Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG KIỂM TRA NỘI BỘ TRƯỜNG THPT ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Từ trước đến nay, Đảng ta luôn coi trọng công tác kiểm tra, coi đó là bộ phận rất quan trọng trong công tác xây dựng Đảng cũng như trong toàn bộ công tác lãnh đạo của Đảng. Tầm quan trọng của công tác kiểm tra được thể hiện ở những nội dung sau: Thứ nhất, công tác kiểm tra là một bộ phận hợp thành của công tác lãnh đạo, chị đạo; phục vụ thiết thực cho sự lãnh đạo của Đảng, quản lý, quản lý của Nhà nước và là một trong ba yếu tố quyết định sự thành công của đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của nhà nước đã ban hành. Trong tác phẩm “Một việc mà các cơ quan lãnh đạo cần thực hành ngay”, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Chính sách đúng là nguồn gốc của thắng lợi.
Song từ nguồn gốc đi đến thắng lợi thực sự, còn phải tổ chức, phải đấu tranh. Khi đã có chính sách đúng thì sự thành công hay thất bại của chính sách đó là do nơi tổ chức công việc, nơi lựa chọn cán bộ, và do nơi kiểm tra. Nếu ba điều ấy sơ sài, thì chính sách đúng mấy cũng vô ích”. Thứ hai, kiểm tra góp phần phòng, chống bệnh quan liêu, tham ô, lãng phí; phòng, chống tham nhũng và phòng ngừa, xử lý những hành vi vi phạm pháp luật khác; góp phần bảo vệ tài sản của Nhà nước, quyền và lợi hợp pháp của công dân”.
Đảng, Nhà nước và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn cho rằng: lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, quản lý mà thiếu sự kiểm tra thì đó là biểu hiện của sự quan liêu, dẫn đến nạn tham ô, lãng phí. Trong tác phẩm “Sửa đổi lề lối làm việc” Người khẳng định, người lãnh đạo phải “kiểm soát kết quả công việc của cán bộ mình”. Người còn khẳng định: “Muốn chống bệnh quan liêu, bệnh bàn giấy; muốn biết các Nghị quyết có được thi hành hay không, thi 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành có đúng hay không; muốn biết ai ra sức làm, ai làm cho qua chuyện, chỉ có một cách là khéo kiểm soát” và “kiểm soát khéo, bao nhiêu khuyết điểm lòi ra hết, hơn nữa kiểm tra khéo về sau nhất định khuyết điểm bớt đi”. Người cho rằng: “có kiểm tra mới huy động được tinh thần tích cực và lực lượng to tát của nhân dân, muốn biết rõ năng lực và khuyết điểm của cán bộ, mới sửa chữa và giúp đỡ kịp thời”.
Như vậy, theo quan điểm của Đảng, Nhà nước và Chủ tịch Hồ Chí Minh, công tác kiểm tra là rất quan trọng, nó gắn liền với quản lý, là một bộ phận quan trọng của công tác lãnh đạo, quản lý; và là một trong những yếu tố, phương thức bảo đảm cho đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của nhà nước được thi hành nghiêm chỉnh. Đồng thời, kiểm tra đóng vai trò quan trọng trong công tác phòng, chống bệnh quan liêu, nạn tham ô, lãng phí, tệ tham nhũng cũng như các hành vi vi phạm khác trong hoạt động quản lý của các cơ quan hành chính nhà nước, trong thực thi công vụ của cán bộ, công chức, viên chức nhà nước”. Đảng, Bác Hồ, Nhà nước ta, ngay từ thuở đầu dựng nước và xây dựng đất nước đã xác định vị trí quan trọng của công tác KTNB, vì thế ngay từ những ngày đầu mới giành được chính quyền, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký sắc lệnh số 64/SL ngày 23/11/1945 thành lập Ban Thanh tra đặc biệt của Chính phủ, có nhiệm vụ là đi giám sát tất cả các công việc và các nhân viên của Ủy ban nhân dân và các cơ quan của Chính phủ. Các nhà khoa học quản lý ở trong nước cũng như trên thế giới đều xác định kiểm tra là một trong các chức năng của quản lý (Kế hoạch hóa, Tổ chức, Chỉ đạo, Kiểm tra).
Thuật ngữ kiểm tra ngày càng được các nhà khoa học nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện dần làm phong phú và sâu sắc bản chất của nó, xem đó là một chuyên ngành cần được tiếp tục nghiên cứu làm sáng rõ cả về mặt lý luận cũng như về mặt thực tiễn. Để nâng cao hiệu lực và hiệu quả của công tác quản lý giáo dục, qua kinh nghiệm của nước ta và các nước có nền giáo dục phát triển, phải nâng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cao chất lượng hoạt động kiểm tra, coi kiểm tra là hoạt động thiết yếu của cơ quan quản lý nhà nước. Khi bàn về công tác kiểm tra trong giáo dục, các nhà khoa học giáo dục trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận giáo dục, đặc biệt là về quản lý giáo dục (QLGD): Nguyễn Ngọc Quang “Những khái niệm cơ bản về QLGD”; Đặng Quốc Bảo “Một số khái niệm về QLGD”; M.I Kônđacôp “Cơ sở lý luận khoa học QLGD”; Trần kiểm “Khoa học QLGD- Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”… Các công trình trên thực sự là cẩm nang cho các nhà QLGD các cấp trong lý luận cũng như trong thực tiễn QLGD, QL nhà trường. Về QL nhà trường, các tác giả: Nguyễn Ngọc Quang, Hà Sỹ Hồ, Đặng Quốc Bảo đã nêu lên những nguyên tắc chung của việc quản lý hoạt động dạy-học, từ đó chỉ ra một số biện pháp QL nhà trường.
