Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu. Chương 2: Đặc điểm địa bàn thành phố Hòa Bình và Phương pháp nghiên cứu. Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG KINH DOANH XĂNG DẦU 1.
Cơ sở lý luận về công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm xăng dầu Theo Nghị định số 83/2014/NĐ-CP: Xăng dầu là tên chung để chỉ các sản phẩm của quá trình lọc dầu mỏ, dùng làm nhiên liệu gồm: Xăng động cơ, dầu Diezel, dầu hỏa, dầu mazut, nhiên liệu máy bay; nhiên liệu sinh học các sản phẩm khác dùng làm nhiên liệu động cơ, không bao gồm các loại khí hóa lỏng và khí nén thiên nhiên [12]. Xăng dầu là sản phẩm từ dầu mỏ với thành phần cơ bản là các loại cacbuahydro.
Tuỳ theo công dụng, xăng dầu được chia thành: các loại xăng, dầu hoả thông dụng, nhiên liệu phản lực, nhiên liệu diezen và dầu bôi trơn. Đặc điểm chung của nhóm sản phẩm này là dễ cháy, đặc biệt khi nén ở áp suất cao chuyển thành thể khí. Khi cháy chúng phát sáng, thể tích tăng đột ngột và sinh nhiệt. - Xăng dầu được dùng để thắp sáng và tạo nhiệt (xăng, dầu hỏa, nhiên liệu diezen, nhiên liệu phản lực); dùng cho các loại động cơ đốt trong, làm nhiên liệu dùng cho động cơ nổ diezen, nhiên liệu dùng cho động cơ phản lực.
Nhóm dầu nhờn dùng trong các động cơ nổ với mục đích làm mát động cơ, bôi trơn làm giảm ma sát cho các bộ phận và chi tiết chuyển động làm tăng tuổi thọ thiết bị; dùng làm dung môi trong nhiều ngành công nghiệp đặc biệt là công nghiệp sơn do có khả năng hoà tan nhiều chất hữu cơ. - Xăng dầu là loại hàng hóa quan trọng vì xăng dầu là yếu tố đầu vào quan trọng và chưa thể thay thế được của sản xuất, xăng dầu là năng lượng phục vụ dân sinh, quốc phòng và an ninh. Do xăng dầu là hàng hóa quan 6 trọng nên các quốc gia đều có chính sách, chiến lược và các biện pháp quản lý sản xuất, kinh doanh và dự trữ xăng dầu. - Xăng dầu là mặt hàng chiến lược, có tầm quan trọng, có tác động mạnh mẽ tới sự phát triển kinh tế và sự ổn định xã hội của mỗi quốc gia.
Sự biến động của xăng dầu trên thị trường thế giới ảnh hưởng rất mạnh mẽ đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp nói riêng và của nền kinh tế quốc gia nói chung. Khái niệm kinh doanh xăng dầu Kinh doanh là thuật ngữ được sử dụng rất phổ biến trong đời sống kinh tế của nước ta, trên thực tế khái niệm kinh doanh có nhiều cách hiểu. Theo như cách hiểu thông thường, Kinh doanh được hiểu là các hoạt động nhằm tìm kiếm lợi nhuận thông qua việc mua, bán hàng hóa. Theo cách hiểu này thì Kinh doanh đồng nhất với khái niệm về Thương mại được nêu trong Bộ Luật Thương mại Việt Nam ban hành năm 1997.
Tuy nhiên, khái niệm “kinh doanh” chính thức được pháp luật Việt Nam sử dụng từ năm 1990 khi Quốc hội ban hành hai bộ luật quan trọng, đó là Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân. Đến năm 2020 khái niệm “kinh doanh” được nhắc lại trong Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 như sau: “Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả công đoạn của quá trình từ đầu tư, sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận. Theo đó, Kinh doanh bao hàm cả các hoạt động mua bán trao đổi hàng hóa, các hoạt động sản xuất, gia công, đầu tư hay các hoạt động khác nhằm mục đích sinh lợi. Cách hiểu này về Kinh doanh khá tương đồng với khái niệm về Thương mại mới được nêu ra trong Luật Thương mại sửa đổi năm 2005, theo luật này “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục tiêu sinh lợi khác” đây cũng là cách hiểu phổ biến về thương mại trên thế giới.
7 Như vậy, hiện nay khái niệm Kinh doanh được hiểu như là Thương mại theo nghĩa rộng. Bên cạnh hoạt động thương mại trong nước, một nội dung không thể không nhắc đến của hoạt động thương mại là thương mại quốc tế, hoạt động này được hiểu là sự trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các quốc gia, thông qua mua bán, lấy tiền làm môi giới, tuân theo nguyên tắc trao đổi ngang giá nhằm đưa lại lợi ích cho các bên [15]. Thương mại quốc tế có mầm mống từ hàng ngàn năm nay, nó ra đời sớm nhất và hiện nay vẫn giữ vị trí trung tâm trong các hoạt động kinh tế quốc tế. Trong thương mại quốc tế bao gồm nhiều hoạt động khác nhau, dưới góc độ của một quốc gia có thể kể đến các hoạt động sau: xuất và nhập khẩu hàng hóa, gia công, tái xuất khẩu và chuyển khẩu, xuất khẩu tại chỗ.
