Luận án tiến sĩ về quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang, Lào

Luận án tiến sĩ phân tích quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang, nước CHDCND Lào, với các giải pháp cải thiện hiệu quả.

• Tác giả: Daymone Viranon
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trương Quốc Chính
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang, nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu về quản lý thu - chi ngân sách
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý ngân sách
• 1.1.3. Các công trình nghiên cứu về cải cách, nâng cao hiệu quả, hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước
• 1.2. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.2.1. Kết quả các công trình đã nghiên cứu
• 1.2.2. Những khoảng trống trong quản lý ngân sách nhà nước cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP TỈNH
• 2.1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 2.1.1. Khái niệm ngân sách nhà nước
• 2.1.2. Đặc điểm của ngân sách nhà nước. Vai trò của ngân sách nhà nước
• 2.1.3. Hệ thống ngân sách nhà nước
• 2.2. QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP TỈNH
• 2.2.1. Khái niệm và sự cần thiết quản lý ngân sách nhà nước cấp tỉnh
• 2.2.2. Chỉ số đánh giá quản lý ngân sách nhà nước cấp tỉnh
• 2.2.3. Nội dung quản lý ngân sách nhà nước cấp tỉnh
• 2.2.4. Những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước cấp tỉnh
• 2.3. KINH NGHIỆM QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CỦA MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG CẤP TỈNH VÀ GIÁ TRỊ THAM KHẢO ĐỐI VỚI LUANG PRABANG, NƯỚC CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO
• 2.3.1. Kinh nghiệm quản lý ngân sách nhà nước của một số địa phương cấp tỉnh
• 2.3.2. Giá trị tham khảo đối với quản lý ngân sách cấp tỉnh của Luang Prabang, nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI TỈNH LUANG PRABANG, NƯỚC CỘNG HOÀ DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO
• 3.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA TỈNH LUANG PRABANG - CƠ SỞ CHO HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP TỈNH
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Tình hình kinh tế - xã hội
• 3.2. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP TỈNH TẠI TỈNH LUANG PRABANG
• 3.2.1. Thực trạng cơ quan quản lý ngân sách cấp tỉnh Luang Prabang
• 3.2.2. Thực trạng quản lý thu ngân sách nhà nước cấp tỉnh
• 3.2.3. Thực trạng quản lý chi ngân sách nhà nước cấp tỉnh
• 3.2.4. Thực trạng quản lý cân đối ngân sách nhà nước cấp tỉnh
• 3.2.5. Giám sát, thanh tra, kiểm toán ngân sách nhà nước cấp tỉnh
• 3.2.6. Thực trạng thực hiện các chỉ tiêu
• 3.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ NGÂN SÁCH CẤP TỈNH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH LUANG PRABANG, NƯỚC CHDCND LÀO
• 3.3.1. Kết quả đạt được
• 3.3.2. Một số hạn chế, bất cập
• 3.3.3. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI TỈNH LUANG PRABANG, NƯỚC CỘNG HOÀ DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO
• 4.1. QUAN ĐIỂM HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TỈNH LUANG PRABANG
• 4.1.1. Định hướng phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Luang Prabang đến năm 2030
• 4.1.2. Quan điểm hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tỉnh Luang Prabang
• 4.1.3. Mục tiêu quản lý ngân sách nhà nước cấp tỉnh Luang Prabang
• 4.2. GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI TỈNH LUANG PRABANG
• 4.2.1. Đẩy mạnh phân cấp trong quản lý ngân sách nhà nước
• 4.2.2. Hoàn thiện chu trình quản lý ngân sách nhà nước
• 4.2.3. Chống thất thoát ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh
• 4.2.4. Nâng cao năng lực cho cán bộ, công chức quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang
• 4.2.5. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách nhà nước
• 4.2.6. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát đối với hoạt động liên quan đến NSNN
• 4.2.6.1. Đối với Quốc hội
• 4.2.6.2. Đối với Chính phủ
• 4.2.6.3. Đối với Bộ tài chính
• 4.2.6.4. Đối với Ủy ban nhân dân tỉnh Luang Prabang
• 4.3. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến quản lý ngân sách nhà nước

Quản lý ngân sách nhà nước (quản lý ngân sách) là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng, ngân sách nhà nước (ngân sách nhà nước) không chỉ là công cụ tài chính mà còn là phương tiện để thực hiện các chính sách công. Tại Lào, đặc biệt là tỉnh Luang Prabang, việc quản lý ngân sách nhà nước còn nhiều hạn chế, cần được nghiên cứu sâu hơn. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào quản lý thu - chi ngân sách, phân cấp quản lý ngân sách và cải cách quản lý ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống trong nghiên cứu về quản lý ngân sách cấp tỉnh, đặc biệt là từ góc độ quản lý công. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những nghiên cứu mới để làm rõ hơn về thực trạng và giải pháp cho quản lý ngân sách tại Luang Prabang.

1.1. Các công trình nghiên cứu về quản lý thu chi ngân sách

Nghiên cứu về quản lý thu - chi ngân sách đã được thực hiện bởi nhiều tác giả, với các phương pháp khác nhau. Một số công trình đã chỉ ra rằng, việc quản lý thu ngân sách cần phải được cải thiện để đảm bảo nguồn thu ổn định cho ngân sách địa phương. Các nghiên cứu này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân tích chi ngân sách để đảm bảo rằng các khoản chi được sử dụng hiệu quả. Đặc biệt, trong bối cảnh tỉnh Luang Prabang, việc nâng cao hiệu quả quản lý thu - chi ngân sách là rất cần thiết để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

1.2. Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý ngân sách

Phân cấp quản lý ngân sách là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu ngân sách nhà nước. Nhiều công trình đã chỉ ra rằng, việc phân cấp hợp lý sẽ giúp tăng cường tính tự chủ của các địa phương trong việc quản lý ngân sách. Tại Lào, việc phân cấp ngân sách vẫn còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng các tỉnh như Luang Prabang phải phụ thuộc vào ngân sách trung ương. Các nghiên cứu đã đề xuất nhiều giải pháp để cải thiện phân cấp quản lý ngân sách, nhằm tạo điều kiện cho các tỉnh có thể chủ động hơn trong việc sử dụng ngân sách của mình.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách nhà nước cấp tỉnh

Quản lý ngân sách nhà nước cấp tỉnh là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của Lào. Ngân sách cấp tỉnh không chỉ là nguồn lực tài chính mà còn là công cụ để thực hiện các chính sách phát triển địa phương. Các khái niệm về ngân sách nhà nước, vai trò và đặc điểm của ngân sách cấp tỉnh cần được làm rõ để có thể áp dụng hiệu quả trong thực tiễn. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc quản lý ngân sách cấp tỉnh cần phải dựa trên các nguyên tắc và yêu cầu cụ thể, nhằm đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong sử dụng ngân sách. Tại Luang Prabang, việc nâng cao năng lực quản lý ngân sách cấp tỉnh là rất cần thiết để đáp ứng nhu cầu phát triển của địa phương.

2.1. Khái niệm ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước được định nghĩa là kế hoạch tài chính của nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định, thể hiện các khoản thu và chi của nhà nước. Ngân sách nhà nước có vai trò quan trọng trong việc điều tiết kinh tế, đảm bảo an sinh xã hội và phát triển bền vững. Tại Lào, ngân sách nhà nước còn đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các chính sách phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là ở các tỉnh như Luang Prabang, nơi mà ngân sách cấp tỉnh cần được quản lý một cách hiệu quả để đáp ứng nhu cầu phát triển địa phương.

