Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện đóng vai trò sống còn trong việc bảo đảm huyết mạch tài chính phục vụ phát triển hạ tầng và an sinh xã hội địa phương. Huyện Yên Lạc là địa bàn trọng điểm kinh tế phía Nam tỉnh Vĩnh Phúc với quy mô dân số trên 160.000 người, phân bổ tại 17 đơn vị hành chính cấp xã gồm 15 xã và 2 thị trấn. Trong giai đoạn 2022 - 2024, tốc độ tăng trưởng kinh tế của huyện duy trì bình quân trên 8,5%/năm, kéo theo nhu cầu chi tiêu công cho phát triển đô thị và xây dựng nông thôn mới nâng cao tăng hơn 12%/năm.

Thực tiễn quản lý tài chính công tại huyện Yên Lạc bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Cơ cấu nguồn thu chưa thực sự vững chắc khi các khoản thu từ tiền sử dụng đất và đấu giá quyền sử dụng đất chiếm tới hơn 55% tổng thu cân đối ngân sách địa phương, trong khi thu từ khu vực kinh tế ngoài quốc doanh chỉ đóng góp khiêm tốn khoảng 13,5%. Bên cạnh đó, sai số giữa dự toán giao đầu năm và quyết toán thực tế tại một số đơn vị dự toán cơ sở chênh lệch từ 15% đến 22%, làm giảm hiệu lực điều hành tài khóa.

Đề án tốt nghiệp thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của học viên Nguyễn Thị Ngọc Anh tại Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đỗ Thị Thu Hằng, tập trung làm rõ thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Yên Lạc giai đoạn 2022 - 2024. Mục tiêu then chốt là xác định các yếu tố ảnh hưởng, từ đó xây dựng hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ định hướng đến giai đoạn 2025 - 2030. Nghiên cứu hướng đến việc nâng tỷ lệ giải ngân đầu tư công lên trên 95%, tiết kiệm tối thiểu 10% chi thường xuyên không cấp thiết và bảo đảm kỷ luật tài khóa minh bạch cho chính quyền địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết Quản lý công mới nhằm đề cao hiệu quả đầu ra và tối ưu hóa giá trị đồng tiền trong sử dụng nguồn vốn công. Đồng thời, lý thuyết Phân cấp tài khóa của Wallace Oates và Richard Musgrave được ứng dụng để luận giải thẩm quyền tự chủ của chính quyền cấp huyện trong phân bổ ngân sách sát hợp với nhu cầu của cộng đồng dân cư.

Khung lý thuyết tập trung vào 4 khái niệm nền tảng: Ngân sách nhà nước cấp huyện, Quản lý thu ngân sách, Quản lý chi ngân sách và Chu trình quản lý ngân sách khép kín gồm lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán cùng công tác kiểm tra, giám sát. Các nội dung này được xem xét trong mối liên kết với kế hoạch tài chính trung hạn 3 năm theo chuẩn mực hiện hành.

Cơ sở pháp lý điều chỉnh hoạt động nghiên cứu dựa trên Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, Luật Quản lý thuế năm 2019, Luật Đầu tư công năm 2019 sửa đổi năm 2023, Nghị định số 163/2016/NĐ-CP và Nghị định số 60/2021/NĐ-CP quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập, kết hợp Thông tư số 62/2021/TT-BTC hướng dẫn kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo quyết toán ngân sách, nghị quyết HĐND huyện Yên Lạc và các quyết định phân bổ dự toán của UBND tỉnh Vĩnh Phúc giai đoạn 2022 - 2024. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua đợt khảo sát thực tế diễn ra từ tháng 5 đến tháng 8 năm 2025.

Quy mô mẫu nghiên cứu gồm 60 phiếu hợp lệ trên tổng số 65 phiếu phát ra, đạt tỷ lệ phản hồi 92,3%. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích nhằm thu thập đa chiều ý kiến từ các nhóm trực tiếp vận hành chu trình ngân sách: Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện gồm 9 phiếu chiếm 15,0%, Kho bạc Nhà nước huyện gồm 9 phiếu chiếm 15,0%, các phòng ban chuyên môn thuộc UBND huyện gồm 14 phiếu chiếm 23,3%, và các đơn vị sự nghiệp trường học, trạm y tế gồm 28 phiếu chiếm 46,7%.

