quản, tồn chứa và vận chuyển nếu xăng dầu bị lẫn nước thì thành phần bio-ethanol có trong xăng sinh học sẽ tan trong nước làm thay đổi chất lượng xăng dầu.Vai trò của xăng dầu Xăng dầu là mặt hàng chiến lược có vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế quốc dân của mọi quốc gia trên thế giới. Vai trò của xăng dầu được thể hiện ở mọi lĩnh vực đời sống xã hội, kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng…, nó cho thấy tầm quan trọng của mặt hàng năng lượng thiết yếu này trong phát triển kinh tế và đời sống xã hội. - Vai trò của xăng dầu đối với kinh tế: Có thể nói rằng xăng dầu là nguồn năng lượng đặc biệt, là yếu tố đầu vào chưa thể thay thế được của tất cả các lĩnh vực sản xuất. Xăng dầu có tác động mạnh, toàn diện đến tất cả các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế từ công, nông nghiệp cho đến vận tải, dịch vụ.
Đồng thời xăng dầu là nhiên liệu đầu vào trực tiếp của rất nhiều ngành sản xuất như xi măng, nhà máy nhiệt điện, gạch, ngành nhựa ngành sản xuất sơn… Xăng dầu là nguồn năng lượng có giá trị, là nguồn thu quan trọng đóng góp vào GDP của nhiều quốc gia trên thế giới. Rất nhiều quốc gia đã có được nguồn thu ngoại tệ rất lớn nhờ vào xuất khẩu dầu mỏ đặc biệt là các nước trong OPEC. Theo dữ liệu nghiên cứu của ngân hàng đầu tư tài chính lớn nhất nước Anh - Barclays với trữ lượng dầu thô đứng dầu thế giới Venezuela phụ thuộc rất lớn vào nguồn thu dầu mỏ, chiếm gần 98% nguồn thu từ xuất khẩu, 40% nguồn thu cho chính phủ. Đối với Việt Nam, xăng dầu có vai trò hết sức quan trọng trong phát triển kinh tế, hàng năm xuất khẩu dầu mỏ đóng góp từ 20-25% GDP (khoảng 5 tỷ USD).
Ngoài ra các khoản thu từ thuế bảo vệ môi trường, thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng…đang đóng góp rất lớn cho ngân sách nhà nước. Việc giá dầu giảm trong thời gian qua đã làm cho việc cân đối thu chi của ngân sách nhà nước hết sức khó khăn, đặc biệt là việc phải tìm các nguồn thu khác để bù vào nguồn thu xuất nhập khẩu dầu bị giảm.