2.2. Đặc điểm của ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm tính pháp lý, tính công khai và tính minh bạch. Tại Lào, ngân sách nhà nước còn phải đối mặt với nhiều thách thức, như việc thiếu hụt nguồn thu và sự phụ thuộc vào ngân sách trung ương. Điều này đặc biệt rõ ràng tại tỉnh Luang Prabang, nơi mà ngân sách cấp tỉnh chưa tự chủ được nguồn thu cho nhiệm vụ chi. Việc hiểu rõ các đặc điểm này sẽ giúp các nhà quản lý ngân sách có những quyết định đúng đắn hơn trong việc phân bổ và sử dụng ngân sách.

III. Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào

Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù tỉnh đã có những nỗ lực trong việc tăng cường quản lý ngân sách, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thu ngân sách và chi ngân sách. Các cơ quan quản lý ngân sách cấp tỉnh cần phải cải thiện quy trình quản lý thu - chi, đồng thời nâng cao năng lực cho cán bộ công chức trong lĩnh vực này. Việc giám sát và kiểm tra ngân sách cũng cần được thực hiện một cách chặt chẽ hơn để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong sử dụng ngân sách. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh mà còn tạo ra những kẽ hở cho việc thất thoát ngân sách.

3.1. Thực trạng cơ quan quản lý ngân sách cấp tỉnh Luang Prabang

Cơ quan quản lý ngân sách cấp tỉnh Luang Prabang hiện đang hoạt động với nhiều thách thức. Sự phân công nhiệm vụ giữa các cơ quan chưa rõ ràng, dẫn đến tình trạng chồng chéo trong quản lý ngân sách. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả công việc và khả năng kiểm soát ngân sách. Cần có sự cải cách trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan này để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách cấp tỉnh.

3.2. Thực trạng quản lý thu ngân sách nhà nước cấp tỉnh

Quản lý thu ngân sách nhà nước tại Luang Prabang hiện đang gặp nhiều khó khăn. Nguồn thu ngân sách chưa ổn định, trong khi nhu cầu chi tiêu ngày càng tăng. Việc khai thác nguồn thu từ các hoạt động kinh tế chưa được tối ưu hóa, dẫn đến tình trạng thiếu hụt ngân sách. Cần có các giải pháp cụ thể để tăng cường quản lý thu ngân sách, đảm bảo nguồn thu ổn định cho tỉnh.

IV. Quan điểm và giải pháp tiếp tục hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào

Để hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang, cần có những quan điểm và giải pháp cụ thể. Trước hết, cần xác định rõ mục tiêu quản lý ngân sách cấp tỉnh, từ đó xây dựng các giải pháp phù hợp. Việc đẩy mạnh phân cấp trong quản lý ngân sách sẽ giúp các địa phương có quyền tự chủ hơn trong việc sử dụng ngân sách. Đồng thời, cần nâng cao năng lực cho cán bộ công chức quản lý ngân sách, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách để tăng cường tính minh bạch và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp cải thiện tình hình quản lý ngân sách mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

4.1. Đẩy mạnh phân cấp trong quản lý ngân sách nhà nước

Phân cấp trong quản lý ngân sách là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách cấp tỉnh. Cần xác định rõ quyền hạn và trách nhiệm của các cơ quan trong việc quản lý ngân sách, từ đó tạo điều kiện cho các tỉnh có thể chủ động hơn trong việc sử dụng ngân sách của mình. Việc này sẽ giúp tăng cường tính tự chủ và trách nhiệm của các địa phương trong quản lý ngân sách.

4.2. Hoàn thiện chu trình quản lý ngân sách nhà nước

Chu trình quản lý ngân sách cần được hoàn thiện để đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch. Cần có các quy định rõ ràng về quy trình lập dự toán, thực hiện dự toán và quyết toán ngân sách. Việc này sẽ giúp các cơ quan quản lý ngân sách có thể kiểm soát tốt hơn các khoản thu - chi, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát đối với hoạt động liên quan đến ngân sách nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) cấp tiểu quốc gia đóng vai trò then chốt trong việc duy trì năng lực thực thi chính sách công, tái phân bổ nguồn lực xã hội và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý công (mã số: 9 34 04 03) với tiêu đề "Quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Luang Prabang nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào", do nghiên cứu sinh Daymone Viranon thực hiện tại Học viện Hành chính Quốc gia dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trương Quốc Chính và TS Lê Toàn Thắng (năm 2021), là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện hệ thống tài chính công cấp tỉnh tại Lào dưới góc độ khoa học quản lý hành chính công hiện đại.

Bối cảnh khoa học của nghiên cứu đặt trong giai đoạn Cộng hòa Dân chủ Nhân dân (CHDCND) Lào đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới, chuyển đổi mô hình kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, hệ thống quản lý tài chính công của Lào bộc lộ nhiều bất cập mang tính cấu trúc: tính tự chủ của ngân sách địa phương rất thấp, nguồn thu nội bộ không đủ trang trải các nhiệm vụ chi thường xuyên và chi đầu tư, dẫn đến sự phụ thuộc nặng nề vào trợ cấp cân đối từ ngân sách trung ương (NSTW). Luang Prabang là một trong những trung tâm kinh tế, văn hóa, du lịch quan trọng bậc nhất ở miền Bắc nước Lào với tiềm năng to lớn, song hiệu quả quản trị ngân sách địa phương vẫn chưa tương xứng, thường xuyên rơi vào tình trạng thâm hụt và thất thoát tài khóa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Các công trình nghiên cứu trước đây tại Lào chủ yếu tiếp cận NSNN dưới lăng kính kinh tế học thuần túy hoặc tài chính - kế toán vi mô (như Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon, 2011; Thongvon Luongphimma, 2016; Khamphan Keomany, 2019), chỉ tập trung vào một khâu riêng lẻ (quản lý thu hoặc quản lý chi) hoặc phân cấp tài khóa cơ học mà chưa xây dựng được một khung lý thuyết và thực nghiệm hoàn chỉnh về quản lý NSNN cấp tỉnh từ góc độ Quản lý công (Public Management). Chưa có công trình nào đánh giá toàn diện chu trình 4 trụ cột quản lý ngân sách (Thu – Chi – Cân đối – Giám sát/Thanh tra/Kiểm toán) gắn liền với thể chế hành chính địa phương tại tỉnh Luang Prabang.

Luận án giải quyết hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Quản lý NSNN cấp tỉnh được cấu thành bởi những nội dung, nguyên tắc và tiêu chí đánh giá nào dưới giác độ khoa học quản lý công?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những yếu tố khách quan và chủ quan nào chi phối và ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý NSNN cấp tỉnh tại CHDCND Lào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Tỉnh Luang Prabang có thể đúc kết và tiếp thu những bài học kinh nghiệm quốc tế và trong nước nào về quản trị tài khóa địa phương?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Thực trạng quản lý thu, chi, cân đối và thanh tra, kiểm tra NSNN tỉnh Luang Prabang giai đoạn 2015–2020 diễn ra như thế nào; đâu là nguyên nhân của những hạn chế, thất thoát?
• Câu hỏi nghiên cứu 5 (RQ5): Hệ thống quan điểm, mục tiêu và giải pháp mang tính đột phá nào cần được triển khai để hoàn thiện công tác quản lý NSNN tỉnh Luang Prabang đến năm 2030?

