CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO HƯỚNG PHỐI HỢP CÁC LỰC LƯỢNG GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu hoạt động trải nghiệm ở trường tiểu học Ở nước ngoài: Tác giả John Dewey (nhà triết học, tâm lí học người Mĩ) coi trọng việc GD hình thành các kĩ năng, năng lực phẩm chất thông qua các hoạt động tạo cơ hội cho người học được trải nghiệm. Trong công trình “Experience and education” ( kinh nghiệm và giáo dục) ông chủ trương xây dựng “ Nhà trường hoạt động” - “Dạy học qua việc làm”, khẩu hiệu của ông là: “Lí luận ít chừng nào hay chừng ấy”.
Theo ông, hợp tác là một trong số bản chất của con người, HS cần biết làm việc cùng nhau để giải quyết vấn đề và cần được trải nghiệm quá trình sống hợp tác trong nhà trường. Cũng trong tác phẩm “Experience and education” (Kinh nghiệm và giáo dục), John Dewey đã có những phân tích sâu sắc về nền giáo dục truyền thống lẫn nền giáo dục hiện đại. Quan điểm của ông là nền giáo dục truyền thống có nhược điểm căn bản đó là không vận dụng những nguyên tắc của triết học kinh nghiệm được phát triển thấu đáo. Kinh nghiệm và giáo dục có mối quan hệ với nhau.
Chỉ khi HS được trải nghiệm thì khi đó tri thức mới được HS lĩnh hội một cách đầy đủ và rõ ràng. Đây là điều mà ông đã làm sáng tỏ [24]. Tác giả David Kolb (nhà giáo dục người Mĩ) trong lý thuyết “Experiential learning” (học qua trải nghiệm) nhấn mạnh việc học qua trải nghiệm đó là kiến thức được tạo ra thông qua kinh nghiệm. Ông đã khẳng định vai trò của kinh nghiệm trong học tập và đưa ra quy trình học trải nghiệm bao gồm 4 bước: Kinh nghiệm cụ thể; Quan sát suy ngẫm; Khái niệm trừu tượng; Thử nghiệm thực tế [ 28 ].
Nhờ đó, các nhà giáo dục Việt Nam đã dựa vào những cơ sở lí luận về học tập trải nghiệm của David a. Kolb để làm nền tảng cơ sở cho việc dạy và học thông qua HĐTN. 6 Lý thuyết kiến tạo của nhà khoa học Jean Piaget coi sự hợp tác của HS trong các trải nghiệm hoạt động nhóm sẽ tạo cơ hội để rèn luyện hành vi ứng xử của chúng. Ông đã cho rằng sự tiến triển nhanh nhận thức của HS chính là nhờ sự giao lưu xã hội giữa chúng [ 27 ] Lý thuyết vùng cận phát triển (zone of proximal development) của tác giả L.Vưgotsky đã cho rằng đa số đứa trẻ đều có “vùng tiềm năng”.
Nếu được hỗ trợ của nhà giáo dục, của người hướng dẫn và sự hoạt động nỗ lực, trải nghiệm tích cực của chính bản thân HS thì tiềm năng đó sẽ được bộc lộ thành hiện thực. Như vậy để giải quyết tốt mọi vấn đề trong cuộc sống, HS cần được trải nghiệm. Đó cũng chính là con đường để phát triển bản thân của mỗi con người [ 34 ]. Tác giả Tsunesaburo Makiguchi với tác phẩm “Giáo dục vì cuộc sống sáng tạo” đã có những tư tưởng mới trong phát triển giáo dục.
Tác giả đã thể hiện mong muốn xây dựng một nền giáo dục gắn liền với thực tiễn có tính khoa học và phổ biến rộng rãi, việc học tập gắn với HĐTN, thông qua HĐTN để rút ra kinh nghiệm cho bản thân. [ 31] Tác giả Jacques Delo với Học tập một kho báu tiềm ẩn: Báo cáo gửi UNESCO của Hội đồng quốc tế về giáo dục thế kỷ XXI đã nêu lên bốn trụ cột của giáo dục là: Học để biết; học để làm; học để chung sống; học để tồn tại. Như vậy, giáo dục cần hướng tới giúp HS có năng lực tự chủ vững vàng, hoà nhập tôt với cuộc sống để phát triển [ 25]. Tác giả John Polesel với công trình nghiên cứu “The Experience of Education: The impacts of high stakes testing on school students and their families Literature Review” cho thấy rằng việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm sẽ có tác động tích cực trong việc gắn kết nhà trường và gia đình để giáo dục học sinh, điều này là hết sức cần thiết trong giáo dục.
Chỉ khi có sự phối hợp giáo dục của nhà trường, gia đình và xã hội thì khi đó GD mới đem lại hiệu quả cao nhất [32]. Thông qua những kết quả nghiên cứu của các tác giả ở trên đã đưa ra các luận chứng về sự cần thiết và tầm quan trọng của việc học tập, giáo dục gắn liền với trải nghiệm thực tế đời sống xã hội. HS vận dụng tri thức, kinh nghiệm đã được học để giải quyết vấn đề được đặt ra trong cuộc sống, từ đó rút ra kinh nghiệm bài học 7 cho bản thân. Tuy vậy, các tác giả chưa đề xuất được các nguyên tắc, quy trình thực hiện đa dạng hóa hoạt động của HS và sự phối hợp lực lượng trong HĐTN.
