CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH CẤP CƠ SỞ 1.1 Lý luận chung về ngân sách phường 1.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò, vị trí của ngân sách phường Nhà nước ra đời là kết quả của cuộc đấu tranh giai cấp trong xã hội. Bằng công cụ tài chính là ngân sách Nhà nước, Nhà nước đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình nhằm thúc đẩy kinh tế xã hội của đất nước. Thông qua tổ chức bộ máy theo các cấp chính quyền, Nhà nước kiểm soát chặt chẽ trật tự xã hội, cũng như kịp thời can thiệp vào nền kinh tế theo chiều hướng khuyến khích phát triển. Gắn với cấp chính quyền trong tổ chức bộ máy Nhà nước là một cấp ngân sách.
Sự tồn tại của cấp phường kéo theo sự xuất hiện của ngân sách phường, chính vì vậy NSP tồn tại là một điều tất yếu. Ngân sách Nhà nước gồm: Ngân sách Trung Ương và ngân sách địa phương. Trong đó ngân sách địa phương gồm: Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (ngân sách cấp tỉnh); ngân sách thành phố, thị xã, quận, huyện trực thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (ngân sách cấp huyện); ngân sách xã, phường, thị trấn (ngân sách phường).1 Khái niệm ngân sách phường Ngân sách phường là một cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống NSNN, nó đại diện và đảm bảo tài chính cho chính quyền phường có thể chủ động khai thác những thế mạnh có sẵn để phát triển kinh tế, thực hiện các chính sách xã hội, giữ gìn an ninh trật tự trên địa bàn phường. Ngân sách phường trực tiếp gắn với người dân, trực tiếp giải quyết toàn bộ mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước với dân.
Chính vì vậy, NSP là tiền đề đồng thời là hệ quả trong quá trình quản lý kinh tế - xã hội của Nhà nước. Có thể hiểu một cách khái quát nhất về NSP như sau: Ngân sách phường là một bộ phận của hệ thống ngân sách Nhà nước. Các khoản thu, chi của ngân sách phường là những khoản thu, chi của ngân sách Nhà nước giao cho Ủy ban nhân dân phường xây dựng, tổ chức quản lý, hội đồng nhân dân phường quyết định và giám sát thực hiện theo nhiệm vụ quyền hạn của luật ngân sách Nhà nước quy định.2 Vai trò của ngân sách phường Ngân sách phường vừa là một cấp trong hệ thống NSNN, vừa là một cấp ngân sách cơ sở, nó có vai trò hết sức quan trọng đối với chính quyền cấp phường. Để thực hiện được chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp phường thì đòi hỏi phải có chính sách đủ mạnh mẽ để điều chỉnh các hoạt động ở phường đi đúng hướng, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước.
Cụ thể: Thứ nhất, NSP cung cấp các phương tiện vật chất cho sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước ở cơ sở. Thông qua thu NSP đã tập trung nguồn lực để đáp ứng nhu cầu chi tiêu ở cấp phường như chi lương, sinh hoạt phí, chi cho quản lý hành chính, mua sắm các trang thiết bị văn phòng… Thứ hai, NSP là công cụ để điều chỉnh, kích thích mọi hoạt động của phường đi đúng hướng, đúng chính sách, chế độ và tăng cường mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, công bằng trên địa bàn phường. Bằng việc đề ra hệ thống luật pháp, hệ thống thuế đã kiểm tra, kiểm soát điều chỉnh lại các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ trên địa bàn phường, chống lại các hoạt động kinh tế phi pháp, trốn thuế và các nghĩa vụ đóng góp khác. Thứ ba, NSP góp phần quan trọng trong việc xây dựng kết cấu hạ tầng đo thị với phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm” hệ thống giao thông liên khu phố, liên phường được xây dựng mới và nâng cấp thường xuyên, nhờ đó các cụm dân cư dần dần được hình thành, tác động đến sự phát triển và giao lưu kinh tế.
Kinh tế đô thị từng bước có sự chuyển dịch từ kinh tế thuần nông sang nền kinh tế sản xuất hàng hóa, bộ mặt của khu phố, phường từng bước được đổi mới về vật chất và tinh thần, người dân được hưởng lợi ích xã hội lớn hơn từ giáo dục, y tế. Thứ tư, NSP góp phần thực hiện tốt công tác văn hóa xã hội ở địa phương. Với các khoản chi NSP hoạt động văn hóa, thông tin, thể dục thể thao… được quan tâm góp phần nâng cao đời sống văn hóa của người dân ở khu phố, phường. Chi NSP để xây dựng và phát triển hệ thống truyền hình, truyền thông ở phường nhằm mở mang văn hóa nhận thức của con người, loại bỏ những hủ tục, xây dựng đô thị văn minh mới.