Hệ thống giả thuyết khoa học:

• Giả thuyết H1: Sự thiếu đồng bộ trong phân cấp quản lý tài khóa giữa trung ương và địa phương, kết hợp với việc phân định thẩm quyền chồng chéo giữa các cơ quan quản lý nhà nước tại tỉnh Luang Prabang, là nguyên nhân căn bản dẫn đến tình trạng thụ động ngân sách và thất thoát tài chính công.
• Giả thuyết H2: Việc hoàn thiện chu trình quản lý ngân sách theo hướng tiếp cận kết quả đầu ra (Performance-based Budgeting), kết hợp hiện đại hóa công nghệ thông tin và tăng cường cơ chế kiểm toán, giám sát độc lập sẽ tối ưu hóa hiệu quả phân bổ nguồn lực và nâng cao tính bền vững của ngân sách tỉnh Luang Prabang.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Phân cấp tài khóa (Fiscal Decentralization Theory), Lý thuyết Quản lý công mới (New Public Management - NPM), Lý thuyết Chủ sở hữu - Người đại diện (Principal-Agent Theory) và Khung quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra (Output-based Budgeting). Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung tại tỉnh Luang Prabang (đồng thời khảo cứu kinh nghiệm tại Việt Nam và các tỉnh khác của Lào); thời gian nghiên cứu thực chứng từ năm 2015 đến năm 2020, tầm nhìn chiến lược đến năm 2030.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến quản lý NSNN được luận án tổng hợp và phân loại qua ba dòng học thuật chính:

                                    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                                    │    CÁC LUỒNG HỌC THUẬT VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC   │
                                    └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                                               │
         ┌─────────────────────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────────┐
         │                                                     │                                                     │
         ▼                                                     ▼                                                     ▼
┌─────────────────────────────────┐   ┌─────────────────────────────────┐   ┌─────────────────────────────────┐
│   1. Quản lý thu - chi NSNN     │   │ 2. Phân cấp quản lý tài khóa    │   │ 3. Cải cách & Ngân sách kết quả │
├─────────────────────────────────┤   ├─────────────────────────────────┤   ├─────────────────────────────────┤
│ • Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon      │   │ • Võ Kim Sơn (2004)             │   │ • Khamphong Butdavong (1998)    │
│   (2011): Quản lý thu Lào       │   │ • Lê Chi Mai (2006)             │   │ • Nguyễn Văn Nhứt (2004)        │
│ • Thongvon Luongphimma (2016):  │   │ • Bùi Đường Nghiêu (2006)       │   │ • Nguyễn Ngọc Thao (2007)       │
│   Quản lý chi Hủa Phăn          │   │ • Mai Đình Lâm (2012)           │   │ • Phạm Ngọc Dũng &              │
│ • Trịnh Thị Thúy Hồng (2012)    │   │ • Lê Toàn Thắng (2013)          │   │   Hoàng Thị Thúy Nguyệt (2008)  │
│ • Nguyễn Thị Huệ (2012):        │   │ • Nguyễn Xuân Thu (2015)        │   │ • Hạng Hoài Thành (2008)        │
│   Chống thất thoát Thái Bình    │   │ • Khamphan Keomany (2018, 2019) │   │ • Wolfgang Streeck &            │
│ • Nguyễn Thị Thanh Mai (2017)   │   │                                 │   │   Daniel Mertens (2011)         │
│                                 │   │                                 │   │ • Lưu Đức Hải (2015)            │
└─────────────────────────────────┘   └─────────────────────────────────┘   └─────────────────────────────────┘

Trong luồng nghiên cứu về quản lý thu - chi, Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon (2011) đã phân tích thực trạng quản lý thu NSNN tại Lào và đề xuất 4 nhóm giải pháp, nhưng chưa xây dựng được hệ thống tiêu chí lượng hóa hiệu quả thu và điều kiện thực thi giải pháp. Thongvon Luongphimma (2016) tiếp cận quản lý chi ngân sách tại tỉnh Hủa Phăn dựa trên kinh nghiệm cải cách chi tiêu công của khối OECD, song chỉ giới hạn ở vế chi tiêu mà chưa gắn kết với năng lực tạo lập nguồn thu và cân đối ngân sách địa phương. Trịnh Thị Thúy Hồng (2012) và Nguyễn Thị Huệ (2012) đi sâu vào kiểm soát thất thoát chi đầu tư xây dựng cơ bản tại các tỉnh của Việt Nam.

Trong luồng nghiên cứu về phân cấp quản lý ngân sách, các công trình của Võ Kim Sơn (2004), Lê Chi Mai (2006), Lê Toàn Thắng (2013) và Khamphan Keomany (2019) đã làm sáng tỏ mối quan hệ giữa phân cấp thẩm quyền ban hành chính sách, phân cấp nguồn thu - nhiệm vụ chi và quy trình ngân sách. Mai Đình Lâm (2012) và Nguyễn Xuân Thu (2015) chứng minh thực nghiệm rằng phân cấp tài khóa có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế và chất lượng cung ứng dịch vụ công, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro làm gia tăng chi phí không chính thức nếu năng lực giám sát của chính quyền địa phương yếu kém.

Về cải cách và hiện đại hóa ngân sách, Phạm Ngọc Dũng và Hoàng Thị Thúy Nguyệt (2008), cùng với Nguyễn Ngọc Thao (2007) và Lưu Đức Hải (2015) nhấn mạnh yêu cầu tất yếu phải chuyển dịch từ phương thức quản lý ngân sách theo yếu tố đầu vào (Input-based budgeting) sang quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra (Performance-based/Output-based budgeting).

Về mặt học thuật quốc tế, tồn tại cuộc tranh luận sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái ủng hộ phân quyền tài khóa tối đa (Oates, 1972; Tiebout, 1956): Cho rằng chính quyền địa phương nắm bắt thông tin thực tế tốt hơn, do đó việc trao quyền tự chủ ngân sách sẽ tối ưu hóa phúc lợi xã hội và hiệu quả phân bổ nguồn lực.
• Trường phái cảnh báo rủi ro tài khóa tập trung (Prud'homme, 1995; Tanzi, 1996; Streeck & Mertens, 2011): Lập luận rằng ở các nền kinh tế đang phát triển với năng lực thể chế còn non trẻ, phân cấp tài khóa quá nhanh mà thiếu kiểm soát sẽ dẫn đến tham nhũng, lạm quyền, bất bình đẳng vùng miền và phá vỡ kỷ luật tài khóa vĩ mô.

Luận án so sánh đối chiếu với ít nhất hai công trình quốc tế tiêu biểu:

1. Nghiên cứu của Hạng Hoài Thành (2008) về cải cách quản lý dự toán ngân sách tại Trung Quốc: Đúc kết bài học về việc lấy cải cách dự toán ngành và phân loại thu chi làm trọng tâm của hiện đại hóa tài chính công, khắc phục triệt để tình trạng buông lỏng khâu lập dự toán để chỉ tập trung vào chấp hành và quyết toán.
2. Nghiên cứu của Wolfgang Streeck và Daniel Mertens (2011) tại Viện Nghiên cứu Xã hội Max Planck (Đức): Phân tích bối cảnh tài chính thắt chặt (Fiscal austerity) và khẳng định tính bắt buộc của công khai, minh bạch trong các quyết định đầu tư công ở cả cấp trung ương lẫn địa phương, xem mức độ hài lòng của công chúng là thước đo hiệu quả quản lý tài chính quốc gia.