Phương pháp thống kê mô tả, thống kê so sánh và xử lý số liệu bằng thang đo Likert 5 mức độ từ 1,00 đến 5,00 được lựa chọn. Phương pháp này giúp lượng hóa chuẩn xác nhận thức của đội ngũ chuyên môn, khắc phục tình trạng thiếu hụt dữ liệu định tính và tạo căn cứ thực nghiệm vững chắc để nhận diện hạn chế tại cơ sở.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Yên Lạc giai đoạn 2022 - 2024 đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 8,7%/năm, liên tục hoàn thành từ 103% đến 109% dự toán tỉnh giao. Dẫu vậy, tính bền vững của nguồn thu rất thấp khi thu từ tiền sử dụng đất chiếm tỷ trọng áp đảo từ 53,4% đến 58,2% tổng thu cân đối ngân sách huyện. Ngược lại, nguồn thu mang tính ổn định cao như thuế ngoài quốc doanh từ các doanh nghiệp và làng nghề chỉ chiếm khoảng 12,8% - 14,1%.

Cơ cấu chi ngân sách ghi nhận tỷ lệ chi thường xuyên duy trì ở mức cao, chiếm bình quân từ 65,5% đến 68,2% tổng chi ngân sách địa phương. Riêng chi sự nghiệp giáo dục và đào tạo đã chiếm trên 48% tổng chi thường xuyên của huyện. Chi đầu tư phát triển chỉ chiếm khoảng 31,8% - 34,5%, với tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt 83,6% năm 2022 và 87,2% năm 2024. Nhiều dự án cải tạo hạ tầng giao thông và trường học bị chậm tiến độ giải ngân từ 3 đến 5 tháng so với cam kết.

Dữ liệu khảo sát thực tế qua thang đo Likert cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa các khâu nghiệp vụ. Khâu kiểm soát thanh toán chi qua Kho bạc Nhà nước được đánh giá cao nhất với 3,84/5,00 điểm đạt mức Tốt. Ngược lại, khâu lập dự toán tại các đơn vị sự nghiệp cơ sở chỉ đạt 3,16/5,00 điểm mức Khá và công tác công khai minh bạch ngân sách chỉ đạt 3,22/5,00 điểm. Có tới 42% cán bộ cơ sở phản ánh việc tiếp cận số liệu dự toán của người dân còn gặp nhiều rào cản.

Thảo luận kết quả

Hạn chế trong công tác lập dự toán bắt nguồn từ việc thiếu vắng dữ liệu dự báo kinh tế - xã hội dài hạn và năng lực chuyên môn chưa đồng đều của cán bộ kế toán. Khoảng 36,7% nhân sự làm công tác kế toán tại UBND cấp xã và các đơn vị sự nghiệp công lập chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật lập ngân sách theo kết quả đầu ra.

Khi đối chiếu với huyện lân cận như Bình Xuyên và Vĩnh Tường, huyện Yên Lạc bộc lộ sự chậm trễ trong chuyển đổi cơ cấu thu và áp dụng cơ chế tự chủ. Huyện Bình Xuyên đã nâng tỷ trọng thuế công thương nghiệp ngoài quốc doanh lên trên 35% nhờ gắn kết ngân sách với các khu công nghiệp. Trong khi đó, huyện Vĩnh Tường áp dụng cơ chế tự chủ tài chính toàn diện cho 100% đơn vị sự nghiệp theo Nghị định 60/2021/NĐ-CP, giúp tiết kiệm hơn 8% chi thường xuyên hàng năm.

Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được trình bày sinh động qua biểu đồ tròn phân tích cơ cấu nguồn thu qua 3 năm, kết hợp biểu đồ cột ghép so sánh chênh lệch giữa dự toán và thực hiện chi đầu tư công. Bảng tổng hợp đối chiếu điểm đánh giá Likert giữa 4 nhóm đối tượng điều tra cũng phản ánh trực quan những lỗ hổng kỹ thuật trong quy trình quản trị ngân sách hiện tại.