Thông qua các khoản chi như: chi thăm hỏi, chi tặng quà những gia đình có công với cách mạng, chi trợ cấp cho các gia đình thương binh liệt sỹ, chi cứu tế xã hội… được thực hiện thường xuyên và đầy đủ hơn. Ngân sách cấp cơ sở có vai trò quan trọng trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp cơ sở Đảng, đoàn thể ở cấp cơ sở bảo đảm cơ sở hạ 6 tầng giao thông, môi trường, trật tự trị an và sự nghiệp giáo dực, y tế,… theo phân cấp quản lý kinh tế - xã hội. Giúp chính quyền cấp cơ sở khai thác các thế mạnh về kinh tế, xã hội trên địa bàn. Là công cụ tài chính giúp cơ quan cấp trên và nhân dân kiểm tra, giám sát hoạt động của chính quyền cấp cơ sở.3 Đặc điểm ngân sách phường Trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hệ thống NSNN ngày càng được hoàn thiện và nền tài chính quốc gia đã và đang được nâng cao hiệu quả.
Song song với quá trình đó, NSP ngày càng chứng minh tầm quan trọng, tính hiệu quả trong hoạt động của mình góp phần vào sự nghiệp phát triển kinh tế. Là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN nên NSP cũng mang đầy đủ các đặc điểm chung của ngân sách các cấp chính quyền địa phương, đó là: - Được phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật; - Được quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định; - Bên cạnh các đặc điểm chung, NSP còn có các đặc điểm riêng: Một là, NSP là một loại quỹ tiền tệ của cơ quan chính quyền Nhà nước cấp cơ sở. Hoạt động của quỹ được thể hiện trên hai phương diện: huy động nguồn thu vào quỹ gọi là thu NSP, phân phối và sử dụng quỹ gọi là chi NSP; Hai là, các chỉ tiêu thu chi NSP luôn mang tính pháp lý (nghĩa là các chỉ tiêu này được quy định bằng văn bản pháp luật và được pháp luật đảm bảo thực hiện); Ba là, đằng sau quan hệ thu chi NSP là quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi NSP giữa hai chủ thể: một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở mà đại diện là chính quyền cấp phường, một bên là các chủ thể kinh tế xã hội…; Bốn là, NSP vừa là một cấp ngân sách, lại vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt (dưới nó không có đơn vị dự toán trực thuộc). Đặc điểm này có ảnh hưởng chi phối lớn đến quá trình tổ chức lập, chấp hành và quyết toán NSP.
Phường là đơn vị cơ sở trong hệ thống tổ chức bộ máy Nhà nước, gắn bó trực tiếp với người dân và nền kinh tế xã hội. Chính vì vậy, nghiên cứu công tác quản lý NSP tuy không phải là công việc mới đặt ra song lại vô cùng cần thiết để tìm ra những giải pháp hữu hiệu nhất nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách trong điều kiện hiện nay. Ngân sách phường mang tính chất “lưỡng tính”, vừa là một cấp tự cân đối thu chi, vừa là đơn vị trực tiếp chi tiêu. Hay nói cách khác, NSP vừa là một cấp ngân 7 sách, vừa là đơn vị dự toán, nó không có đơn vị dự toán trực thuộc nào, nó vừa tạo nguồn thu vừa phải phân bổ nhiệm vụ chi.
Chính quyền cấp cơ sở là chính quyền cơ sở nơi trực tiếp nắm bắt, giải quyết mọi nguyện vọng của nhân dân, trực tiếp nắm bắt, giải quyết mọi nguyện vọng của nhân dân, trực tiếp tổ chức và lãnh đạo nhân dân triển khai thực hiện các chủ trương, chính sách và pháp luật của nhà nước vào thực tiễn. Các nội dung công việc của chính quyền cấp xã đòi hỏi một nguồn lực tài chính đáp ứng rất lớn và có ý nghĩa tiên quyết mà chủ yếu do ngân sách nhà nước đảm bảo. Chính vì thế việc quản lý ngân sách và tài chính một cách tiết kiệm, hiệu quả, công khai, minh bạch và khoa học càng cần thiết. Ngân sách cơ sở là một cấp ngân sách Nhà nước nên mang đầy đủ những đặc điểm chung của ngân sách Nhà nước, cụ thể: - Các khoản thu, chi ngân sách phường được dự toán và thực hiện trong một năm, theo một quy trình: lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách; - Thu ngân sách cơ sở bao gồm các khoản thu của ngân sách Nhà nước phân cấp cho ngân sách phường và các khoản huy động đóng góp của các tổ chức, cá nhân trên nguyên tắc tự nguyện theo quy định của pháp luật do Hội đồng nhân dân cấp cơ sở quyết định; - Chi ngân sách cấp cơ sở gồm chi đầu tư phát triển và thường xuyên theo phân cấp quản lý Nhà nước cho xã, phường, thị trấn; - Được quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ, tiêu chuẩn, định mức do các cơ quan có thẩm quyền quy định; Ngoài các đặc điểm chung nói trên, ngân sách nhà nước cấp cơ sở còn có đặc điểm là cấp ngân sách Nhà nước đồng thời là cấp dự toán ngân sách, dưới góc độ kế hoạch, ngân sách cấp cơ sở thể hiện.
Các nhiệm vụ, mục tiêu của chính quyền cấp cơ sở trong một năm ngân sách; thái độ của các nhà lãnh đạo phường, của chính quyền phường đối với việc đáp ứng nhu cấu của nhân dân trong xã, phường, thị trấn. Các khoản chi tiêu nhằm đạt được các mục tiêu mong muốn trong tương lai. Các nguồn lực được huy động đáp ứng các mục tiêu phát triển bền vững ở địa phương.