Vị trí của luận án được xác lập vững chắc khi lấp đầy khoảng trống nghiên cứu: Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện mô hình quản lý NSNN cấp tỉnh tại Luang Prabang dưới giác độ quản lý công, tích hợp đồng bộ chu trình lập - chấp hành - quyết toán với cơ chế kiểm soát thể chế nhằm giải quyết triệt để vấn đề "ngân sách mềm" (soft budget constraints) tại địa phương.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc hoàn thiện lý luận quản lý tài chính công tại các quốc gia chuyển đổi có cấu trúc nhà nước đơn nhất:

• Mở rộng Lý thuyết Phân cấp tài khóa (Fiscal Federalism Theory): Luận án chứng minh rằng trong điều kiện một nền kinh tế chuyển đổi như CHDCND Lào, việc phân cấp tài khóa không thể áp dụng rập khuôn mô hình phương Tây. Tác giả chỉ ra quy luật: Nếu phân cấp nhiệm vụ chi vượt trước phân quyền tự chủ nguồn thu mà không đi kèm cơ chế điều hòa ngân sách minh bạch bằng công thức khách quan, chính quyền cấp tỉnh sẽ rơi vào trạng thái ỷ lại, triệt tiêu động lực mở rộng cơ sở thuế địa phương.
• Vận dụng Lý thuyết Chủ sở hữu - Người đại diện (Principal-Agent Theory): Luận án mô hình hóa mối quan hệ giữa Quốc hội/Chính phủ trung ương (Chủ sở hữu - Principal) và Chính quyền tỉnh Luang Prabang cùng các cơ quan chuyên môn (Người đại diện - Agent). Tình trạng bất đối xứng thông tin (Information Asymmetry) trong khâu lập dự toán và chấp hành ngân sách là nguồn gốc trực tiếp gây ra lãng phí, sai lệch phân bổ nguồn lực và thất thoát tài chính công.
• Chuẩn hóa khái niệm và cấu trúc quản trị NSNN cấp tỉnh: Luận án định nghĩa: "Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước". Từ đó, luận án xác lập nội hàm quản lý NSNN cấp tỉnh là hoạt động thực thi quyền lực công nhằm lập kế hoạch, tổ chức huy động, phân bổ, sử dụng và kiểm tra, giám sát các nguồn lực tài chính công trên địa bàn cấp tỉnh, bảo đảm mục tiêu hiệu quả, tiết kiệm, công bằng và minh bạch.

       ┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
       │             LÝ THUYẾT QUẢN LÝ CÔNG MỚI & LÝ THUYẾT PHÂN CẤP TÀI KHÓA            │
       └────────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────────┘
                                                │
                                                ▼
       ┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
       │                   4 NỘI DUNG QUẢN LÝ NSNN CẤP TỈNH TÍCH HỢP                     │
       ├─────────────────────────┬─────────────────────────────┬─────────────────────────┤
       │ 1. QUẢN LÝ THU NSNN     │ 2. QUẢN LÝ CHI NSNN         │ 3. CÂN ĐỐI & ĐIỀU HÒA   │
       │ • Khai thác nguồn thu   │ • Chi đầu tư phát triển     │ • Tỷ lệ phân chia %     │
       │ • Chống thất thu thuế   │ • Chi thường xuyên          │ • Trợ cấp cân đối       │
       │ • Quản lý phí, lệ phí   │ • Tiết kiệm, chống lãng phí │ • Bổ sung có mục tiêu   │
       └─────────────────────────┴──────────────┬──────────────┴─────────────────────────┘
                                                │
                                                ▼
       ┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
       │           4. THANH TRA, KIỂM TRA, KIỂM TOÁN VÀ GIÁM SÁT NGÂN SÁCH               │
       │  • Kiểm soát nội bộ Kho bạc • Kiểm toán Nhà nước • Giám sát của Hội đồng nhân dân│
       └─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều giữa 4 trụ cột nghiệp vụ quản lý và 3 giai đoạn của chu trình ngân sách:

Giai đoạn chu trình	Quản lý thu NSNN	Quản lý chi NSNN	Quản lý cân đối ngân sách	Thanh tra, kiểm tra, giám sát
Lập dự toán (Ex-ante)	Dự báo cơ sở thuế, phân tích tiềm năng GRDP, định mức thu.	Xác định nhiệm vụ chi trọng tâm, định mức chi tiêu công, lập dự toán theo ngành.	Xác định mức thiếu hụt ngân sách địa phương, lập phương án nhận trợ cấp trung ương.	Thẩm định dự toán ngân sách, thẩm tra của cơ quan dân cử/HĐND.
Chấp hành dự toán (In-itinere)	Tổ chức thu đúng, thu đủ, quản lý kê khai thuế, chống buôn lậu, thất thu.	Kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước, quản lý tạm ứng, đấu thầu đầu tư công.	Điều hòa tiến độ thu - chi, sử dụng quỹ dự trữ tài chính để bù đắp thiếu hụt tạm thời.	Kiểm tra hiện trường, thanh tra tài chính đột xuất, giám sát tuân thủ thủ tục.
Quyết toán ngân sách (Ex-post)	Tổng hợp số thực thu, phân tích chênh lệch dự toán - thực hiện, xử lý nợ đọng.	Thẩm tra quyết toán công trình, nghiệm thu kết quả đầu ra dự án, khóa sổ ngân sách.	Đánh giá cán cân ngân sách thực tế, chuyển nguồn sang năm tài khóa sau.	Kiểm toán báo cáo tài chính nhà nước, phúc tra sai phạm, xử lý trách nhiệm giải trình.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này có tính tương thích cao và được thiết kế đặc thù cho các nền hành chính công tại các quốc gia đang phát triển thuộc khối ASEAN (đặc biệt là Lào và Việt Nam), nơi hệ thống chính trị tập quyền lãnh đạo, tồn tại cơ chế ngân sách lồng ghép nhiều tầng nấc và năng lực tự cân đối tài khóa của chính quyền địa phương còn hạn chế.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Hệ hình triết học và Lập trường nhận thức luận (Epistemological Stance): Luận án vận dụng triệt để thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin. Nhận thức luận đặt nền tảng trên chủ nghĩa thực chứng (Positivism) trong việc lượng hóa, phân tích các chỉ tiêu tài chính kết hợp với chủ nghĩa diễn giải (Interpretivism) nhằm làm rõ bản chất các quan hệ thể chế, chính sách công và hành vi quản trị của cán bộ công chức địa phương.
• Thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods): Kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính (phân tích hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, Luật NSNN Lào năm 2006 và 2015, các nghị định, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Luang Prabang) và nghiên cứu định lượng (thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian, so sánh tỷ lệ tăng trưởng, cơ cấu và chênh lệch ngân sách).
• Phạm vi phân tích đa cấp độ (Multi-level Design):
  • Cấp độ vĩ mô: Hệ thống pháp luật tài chính công và cơ chế phân cấp của Chính phủ/Quốc hội CHDCND Lào.
  • Cấp độ trung mô (Mesolevel - trọng tâm): Chính quyền tỉnh Luang Prabang (Ủy ban nhân dân tỉnh, Sở Tài chính, KBNN tỉnh, Cục Thuế, HĐND tỉnh).
  • Cấp độ vi mô: Các đơn vị sử dụng ngân sách, doanh nghiệp và các đối tượng nộp thuế trên địa bàn tỉnh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp: Toàn bộ dữ liệu tài khóa được trích xuất trực tiếp từ các báo cáo chính thức của Sở Tài chính tỉnh Luang Prabang, KBNN tỉnh Luang Prabang, Niên giám thống kê tỉnh và Bộ Tài chính Lào trong giai đoạn 2015–2020.
• Kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation):
  • Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo dữ liệu từ 3 nguồn độc lập: Báo cáo quyết toán của Sở Tài chính, số liệu kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước và báo cáo thanh tra/kiểm toán.
  • Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp giữa phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh chuỗi thời gian (2015–2019/2020), phương pháp kế thừa học thuật và phương pháp thống kê kinh tế.
• Đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability): Tính nhất quán của các bảng biểu dữ liệu tài khóa được kiểm chứng thông qua phương pháp cân đối kế toán tài chính công; các số liệu tăng trưởng GRDP, thu - chi ngân sách được phân tổ và làm sạch trước khi phân tích so sánh.