Đề xuất và khuyến nghị

Nâng cao chất lượng lập và phân bổ dự toán ngân sách: Chuẩn hóa quy trình lập dự toán từ cấp cơ sở, áp dụng nguyên tắc quản trị ngân sách theo kết quả thực hiện nhiệm vụ. Mục tiêu giảm biên độ chênh lệch giữa dự toán và quyết toán xuống dưới 5%, đồng thời bảo đảm 100% đơn vị nộp dự toán đúng hạn trước ngày 15/7 hàng năm. Thời gian thực hiện từ 2025 đến 2027, do Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện chủ trì phối hợp với UBND các xã, thị trấn.

Cơ cấu lại nguồn thu và mở rộng cơ sở thuế bền vững: Mở rộng diện thu và chống thất thu thuế đối với khu vực kinh tế tư nhân, các làng nghề mộc truyền thống và làng nghề tái chế phế liệu Tề Lỗ, cụm công nghiệp Yên Phương. Mục tiêu nâng tỷ trọng thu từ thuế ngoài quốc doanh đạt 18% - 20% vào năm 2030, duy trì tỷ lệ thu đúng và thu đủ trên 98%. Thời gian thực hiện từ 2025 đến 2030, do Chi cục Thuế khu vực phối hợp cùng UBND huyện Yên Lạc.

Tối ưu hóa chi ngân sách và đẩy nhanh tiến độ giải ngân đầu tư công: Thực hiện rà soát, cắt giảm tối thiểu 10% - 15% các khoản chi thường xuyên không cấp thiết để ưu tiên vốn cho các công trình hạ tầng trọng điểm. Mục tiêu đưa tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt tối thiểu 95% kế hoạch năm, xử lý 100% hồ sơ tạm ứng và thanh toán chi qua dịch vụ công trực tuyến của Kho bạc. Thời gian thực hiện thường niên từ 2025 đến 2030, do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện phối hợp Kho bạc Nhà nước Yên Lạc.

Hiện đại hóa công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực tài chính: Triển khai phần mềm kế toán ngân sách xã tập trung liên thông với hệ thống TABMIS, công khai 100% các báo cáo dự toán và quyết toán trên Cổng thông tin điện tử huyện. Mục tiêu tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa chuyên môn cho 100% cán bộ kế toán cấp xã và đơn vị sự nghiệp, nâng chỉ số hài lòng về tính công khai ngân sách lên trên 4,20/5,00 điểm. Thời gian thực hiện từ 2025 đến 2028, do Phòng Nội vụ và Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Lãnh đạo và chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Yên Lạc cùng các huyện tương đồng: Tiếp cận khung hướng dẫn thực hành quy trình 5 bước lập dự toán chuẩn mực, bộ công cụ phân tích cơ cấu ngân sách địa phương và phương pháp thẩm định dự toán dựa trên kết quả đầu ra.

Cán bộ Kho bạc Nhà nước và cơ quan Thuế địa phương: Vận dụng mô hình phối hợp liên ngành trong việc kiểm soát thủ tục chi theo Thông tư 62/2021/TT-BTC, giải pháp quản lý nguồn thu từ hộ kinh doanh làng nghề và quy trình rút ngắn thời gian giải ngân vốn đầu tư công đạt mốc trên 95%.

Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng nghiên cứu như một tài liệu tham khảo điển hình về phương pháp kết hợp dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2022 - 2024 với dữ liệu khảo sát thực nghiệm 60 mẫu phân tầng xử lý qua thang đo Likert.

Thủ trưởng và kế toán trưởng tại 28 đơn vị sự nghiệp công lập: Nắm vững căn cứ triển khai cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 60/2021/NĐ-CP, xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ tiết kiệm 10% ngân sách và hoàn thiện chứng từ thanh quyết toán hạn chế xuất toán cuối năm.

Câu hỏi thường gặp

Điểm đột phá về mặt thực tiễn của đề án là gì? Đề án vượt ra khỏi khuôn khổ phân tích báo cáo hành chính đơn thuần bằng việc thực hiện điều tra thực địa với 60 phiếu hợp lệ từ 4 nhóm chủ thể quản lý tại huyện Yên Lạc. Kết quả chỉ rõ khoảng cách lớn giữa khâu kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước đạt 3,84 điểm và khâu lập dự toán cơ sở chỉ đạt 3,16 điểm, mang lại bằng chứng định lượng sắc bén cho công tác cải cách.