Một trong số các biện pháp hữu hiệu để duy trì, điều chỉnh hoạt động của hệ QL đi đúng mục tiêu, kế hoạch là các biện pháp kiểm tra, thanh tra, đánh giá kết quả công việc trong từng giai đoạn nhất định. Tác giả Hà Sỹ Hồ (1985) trong cuốn “Những bài giảng về quản lý trường học” tập hai - NXB Giáo dục đã cho rằng: “Chức năng kiểm tra đặc biệt quan trọng vì quá trình quản lý đòi hỏi những thông tin chính xác, kịp thời về thực trạng của đối tượng QL, về việc thực hiện các quyết định đã đề ra, tức là đòi hỏi những liên hệ ngược chính xác, vững chắc giữa các phân hệ QL và phân hệ được QL…”. Ông khẳng định “QL mà không kiểm tra thì QL sẽ ít hiệu quả và trở thành QL quan liêu”. Tác giả Nguyễn Ngọc Quang (1989) trong cuốn “Những khái niệm cơ bản về QLGD” cho rằng: Quá trình QL diễn ra qua năm giai đoạn: “Chuẩn bị kế hoạch hóa (KHH), KHH, Tổ chức, Chỉ đạo và Kiểm tra; trong đó, kiểm tra là giai đoạn cuối cùng, kết thúc một chu trình quản lý.
Kiểm tra giúp cho việc chuẩn bị tích cực cho kỳ kế hoạch tiếp theo. Kiểm tra tốt, đánh giá được sâu sắc và chuẩn bị trạng thái cuối cùng của hệ (nhà trường) thì đến kỳ kế hoạch (năm học) tiếp theo việc soạn thảo kế hoạch năm học mới 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sẽ thuận lợi, kế thừa được mặt mạnh để tiếp tục phát huy, phát hiện được lệch lạc để uốn nắn loại trừ”. Tác giả kết luận: “theo lý thuyết Xibecnetic, kiểm tra giữ vai trò liên hệ nghịch trong quá trình QL. Nó giúp cho chủ thể QL điều khiển một cách tối ưu hệ QL.
Không có kiểm tra, không có QL”. Tác giả Đặng Quốc Bảo (1998) trong “Những vấn đề cơ bản về QLGD” xác định: “Kiểm tra là công việc gắn bó với sự đánh giá, tổng kết kinh nghiệm giáo dục, điều khiển mục tiêu”. Đã có nhiều bài viết của các nhà quản lý giáo dục, các bài giảng, các chuyên đề tập huấn, các sáng kiến kinh nghiệm về công tác kiểm tra trong giáo dục, KTNB trường học, nhưng chủ yếu chỉ đề cập đến các vấn đề xung quanh nội dung thanh tra, đánh giá một nhà trường, một giáo viên, quy trình tiến hành một cuộc thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo… Về KTNB đã có tác giả Lưu Xuân Mới viết đề cương bài giảng về ‘‘Kiểm tra nội bộ nhà trường” cho lớp bồi dưỡng hiệu trưởng ở trường Cán bộ quản lý giáo dục (nay là Học viện Quản lý giáo dục); một số tác giả viết Luận văn như: Lê Anh Tuấn, Một số biện pháp quản lý công tác KTNB ở các trường THPT trên địa bàn huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình (năm 2011); Hồ Hữu Lễ, Một số giải pháp quản lý nâng cao chất lượng công tác kiểm tra nội bộ trường THPT, Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2012). Tuy vậy, vẫn chưa có công trình nghiên cứu đề cập một cách cụ thể, sâu sắc về QL hoạt động KTNB trường học theo quan điểm đổi mới công tác thanh tra, kiểm tra trong giáo dục theo tinh thần Nghị định 42 của Chính phủ và Thông tư 39 của Bộ Giáo dục và Đào tạo để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong tình hình hiện nay nhưng những quan điểm chỉ đạo, tư liệu, tài liệu, kinh nghiệm quý báu đó giúp em tham khảo trong quá trình thực hiện Luận văn: ‘‘Quản lý hoạt động kiểm tra nội bộ các trường THPT công lập trên địa bàn thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ”.
Một số khái niệm cơ bản liên quan 1. Quản lý 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xuất phát từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, rất nhiều học giả trong và ngoài nước đã đưa ra giải thích không giống nhau về QL. Các trường phái QL học đã đưa ra những khái niệm như sau: Theo F.W Taylor (1856-1915): QL là hoàn thành công việc của mình thông qua người khác và biết được một cách chính xác họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất. Theo Henrry Fayol (1886-1925): QL là một tiến trình bao gồm tất cả các khâu: lập kế hoạch, tổ chức, phân công điều khiển và kiểm soát các nỗ lực cá nhân, bộ phận và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực vật chất khác của tổ chức để đạt được mục tiêu đề ra.
Từ những năm 1950 trở lại đây, do vai trò đặc biệt quan trọng của QL đối với sự phát triển kinh tế, đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về lý thuyết và thực hành QL với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Theo cách tiếp cận hệ thống, mọi tổ chức đều có thể được xem như một hệ thống gồm hai phân hệ: chủ thể QL và đối tượng QL. Mỗi hệ thống bao giờ cũng hoạt động trong môi trường nhất định (khách thể quản lý). Từ đó có thể đưa ra khái niệm: Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực, các thời cơ của tổ chức để đạt mục tiêu đề ra trong điều kiện môi trường luôn biến động.