Data và phân tích

Luận án xử lý và phân tích hệ thống bảng dữ liệu thực chứng chuyên sâu:

• Tốc độ tăng trưởng kinh tế: Đánh giá tăng trưởng GRDP của tỉnh Luang Prabang trong mối tương quan với chuyển dịch cơ cấu 3 nhóm ngành kinh tế chủ yếu (Nông - Lâm nghiệp, Công nghiệp - Xây dựng, Dịch vụ - Du lịch) giai đoạn 2015–2019 (Bảng 1.1, Bảng 1.2).
• Phân tích cơ cấu và biến động thu NSNN: Thống kê chi tiết quy mô thu NSNN trên địa bàn qua các năm (Bảng 1.3), phân loại theo thuế trực thu, thuế gián thu, phí, lệ phí, thu từ đất đai và hoạt động xuất nhập khẩu.
• Phân tích chi ngân sách địa phương: Đánh giá quy mô và tỷ trọng giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên (Bảng 1.4).
• Phân tích chênh lệch dự toán và thực hiện: Lượng hóa độ lệch (variance analysis) giữa số dự toán giao đầu năm và số thực hiện quyết toán cuối năm đối với cả thu và chi ngân sách giai đoạn 2016–2019 (Bảng 1.6: Chênh lệch thực thu; Bảng 1.7: Chênh lệch thực chi).
• Phân tích cân đối ngân sách cấp tỉnh: Tính toán chính xác quy mô thâm hụt tài khóa địa phương và mức độ phụ thuộc vào số bổ sung cân đối, số bổ sung có mục tiêu từ NSTW chuyển giao (Bảng 1.5).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                       5 PHÁT HIỆN THỰC CHỨNG THEN CHỐT TẠI TỈNH LUANG PRABANG                    │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. MẤT CÂN ĐỐI THU - CHI TRẦM TRỌNG                                                             │
│    • Thu ngân sách nội bộ không đủ bù đắp nhu cầu chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển.     │
│    • Phụ thuộc nặng nề vào số bổ sung trợ cấp cân đối hàng năm từ Ngân sách Trung ương.         │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 2. CHÊNH LỆCH DỰ TOÁN - THỰC HIỆN LỚN                                                           │
│    • Kỹ thuật lập dự toán lạc hậu, mang nặng tính hình thức và cảm tính, thiếu mô hình dự báo.  │
│    • Độ lệch lớn giữa dự toán giao đầu năm và thực thu/thực chi (dữ liệu Bảng 1.6, 1.7).       │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 3. THẨM QUYỀN PHÂN CẤP CHỒNG CHÉO                                                               │
│    • Quy định phân định trách nhiệm giữa Sở Tài chính, KBNN, Cục Thuế và UBND còn phân mảnh.    │
│    • Hạn chế quyền tự chủ tài chính thực tế của chính quyền địa phương trong điều hành ngân sách.│
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 4. NGUY CƠ THẤT THOÁT VÀ LÃNG PHÍ TÀI KHÓA                                                      │
│    • Quản lý chi đầu tư xây dựng cơ bản phân tán, tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài.   │
│    • Rò rỉ nguồn thu từ khu vực kinh tế phi chính thức, dịch vụ du lịch và thương mại biên mậu. │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 5. HẠ TẦNG CÔNG NGHỆ VÀ GIÁM SÁT YẾU KÉM                                                        │
│    • Ứng dụng CNTT trong quản lý thuế và kiểm soát chi Kho bạc còn sơ khai, thiếu liên thông.   │
│    • Hoạt động thanh tra, kiểm toán mang tính sự vụ, đối phó; vai trò giám sát HĐND mờ nhạt.    │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. Tình trạng mất cân đối thu - chi nghiêm trọng và sự phụ thuộc tài khóa: Luận án chỉ rõ một nghịch lý lớn: Dù Luang Prabang là đầu tàu kinh tế - du lịch phía Bắc của Lào nhưng "Thu ngân sách hàng năm không đủ chi, tỉnh phải trợ cấp cân đối thì vấn đề tăng cường quản lý ngân sách càng trở nên cấp bách". Nguồn thu ngân sách của tỉnh tăng trưởng chậm, cơ sở thu hẹp, trong khi nhu cầu chi cho bộ máy hành chính và an sinh xã hội tăng nhanh, khiến tỷ lệ tự chủ tài khóa của tỉnh ở mức thấp.
2. Kỹ thuật lập dự toán còn mang nặng tính hình thức và thiếu chính xác: Minh chứng qua phân tích độ lệch dữ liệu thực thu và thực chi giai đoạn 2016–2019, luận án phát hiện: "Quy trình quản lý NSNN cấp tỉnh còn mang nặng tính hình thức và trong quá trình điều hành ngân sách còn thiếu tính năng động, sáng tạo". Công tác lập dự toán chưa dựa trên các căn cứ khoa học và phân tích kinh tế lượng trung hạn mà chủ yếu dựa vào số liệu lũy tiến cơ học của năm trước, dẫn đến việc giao dự toán thu quá cao hoặc chi vượt dự toán tràn lan.
3. Sự chồng chéo về thẩm quyền và phân mảnh thể chế quản lý: Luận án vạch rõ: "Nhiều cơ quan cùng tham gia quản lý NSNN nhưng quy định thẩm quyền quyết định ngân sách chưa rõ ràng giữa các cơ quan, còn có sự chồng chéo. Một số quy định còn bất cập, chưa tạo điều kiện thuận lợi cho tỉnh làm chủ ngân sách của mình". Mối quan hệ phối hợp giữa Sở Tài chính, Cục Thuế, Chi cục Hải quan và Kho bạc Nhà nước còn thiếu cơ chế chia sẻ thông tin dữ liệu thời gian thực.
4. Thất thoát nguồn thu và lãng phí trong phân bổ chi tiêu công: Nguồn thu từ đất đai, tài nguyên khoáng sản, du lịch và khu vực kinh tế tư nhân bị thất thoát lớn do quy trình quản lý thu thủ công, tình trạng nợ đọng thuế kéo dài. Trong quản lý chi, chi đầu tư xây dựng cơ bản bị dàn trải, chậm tiến độ, gây ứ đọng vốn và làm tăng gánh nặng nợ công của địa phương.
5. Khoảng trống nghiêm trọng về lý luận và công cụ kiểm soát tại Lào: Tác giả khẳng định: "cơ sở lý luận về quản lý NSNN ở CHDCND Lào tương đối 'mỏng', nhất là quản lý NSNN ở địa phương... chưa có công trình nào nghiên cứu quản lý NSNN cấp tỉnh". Cơ chế kiểm toán độc lập và giám sát ngân sách của Hội đồng nhân dân tỉnh Luang Prabang chưa phát huy được hiệu lực thực tế do thiếu nhân lực chuyên sâu và thiếu chế tài xử lý vi phạm.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận học thuật: Đóng góp luận cứ khoa học thực chứng để kiểm định Lý thuyết Quản lý công mới (NPM) tại quốc gia có thể chế chính trị - kinh tế đặc thù như CHDCND Lào. Khẳng định yêu cầu chuyển đổi tất yếu từ quản trị đầu vào sang quản trị ngân sách theo kết quả thực hiện nhiệm vụ.
• Về mặt phương pháp luận: Xây dựng quy trình đánh giá 4 giai đoạn khép kín cho công tác quản lý tài chính công cấp tỉnh, có khả năng chuyển giao và áp dụng làm mô hình chuẩn cho 17 tỉnh, thành phố khác của Lào.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ 6 nhóm nhằm hoàn thiện công tác quản lý NSNN tại Luang Prabang:
  1. Đẩy mạnh phân cấp: Phân định rõ nguồn thu 100%, nguồn thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm và nhiệm vụ chi giữa cấp tỉnh và cấp huyện; trao quyền tự chủ tài khóa tương xứng với trách nhiệm giải trình.
  2. Hoàn thiện chu trình ngân sách: Đổi mới căn bản khâu lập dự toán gắn với Kế hoạch tài chính 5 năm và Kế hoạch tài chính - NSNN 3 năm; siết chặt kiểm soát cam kết chi qua KBNN.
  3. Chống thất thoát ngân sách: Triển khai các biện pháp chống chuyển giá, mở rộng cơ sở thu thuế từ du lịch - dịch vụ, kiên quyết thu hồi nợ đọng thuế và thanh lý tài sản công đúng quy định.
  4. Nâng cao năng lực cán bộ, công chức (CBCC): Đào tạo chuẩn hóa kỹ năng phân tích tài chính, quản trị ngân sách hiện đại và đạo đức công vụ cho đội ngũ CBCC ngành tài chính tỉnh.
  5. Ứng dụng công nghệ thông tin: Xây dựng hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc tích hợp (FMIS), áp dụng hóa đơn điện tử và thanh toán số.
  6. Tăng cường thanh tra, kiểm toán, giám sát: Nâng cao quyền hạn của Kiểm toán Nhà nước khu vực và vai trò giám sát tối cao của Hội đồng nhân dân tỉnh đối với từng dự án đầu tư công.
• Về mặt chính sách vĩ mô: Đề xuất lộ trình kiến nghị cụ thể cho 4 cơ quan quyền lực: Quốc hội Lào (sửa đổi Luật NSNN), Chính phủ Lào (ban hành nghị định phân cấp mới), Bộ Tài chính Lào (chuẩn hóa quy trình định mức kinh tế - kỹ thuật) và UBND tỉnh Luang Prabang (tổ chức điều hành linh hoạt, minh bạch).