Trong đó hoạt động xuất và nhập khẩu hàng hóa được coi là phổ biến nhất. Trước kia nói đến xuất nhập khẩu thường được hiểu là việc xuất nhập khẩu hàng hóa hữu hình, tuy nhiên ngày nay khi các loại hình hàng hóa ngày càng đa dạng, hoạt động xuất nhập khẩu chia thành xuất nhập khẩu hàng hóa hữu hình và xuất nhập khẩu hàng hóa vô hình. Theo giáo trình Kinh tế Quốc tế, Nhà xuất bản đại học Kinh tế Quốc dân xuất nhập khẩu bao gồm: Xuất nhập khẩu hàng hóa hữu hình (nguyên vật liệu, máy móc, thiết bị, lương thực, thực phẩm, các loại hàng tiêu dùng…) thông qua xuất nhập khẩu trực tiếp hoặc xuất nhập khẩu ủy thác. Xuất nhập khẩu hàng hóa vô hình (các bí quyết công nghệ, bằng phát minh, sáng chế, phần mềm máy tính, các bảng thiết kế kỹ thuật, các dịch vụ lắp ráp thiết bị, máy móc, dịch vụ du lịch, kiểu dáng công nghiệp, quyền tác giả, độc quyền thương hiệu, nhãn hiệu…) thông qua xuất nhập khẩu trực tiếp hoặc ủy thác [15].Daniesl trong cuốn Internationnal Business Environments and Operations đã chia xuất nhập khẩu thành hai phần: xuất nhập khẩu hàng hóa và xuất nhập khẩu dịch vụ trong đó: Xuất khẩu hàng hóa là những hàng hóa hữu hình được đưa ra nước ngoài, nhập khẩu hàng hóa là những hàng hóa hữu hình được mang vào trong nước [12].
8 Theo Nghị định 83/2014/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam về “Kinh doanh Xăng dầu” Kinh doanh xăng dầu bao gồm các hoạt động: Xuất khẩu (xăng dầu, nguyên liệu sản xuất trong nước và xăng dầu, nguyên liệu có nguồn gốc nhập khẩu), nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, gia công xuất khẩu xăng dầu, nguyên liệu; sản xuất và pha chế xăng dầu; phân phối xăng dầu tại thị trường trong nước; dịch vụ cho thuê kho, cảng, tiếp nhận, bảo quản và vận chuyển xăng dầu [12]. Khái niệm quản lý nhà nước, quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu - Khái niệm Quản lý Nhà nước: Quản lý nhà nước là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước do các cơ quan nhà nước thực hiện nhằm xác lập một trật tự ổn định và phát triển xã hội theo những mục tiêu mà tầng lớp cầm quyền theo đuổi. Quản lý nhà nước được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm toàn bộ hoạt động của cả bộ máy nhà nước từ lập pháp, hành pháp đến tư pháp vận hành như một thực thể thống nhất. Theo nghĩa hẹp là hướng dẫn chấp pháp, điều hành, quản lý hành chính do cơ quan hành pháp thực hiện bảo đảm bằng sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước.
Chủ thể quản lý nhà nước là cơ quan hay cá nhân có thẩm quyền trong bộ máy nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để quản lý. Pháp luật là công cụ chủ yếu của quản lý nhà nước. Đối tượng quản lý nhà nước là các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong một quốc gia, là sinh hoạt, đời sống của xã hội diễn ra trên từng lĩnh vực. Quản lý nhà nước được giới hạn trong phạm vi lãnh thổ quốc gia và được phân biệt với quản lý mang tính chất nội bộ một tổ chức xã hội, đoàn thể, đơn vị, xí nghiệp, một cộng đồng dân cư mang tính tự quản.
Quản lý Nhà nước về kinh tế là sự tác động có tổ chức và bằng pháp quyền của Nhà nước lên nền kinh tế quốc dân nhằm sử dụng hiệu quả nhất 9 các nguồn lực kinh tế trong và ngoài nước, các cơ hội có thể có để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế mà đất nước đặt ra. Để thực hiện việc quản lý, Nhà nước sử dụng các công cụ của mình để tác động lên mọi chủ thể của nền kinh tế. Các công cụ quản lý kinh tế chủ yếu của nhà nước bao gồm: pháp luật, kế hoạch, cơ chế, chính sách, tài sản quốc gia [13]. - Quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu: Từ quan niệm về quản lý nhà nước, có thể thấy quản lý nhà nước về xăng dầu là một trong những hoạt động của quản lý nhà nước về thương mại, kinh tế.
Đây là quá trình thực hiện và phối hợp của các chức năng quản lý nhà nước, của toàn bộ hệ thống cơ quan quản lý nhà nước tới toàn bộ các lĩnh vực xăng dầu từ khai thác, chế biến, xuất khẩu (đối với các quốc gia có trữ lượng, khai thác xăng dầu), nhập khẩu, kinh doanh, dự trữ xăng dầu. Quản lý nhà nước về xăng dầu ở bất kỳ quốc gia nào phải đảm bảo các yêu cầu về chất lượng xăng dầu, ổn định cung, cầu, giá cả trên thị trường xăng dầu, bảo đảm an toàn phòng, chống cháy nổ, an ninh quốc gia, phát triển kinh tế, xã hội. Hoạt động kinh doanh xăng dầu là một bộ phận của nền kinh tế vì vậy quản lý nhà nước trong hoạt động kinh doanh xăng dầu chính là quản lý nhà nước về kinh tế. Để quản lý hoạt động kinh doanh xăng dầu, Nhà nước có những công cụ riêng, các công cụ đó tác động lên hoạt động kinh doanh xăng dầu, trong đó một nhóm công cụ quan trọng là các công cụ quản lý hoạt động thương mại nội địa và quốc tế.
Các công cụ mà Nhà nước sử dụng chủ yếu để quản lý nhóm hoạt động này là công cụ thuế và phi thuế.