Ở Việt Nam Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn có quan điểm “học đi đôi hành”, “lý thuyết gắn liền với thực tiễn” và dùng thực tiễn kiểm chứng. Tác phẩm “Minh triết Hồ Chí Minh về Giáo dục” của các tác giả Đặng Quốc Bảo (chủ biên), Phạm Minh Giản, Phan Hồng Phúc đã chỉ rõ tư tưởng Người. Đây là tư tưởng tiến bộ mà hiện nay các nền giáo dục trên thế giới đang hướng tới, trong đó có Việt Nam. Nhờ những nghiên cứu đó mà đội ngũ giáo viên phổ thông đã có những kiến thức về nội dung HĐTN sáng tạo, kĩ năng cơ bản nhất về tổ chức HĐTN sáng tạo [15] Đã có các bài viết trên tạp chí chuyên ngành như: “Xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông mới” của các tác giả Nguyễn Mậu Đức - Nguyễn Thị Nguyệt chỉ ra tầm quan trọng của HĐTN trong Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 và đề xuất quy trình tổ chức HĐTN trong dạy học ở trường phổ thông [ 10 ].
Như vậy, vai trò của HĐTN đối với dạy học môn học và hoạt động giáo dục cùng với cách thức tổ chức các hoạt động TN như thế nào để đạt hiệu quả đã được các bài viết trên tập trung nêu rõ.2 Nghiên cứu quản lý hoạt động trải nghiệm ở trường tiểu học * Ở nước ngoài: Ngày nay, tổ chức HĐTN được nhiều nước phát triển trên thế giới quan tâm, nhất là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực, coi trọng giáo dục phẩm chất và kĩ năng, sự sáng tạo, chủ động. Nhóm tác giả Walsh, V., & Golins, GL (1976) với cuốn “The exploration of the Outward Bound process” đã chỉ ra rằng tổ chức giáo dục TN ngoài trời sẽ sẽ giúp phát triển, rèn luyện các hoạt động có tổ chức. Tất cả các nước phát triển đều chú trọng đến HĐTN cho HS nhằm hình thành những năng lực cần thiết cho học sinh [26]. 8 Một số trường trung học của Úc đã thiết lập các chương trình giáo dục dựa trên trải nghiệm, bao gồm chương trình quốc tế năm tuần của Caulfield Grammar ở Nanjing, Trung Quốc và chương trình giáo dục ngoài trời Timbertop của trường Geelong Grammar.
Các chương trình GDTN này có tác dụng mạnh mẽ trong sự hình thành phát triển năng lực cho HS [22]. Với đề tài nghiên cứu “The Experience of Education: The impacts of high stakes testing on school students and their families Literature Review” tác giả John Polesel cho thấy rằng việc tổ chức các HĐTN, HĐGD sẽ là cơ hội để gia đình và nhà trường phối hợp giáo dục học sinh. Đây là điều cần thiết và quan trọng trong giáo dục vì HS tham gia hoạt động sống ở các môi trường gia đình, nhà trường và xã hội nên cần có sự phối hợp giáo dục của gia đình và cộng đồng thì mới đem lại hiệu quả cao nhất [32]. Tác giả Yang Yue (2017), với đề tài “The impact of positive school experiences and school SES on depressive symptoms in Chinese children: A multilevel investigation, International Journal of Child, Youth and Family Studies” [35], tác giả nhận định rằng việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm sẽ có tác động tích cực đối với các triệu chứng trầm cảm cho học sinh ở Trung Quốc.
Thông qua hoạt động trải nghiệm HS sẽ được tham gia các hoạt động, có cơ hội tích cực chủ động hơn, các kỹ năng xã hội, phát triển từ đó dễ dàng thích ứng với sự thay đổi của cuộc sống.Nurdan Baysal1, Özlem Apak Tezcan, KamilErsin Araç, với nghiên cứu “Perceptions of Elementary School Students: Experiences and Dreams about the Life Studies Course, Universal Journal of Educational Research” [23] đã chỉ ra rằng: Việc tổ chức cho học sinh trải nghiệm giúp học sinh hứng thú, vui vẻ, học thêm được nhiều kiến thức, phát triển các kỹ năng sống cho bản thân sau mỗi lần trải nghiệm. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu cũng có nhiều ý kiến cho rằng một số hoạt động tổ chức kém hiệu quả, không hấp dẫn. * Ở Việt Nam Hiện nay, ở Việt Nam, HĐTN được xem là một trong những hoạt động giáo dục cơ bản bắt buộc thực hiện trong trường học nhằm hình thành và phát triển toàn 9 diện nhân cách cho thế hệ trẻ. Tuy vậy, việc tiếp cận nghiên cứu về HĐTN và quản lý HĐTN vẫn còn ít công trình, tài liệu nghiên cứu và vận dụng mặc dù trên thế giới, HĐTN được bắt đầu nghiên cứu từ rất sớm.
Tuy nhiên vẫn có các công trình nghiên cứu có thể kể đến như sau: Đề tài “Giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn khoa học tiểu học” của tác giả Võ Trung Minh [16]. Qua kết quả nghiên cứu luận án, ông đã khẳng định bảo vệ môi trường đã và đang trở thành vấn đề được cần thiết và được toàn thế giới quan tâm. Vì vậy, việc trang bị cho HS các kiến thức, kỹ năng dựa vào trải nghiệm sẽ giúp học sinh tiểu học thể hiện hết những hiểu biết, rèn luyện hành vi và thói quen bảo vệ môi trường. Từ kết quả nghiên cứu, tác giả khẳng định giáo dục môi trường ở môn khoa học dựa vào trải nghiệm trong dạy học là phù hợp và cần thiết.
Để giải quyết các vấn đề thực tiễn, người học cần phải gắn lý luận với thực tiễn, đặc biệt là sự tham gia gắn kết của “Nhà trường - Gia đình - Cộng đồng” và phải trải nghiệm, từ đó phân tích, cũng cố kiến thức và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống là những vấn đề mà tác giả Nguyễn Tiến Hùng cùng với nghiên cứu vấn đề “Quản lý học tập trải nghiệm” đã chỉ ra [13].