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

• Giới hạn về phạm vi dữ liệu cấp cơ sở: Nghiên cứu chỉ tập trung đi sâu vào cấp ngân sách tỉnh Luang Prabang, chưa mở rộng điều tra định lượng vi mô tại cấp ngân sách huyện và bản do hạn chế về nguồn lực và tính đồng bộ của hệ thống lưu trữ số liệu thống kê địa phương tại Lào.
• Hạn chế về công cụ kinh tế lượng nâng cao: Do hệ thống dữ liệu chuỗi thời gian tại Lào trước năm 2015 còn phân mảnh và thiếu nhất quán về chuẩn mực kế toán, luận án chủ yếu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích cơ cấu và chênh lệch mà chưa áp dụng mô hình định lượng cấu trúc tuyến tính (SEM) hay mô hình hồi quy dữ liệu bảng động (Dynamic Panel Data).
• Giới hạn đánh giá tác động của số hóa: Giai đoạn 2015–2020 là thời kỳ hạ tầng chính phủ điện tử tại Lào mới bắt đầu định hình, do đó luận án chưa lượng hóa được toàn diện tác động của chuyển đổi số (Digital Transformation) và ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) trong kiểm soát thất thu thuế.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu mở rộng mô hình phân cấp tài khóa và tự chủ ngân sách cấp huyện, cấp xã/bản tại các vùng đặc thù (miền núi, biên giới) của CHDCND Lào.
• Hướng 2: Ứng dụng phương pháp phân tích màng bao dữ liệu (Data Envelopment Analysis - DEA) để đo lường hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency) của chi tiêu công trong các ngành y tế, giáo dục tại Lào.
• Hướng 3: Đánh giá thực nghiệm tác động của chuyển đổi số và công nghệ tài chính (Fintech/TaxTech) đối với việc mở rộng cơ sở thuế và giảm thiểu tham nhũng tài khóa tại các tỉnh thuộc hành lang kinh tế Đông - Tây.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng, có giá trị học thuật cao tại Học viện Hành chính Quốc gia (Việt Nam) và các cơ sở đào tạo sau đại học tại Lào; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa Quản lý công và Kinh tế tài chính công tại CHDCND Lào.
• Chuyển đổi khu vực công (Public Sector Transformation): Cung cấp khung năng lực và cẩm nang hành động cho Sở Tài chính, KBNN và Cục Thuế tỉnh Luang Prabang trong việc tái cấu trúc quy trình nghiệp vụ và kiểm soát dòng tiền ngân sách.
• Tác động chính sách nhà nước (Policy Influence): Các luận cứ và kiến nghị của luận án là cơ sở tham mưu trực tiếp cho Bộ Tài chính Lào và Quốc hội Lào trong việc sửa đổi, bổ sung Luật Ngân sách Nhà nước, xây dựng Chiến lược cải cách tài chính công quốc gia tầm nhìn 2030.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giúp tối ưu hóa nguồn lực tài khóa địa phương, giảm thiểu thất thoát lãng phí, giải phóng nguồn vốn đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng giao thông, du lịch, qua đó nâng cao đời sống an sinh xã hội cho nhân dân các bộ tộc Lào tại tỉnh Luang Prabang.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp một điển cứu thực chứng (empirical case study) có giá trị về quản trị tài khóa tiểu quốc gia của các nền kinh tế đang phát triển vào kho tàng nghiên cứu tài chính công quốc tế.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích toàn diện về quản lý NSNN cấp tỉnh dưới góc độ Quản lý công; khai thác các khoảng trống nghiên cứu đã được chỉ ra để phát triển các đề tài tiến sĩ, thạc sĩ tiếp theo.
• Các nhà hoạch định chính sách (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính Lào): Sử dụng các bằng chứng khoa học và hệ thống khuyến nghị để hoàn thiện thể chế pháp lý về phân cấp tài khóa và định mức phân bổ ngân sách.
• Chính quyền địa phương và Cán bộ chuyên trách tỉnh Luang Prabang: Ứng dụng trực tiếp 6 nhóm giải pháp vào công tác lập, chấp hành, quyết toán và thanh tra ngân sách hàng năm, giúp nâng cao chỉ số hiệu quả quản trị tài chính công.
• Cộng đồng doanh nghiệp và Người dân: Hưởng lợi từ một môi trường tài khóa minh bạch, thủ tục thuế công bằng, cơ sở hạ tầng dịch vụ công được đầu tư nâng cấp hiệu quả.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Phân cấp tài khóa (Fiscal Decentralization Theory) và Lý thuyết Người đại diện (Principal-Agent Theory) trong bối cảnh đặc thù của một nhà nước đơn nhất đang chuyển đổi nền kinh tế như CHDCND Lào. Luận án đã giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu "quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ" với nhu cầu "trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm tài khóa cho cấp tỉnh", thiết lập một khung lý thuyết 4 trụ cột tích hợp toàn diện chu trình quản lý công.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước (như Khamphan Keomany, 2019 hay Thongvon Luongphimma, 2016), luận án không tiếp cận đơn tuyến (hoặc chỉ thu, hoặc chỉ chi, hoặc chỉ phân cấp thuần túy) mà sử dụng phương pháp tiếp cận hệ thống đa cấp độ (Multi-level Systemic Approach) kết hợp tam giác hóa dữ liệu tài khóa thực chứng với phân tích chu trình quản lý công khép kín 3 giai đoạn (Ex-ante, In-itinere, Ex-post).