Tại sao huyện Yên Lạc phải cấp bách giảm tỷ trọng thu từ đất? Trong giai đoạn 2022 - 2024, tiền cấp quyền sử dụng đất chiếm từ 53,4% đến 58,2% tổng thu cân đối ngân sách huyện Yên Lạc. Nguồn thu này có tính chất hữu hạn và phụ thuộc nặng nề vào chu kỳ bất động sản. Việc chuyển hướng nuôi dưỡng nguồn thu dài hạn từ cụm công nghiệp Yên Phương và Tề Lỗ là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an toàn tài khóa.

Rào cản lớn nhất trong công tác lập dự toán tại đơn vị sự nghiệp là gì? Rào cản cốt lõi nằm ở sự thiếu hụt cán bộ kế toán chuyên trách và tâm lý dựa dẫm vào dự toán lịch sử. Khoảng 36,7% nhân sự kế toán tại 28 đơn vị sự nghiệp khảo sát chưa nắm vững các quy định về tự chủ tài chính theo Nghị định 60/2021/NĐ-CP, khiến việc dự toán chi thường chỉ tăng cơ học từ 5% đến 7% mà không gắn với kết quả công việc.

Huyện Yên Lạc có thể học hỏi giải pháp nào từ kinh nghiệm huyện Vĩnh Tường? Yên Lạc cần tiếp thu mô hình giao quyền tự chủ tài chính cho 100% đơn vị sự nghiệp công lập gắn với trách nhiệm của người đứng đầu như Vĩnh Tường đã áp dụng. Đồng thời, việc số hóa toàn diện quy trình hạch toán ngân sách xã qua phần mềm kế toán liên thông đã giúp huyện bạn giảm thiểu 8% chi phí thường xuyên và minh bạch hóa dòng tiền ngân sách.

Làm thế nào để đưa tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công của huyện đạt trên 95%? Chính quyền huyện cần tháo gỡ dứt điểm điểm nghẽn giải phóng mặt bằng, kiên quyết chấm dứt hợp đồng đối với các nhà thầu thi công trễ hạn quá 30 ngày. Đi đôi với đó, Kho bạc Nhà nước huyện cần duy trì dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, bảo đảm xử lý hồ sơ kiểm soát chi hợp lệ trong vòng 24 giờ nhằm tạo dòng vốn thông suốt cho nhà thầu.

Kết luận

Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện gắn liền với lý thuyết quản lý công mới và phân cấp tài khóa hiện đại.

Phản ánh chân thực thực trạng ngân sách huyện Yên Lạc giai đoạn 2022 - 2024 với tỷ trọng thu tiền sử dụng đất chiếm trên 53% và chi thường xuyên chiếm trên 65% tổng ngân sách.

Chỉ rõ các điểm nghẽn qua khảo sát thực nghiệm 60 phiếu, nổi bật là khâu lập dự toán cơ sở đạt điểm thấp ở mức 3,16 điểm và công khai ngân sách ở mức 3,22 điểm.

Đúc kết bài học giá trị từ huyện Vĩnh Tường và Bình Xuyên về đa dạng hóa nguồn thu cụm công nghiệp và tự chủ tài chính 100% đơn vị công lập.

Đề xuất lộ trình 4 giải pháp trọng tâm giai đoạn 2025 - 2030, hướng đến mục tiêu giải ngân trên 95% vốn đầu tư công và số hóa 100% quy trình kế toán ngân sách.

Đề án tốt nghiệp thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Anh là công trình nghiên cứu công phu, cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác quản trị tài chính địa phương. Để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2025 - 2030, UBND huyện Yên Lạc cùng các đơn vị chuyên môn cần sớm ban hành kế hoạch hành động cụ thể, chuẩn hóa năng lực cán bộ và triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm xây dựng nền tài chính công vững mạnh, minh bạch và hiệu quả.