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất có sự hỗ trợ của dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối lập gay gắt giữa tiềm năng kinh tế vượt trội và kết quả tài khóa: Dù Luang Prabang liên tục duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP ổn định với ngành dịch vụ du lịch phát triển mạnh, nhưng tỷ lệ động viên ngân sách từ nguồn thu nội bộ lại rất thấp, không bù đắp nổi chi thường xuyên; công tác quản trị bị rơi vào "bẫy phụ thuộc trợ cấp cân đối từ trung ương" do kỹ thuật lập dự toán lạc hậu và sự chồng chéo chức năng giữa các cơ quan quản lý thu.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp trọn vẹn bộ khung tiêu chí đánh giá, hệ thống chỉ số phân tích cơ cấu thu - chi, bảng ma trận chênh lệch dự toán - quyết toán và quy trình 6 nhóm giải pháp chuẩn hóa, cho phép các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý dễ dàng tái lập quy trình đánh giá tại 17 tỉnh, thành phố còn lại của CHDCND Lào.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình lộ trình nghiên cứu đến năm 2030 với 3 trọng tâm: (1) Nghiên cứu cơ chế phân bổ ngân sách trung hạn theo kết quả đầu ra (MTBF); (2) Đánh giá mô hình chuyển đổi số toàn diện trong quản lý thuế và chi tiêu công (Digital Public Financial Management); (3) Xây dựng mô hình cân bằng tài khóa liên vùng nhằm giảm khoảng cách phát triển giữa các địa phương tại Lào.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Daymone Viranon (2021) là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và mang tính đột phá thực tiễn cao đối với hệ thống tài chính công của CHDCND Lào. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý luận quản lý công hiện đại và dữ liệu thực chứng sống động tại tỉnh Luang Prabang giai đoạn 2015–2020, luận án đã xác lập những giá trị cốt lõi:

1. Hoàn thiện khung lý luận: Xây dựng hệ thống khái niệm, vai trò, nguyên tắc và 4 nội dung cốt lõi của quản lý NSNN cấp tỉnh trong điều kiện thể chế chính trị - kinh tế của CHDCND Lào.
2. Làm rõ bức tranh thực trạng: Phân tích thực chứng toàn diện các thành tựu, hạn chế và chỉ ra 5 nhóm nguyên nhân cốt lõi gây thất thoát, lãng phí và mất cân đối thu - chi tại tỉnh Luang Prabang.
3. Đột phá về giải pháp: Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ từ đẩy mạnh phân cấp, đổi mới chu trình ngân sách theo kết quả đầu ra, chống thất thoát thu, hiện đại hóa CNTT đến tăng cường năng lực kiểm toán, giám sát.
4. Xác lập hệ thống kiến nghị phân tầng: Cung cấp lộ trình thực thi rõ ràng, khả thi cho Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính Lào và Ủy ban nhân dân tỉnh Luang Prabang.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về tài chính công điện tử, quản trị tài khóa vi mô cấp huyện/bản và cân đối ngân sách bền vững tại CHDCND Lào.

Công trình khẳng định thông điệp học thuật mạnh mẽ: Quản lý NSNN không đơn thuần là kỹ thuật cân đối các dòng tiền kế toán, mà là nghệ thuật quản trị công chiến lược nhằm phân bổ công bằng, minh bạch và hiệu quả mọi nguồn lực tài chính khan hiếm vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội phồn vinh của quê hương Luang Prabang và đất nước Lào tươi đẹp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Quản lý NSNN không phải là một đề tài mới, đã có rất nhiều các nhà khoa học, nhà nghiên cứu ở CHDCND Lào và Việt Nam nghiên cứu về vấn đề này trên các cấp độ khác nhau: từ cấp quốc gia, cấp tỉnh, cấp huyện…; từ nghiên cứu tổng thể hoạt động quản lý NSNN đến nghiên cứu từng bộ phận theo chu trình ngân sách; nghiên cứu từ góc độ vi mô như công tác quản lý thu, quản lý chi… đến nghiên cứu từ góc độ vĩ mô như phân cấp ngân sách… Để nghiên cứu triển khai luận án này, tác giả đã tìm hiểu, tham khảo rất nhiều các công trình nghiên cứu có liên quan, và dưới đây là một số nghiên cứu tiêu biểu: 1. Các công trình nghiên cứu về quản lý thu - chi ngân sách Quản lý thu - chi ngân sách có một số công trình trong nước và ngoài nước đề cập. - Các công trình trong nước: + Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon (2011), "Quản lý thu NSNN ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào", Luận án Tiến sĩ kinh tế, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội.

Luận án đã hệ thống hóa, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý thu NSNN trong nền kinh tế thị trường, như: khái niệm thu NSNN, đặc điểm và các yếu tố ảnh hưởng đến thu NSNN; vai trò, mục tiêu và nội dung quản lý thu NSNN (trong đó nhấn mạnh đến hoạch định chính sách thu NSNN, quản lý quá trình tổ chức thu NSNN); mô hình tổ chức bộ máy quản lý thu NSNN. Trên cơ sở khảo cứu kinh nghiệm quản lý thu NSNN của Việt Nam, Thái Lan, Singapore, Pháp, Anh, 9 luan an tác giả rút ra 7 bài học có thể vận dụng trong quản lý NSNN ở CHDCND Lào. Trên cơ sở phân tích thực trạng quản lý thu NSNN ở CHDCND Lào qua các thời kỳ, luận án đánh giá những thành công, hạn chế, nguyên nhân của các hạn chế trong quản lý thu NSNN ở Lào. Luận án đã đề xuất 5 định hướng và 4 nhóm giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện quản lý thu NSNN ở Lào trong thời gian tới.

Tuy nhiên, luận án chưa đưa ra được các tiêu chí đánh giá hiệu quả của hoạt động quản lý thu ngân sách; chưa chỉ rõ các căn cứ đề xuất giải pháp và điều kiện thực hiện các giải pháp. Nội dung quản lý thu NSNN được trình bày trong chương lý luận và khi tiến hành đánh giá thực trạng chưa nhất quán. Trong chương lý luận, tác giả trình bày quản lý thu NSNN bao gồm quá trình xây dựng các chính sách, chế độ thu; quá trình tổ chức hệ thống cơ quan thu; triển khai các phương pháp thu; kiểm tra giám sát hoạt động thu và giải quyết tranh chấp trong quá trình thu NSNN. Nhưng khi phân tích thực trạng quản lý thu NSNN ở Lào, luận án lại xây dựng thành 3 nội dung là: chính sách thu NSNN; quản lý quá trình thu NSNN và bộ máy thu NSNN.

+ Thongvon Luongphimma (2016), “Hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước tỉnh Hủa Phăn nước CHDCND Lào”, Luận án tiến sĩ kinh tế, Học viện Tài chính, Hà Nội. Tác giả Thongvon đã hệ thống hoá, phân tích và làm rõ hơn cơ sở lý luận về quản lý chi NSNN: khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung quản lý chi NSNN, các nhân tố ảnh hưởng đến công tác quản lý chi NSNN. Tác giả luận án cũng đã nghiên cứu kinh nghiệm cải cách chi tiêu công ở các nước có nền kinh tế phát triển (OECD), kinh nghiệm đổi mới quản lý chi ngân sách nhà nước theo đầu ra và kết quả. Từ đó, rút ra những bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo, vận dụng cho công tác quản lý chi ngân sách nhà nước của CHDCND Lào nói chung và cho tỉnh Hủa Phăn nói riêng.

Tác giả đã khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng về công tác quản lý chi NSNN tại tỉnh Hủa Phăn CHDCND Lào trong giai đoạn từ 2005 - 2015. Từ 10 luan an đó, chỉ rõ những kết quả đạt được cũng như những tồn tại, vướng mắc và nguyên nhân của những tồn tại, vướng mắc đó. Trên cơ sở định hướng, mục tiêu hoàn thiện quản lý chi NSNN của tỉnh Hủa Phăn CHDCND Lào. Tác giả đã đề xuất hệ thống bao gồm 06 nhóm giải pháp và 04 điều kiện để thực hiện các giải pháp hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước tỉnh Hủa Phăn CHDCND Lào cho những năm tới.

Những giải pháp đề xuất hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước tỉnh Hủa Phăn tương đối toàn diện và cụ thể, đồng thời có sự gắn kết giữa lý luận và thực tiễn, có căn cứ khoa học và có tính khả thi cao. - Các công trình ngoài nước: + Trịnh Thị Thúy Hồng (2012), “Quản lý chi NSNN trong đầu tư xây dựng cơ bản trên địa bàn tỉnh Bình Định”, Luận án Tiến sĩ kinh tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội. Tác giả đã luận giải sự cần thiết quản lý chi NSNN trong đầu tư xây dựng cơ bản. Nội dung quản lý chi NSNN được luận án tiếp cận theo chu trình ngân sách.

Luận án đã phân tích khá rõ các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng tới quản lý chi NSNN trong đầu tư xây dựng cơ bản (03 nhân tố chủ quan và 04 nhân tố khách quan). Trên cơ sở đánh giá thực trạng quản lý chi NSNN trong đầu tư xây dựng cơ bản trên địa bàn tỉnh Bình Định, luận án đã đề xuất được 07 giải pháp lớn nhằm tăng cường quản lý NSNN trong đầu tư xây dựng cơ bản trên địa bàn tỉnh Bình Định. Điều đáng chú ý là tác giả luận án đã đề cập đến hệ thống chỉ tiêu đánh giá quản lý chi ngân sách trong đầu tư xây dựng cơ bản thông qua phân tích các chỉ tiêu phản ánh kết quả chi NSNN và các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả chi NSNN trong đầu tư xây dựng cơ bản. + Nguyễn Thị Huệ (2012), “Chống thất thoát trong chi NSNN ở tỉnh Thái Bình”, Luận án Tiến sĩ kinh tế, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội.

Tác giả đã đề cập tới những hậu quả do thất thoát trong chi ngân sách gây ra, từ đó khẳng định chống thất thoát trong chi ngân sách có ý nghĩa vô cùng to lớn. Luận án cũng đã phân tích thực trạng thất 11 luan an thoát và chống thất thoát trong chi NSNN cấp tỉnh ở Thái Bình, chỉ ra 14 nguyên nhân dẫn đến thất thoát trong chi NSNN và đề xuất 06 giải pháp tăng cường phòng, chống thất thoát trong chi ngân sách cấp tỉnh ở Thái Bình trong thời gian tới. Luận án chưa đưa ra các tiêu chí đánh giá tính hiệu lực, hiệu quả của việc chống thất thoát này. Do xuất phát từ đối tượng và phạm vi nghiên cứu, nên luận án không nghiên cứu công tác QLNN đối với chi NSNN ở tỉnh Thái Bình.

+ Nguyễn Thị Thanh Mai (2017), “Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với thu - chi ngân sách của thành phố Hải Phòng”, Luận án tiến sĩ Quản lý kinh tế, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương, Hà Nội. Tác giả đã xây dựng được cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với thu - chi ngân sách địa phương, bao gồm khái niệm, nội dung và các yếu tố ảnh hưởng đến QLNN đối với thu - chi NSNN. Qua việc tìm hiểu kinh nghiệm QLNN đối với thu - chi NSNN của Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Bắc Kinh (Trung Quốc), tác giả rút ra bài học để vận dụng cho Hải Phòng. Luận án đã đánh giá thực trạng QLNN đối với thu - chi NSNN trên địa bàn Hải Phòng trên 03 nội dung là ban hành các văn bản pháp luật về thu - chi ngân sách địa phương của chính quyền thành phố Hải Phòng; tổ chức quá trình thu - chi ngân sách của thành phố Hải Phòng; kiểm tra, giám sát quá trình thu - chi ngân sách của thành phố Hải Phòng, tác giả đã chỉ ra những thành công, hạn chế và nguyên nhân của hạn chế trong việc QLNN đối với thu - chi NSNN của Hải Phòng.

Từ phương hướng hoàn thiện quản lý nhà nước đối với thu - chi ngân sách của thành phố Hải Phòng đến năm 2025, tác giả đề xuất 10 giải pháp nhằm hoàn thiện QLNN đối với thu - chi NSNN của Hải Phòng. Cụ thể: 1) Ban hành, sửa đổi, hoàn thiện các quy định của thành phố về thu - chi ngân sách địa phương và quản lý nhà nước đối với thu - chi ngân sách địa phương; 2) Nâng cao chất lượng xây dựng dự toán ngân sách địa phương; 3) Nâng cao năng lực quản lý của người lãnh đạo, trình độ chuyên môn của cán bộ, công 12 luan an chức trong bộ máy quản lý nhà nước; 4) Tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý nhà nước đối với thu - chi ngân sách địa phương; 5) Tăng cường và nâng cao chất lượng thanh tra, kiểm tra, giám sát thực hiện thu - chi ngân sách địa phương; 6) Tăng cường sự phối hợp giữa các cấp, các ngành và các đơn vị trong công tác quản lý, điều hành thu - chi ngân sách địa phương; 7) Có hình thức khen thưởng, vinh danh và xử phạt thỏa đáng; nâng cao hiệu lực của các văn bản pháp luật; 8) Đề cao vai trò giám sát của người dân; 9) Tuyên truyền, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các đối tượng quản lý; 10) Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý điều hành ngân sách địa phương. Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý ngân sách Phân cấp quản lý ngân sách, đặc biệt là phân cấp giữa ngân sách trung ương và địa phương là một nội dung quan trọng trong quản lý ngân sách. Nghiên cứu về phân cấp quản lý ngân sách cũng đã được khá nhiều nhà nghiên cứu tiến hành.

- Các công trình trong nước: + Khamphan Keomany (2018), “Kinh nghiệm phân cấp quản lý ngân sách nhà nước của một số nước và bài học có thể vận dụng đối với Lào và tỉnh Attapư", Tạp chí Nghiên cứu Tài chính kế toán, Số 09/2018. Quản lý ngân sách nhà nước và phân cấp quản lý luôn là vấn đề nóng và thực sự cần thiết của bất kỳ quốc gia nào.