Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO YÊU CẦU CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về hoạt động tổ chuyên môn Ở nhà trường nói chung, TCM luôn có vị trí, vai trò quan trọng trong triển khai thực hiện nhiệm vụ giáo dục, đào tạo như thực hiện các công việc chuẩn bị giáo án, nội dung sinh hoạt và các hoạt động dạy học, giáo dục, đồng thời tổ chức các hoạt động sinh hoạt chuyên môn và bổ trợ khác cho giáo viên trong các nhà trường. Xem xét ở khía cạnh quản lý một tổ chức thì người đứng đầu TCM được xem như “Cánh tay nối dài của lãnh đạo nhà trường”, tổ trưởng chuyên môn là người thay CBQL nhà trường để trực tiếp điều hành các công việc của TCM, bao gồm các hoạt động dạy học, giáo dục học sinh, sinh hoạt chuyên đề, sinh hoạt bồi dưỡng kiến thức, năng lực cho giáo viên trong TCM… Do vậy, đổi mới giáo dục trong mỗi nhà trường đều phải bắt đầu từ việc đổi mới hoạt động của TCM, nâng cao chất lượng sinh hoạt chuyên môn của TCM để góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường.
Nghiên cứu về hoạt động TCM ở các nhà trường, có thể kể đến các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài và trong nước như: Tác giả Catherine C. Lewis (2002), với bài “Lesson Study in North America: Progress and Challenges” (Bài học nghiên cứu ở Bắc Mỹ: Tiến bộ và thách thức) [29] và tác giả Rebecca R. Perry AE Catherine C. Turner (2006), với bài “The Roles and Tasks of a Subject Head of Department in Secondary Schools in England and Wales: a neglected area of research” (Vai trò và nhiệm vụ của chủ nhiệm bộ môn ở các trường Trung học ở Anh và xứ Wales: một lĩnh vực nghiên cứu bị bỏ quên), tác giả đã chỉ ra “chỉ tìm thấy một mối quan hệ rời rạc giữa kiến thức của Tổ trưởng bộ môn đối với các quy trình dạy và học.
Trong nội dung, tác giả chưa đề cập đến mối quan hệ trực tiếp liên quan đến hai khía cạnh này, nhưng một số nội dung cũng đã được tác giả đề cập đén để có thể giúp định hướng cho các nghiên cứu trong tương lai [28]. Chris Turner & Ray Bolam (2010) với bài viết “Analysing the Role of the Subject Head of Department in Secondary Schools in England and Wales: Towards a theoretical framework” (Phân tích vai trò của chủ nhiệm bộ môn ở các trường Trung học ở Anh và xứ Wales: Hướng tới khung lý thuyết) [30]. Trong bài viết, khi phân tích vai trò của tổ trưởng TCM ở trường trung học của nước Anh và Xứ Wales, tác giả đã dựa trên nền tảng lý thuyết cơ bản, đã tiến hành khảo sát cơ bản công việc của tổ trưởng TCM trong các trường trung học, đặc biệt là nếu họ chủ động để gây ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học của họ, đã làm sáng tỏ hơn về cách thức tổ chức của tổ trưởng TCM thực sự làm việc với các đội ngũ khác trong tổ bộ môn của mình” [30]. Trong bài viết đăng trên Tạp chí Giáo dục, với nội dung “Đổi mới sinh hoạt chuyên môn, theo hướng xây dựng văn hóa học tập ở nhà trường, thông qua nghiên cứu bài học” [21], tác giả Vũ Thị Sơn đã khẳng định việc quản lý hoạt động sinh hoạt chuyên môn sẽ xây dựng được bầu không khí sư phạm thoải mái trong sinh hoạt ở nhà trường.
Bên cạnh đó, tác giả bài viết cho rằng 8 chất lượng và hiệu quả trong sinh hoạt chuyên môn ở các TCM phụ thuộc rất nhiều vào công tác quản lý của nhà trường, mà trực tiếp là Ban Giám hiệu, do vậy cần có một chiến lược trong tổ chức cũng như quản lý sinh hoạt chuyên môn theo kế hoạch đã xác định và quán triệt đầy đủ mục tiêu về chất lượng giáo dục, cũng như quan tâm đến việc thúc đẩy động lực tự bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm của mỗi giáo viên. Điều này ảnh hưởng đến động cơ của đội ngũ giáo viên trong TCM và nhà trường, khi thực hiện tốt các nhiệm vụ của TCM sẽ góp phần cải tạo thực tiễn theo mục tiêu phát triển chất lượng dạy học”. Tác giả Trần Thị Hải Yến, với bài báo “Vai trò của TCM ở các Trường THPT trong việc thực hiện đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá” [27]. Tác giả bài viết đã khẳng định, trong thực tế việc đổi mới phương pháp dạy học cũng như kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học, giáo dục của nhà trường thông qua hoạt động của TCM trong quá trình thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá kết quả.
Từ nghiên cứu làm rõ lý luận và thực tiễn, bài báo đã đề xuất được một số giải pháp để quản lý nâng cao hiệu quả hoạt động của TCM trong quá trình thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, giáo dục, kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học, giáo dục ở các Trường THPT. Tác giả Nguyễn Quang Dũng, với bài báo “Giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ tổ trưởng chuyên môn ở các Trường THPT huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa [11]. Nội dung bài viết đề cập nhiều đến việc đáp ứng các yêu cầu của đổi mới giáo dục THPT, công tác xây dựng dựng đội ngũ tổ trưởng chuyên môn có chất lượng là vấn đề cần quan tâm, là điều kiện để TCM hoạt động có chất lượng và hiệu quả cao, giúp cho Hiệu trưởng thiết lập nền nếp trong hoạt động dạy học và nâng cao hiệu quả quản lý. Từ kết quả tổng quan một số đề tài, sách, bài báo của các tác giả nước ngoài và ở Việt Nam cho thấy, các công trình khoa học đều khẳng định rõ vai trò quan trọng của TCM đối với chất lượng dạy học trong các nhà trường.
9 Đồng thời theo góc độ nghiên cứu, tác giả của các công trình khoa học đã đề xuất biện pháp mang tính thiết thực nhằm duy trì có hiệu quả hoạt động của TCM. Tuy nhiên, tùy theo điều kiện thực tế mà các biện pháp được đề xuất nhằm giải quyết vấn đề của các nhà trường ở mỗi quốc gia, địa phương. Song những công trình khoa học đã gợi mở cho tác giả luận văn cách tiếp cận nghiên cứu về hoạt động TCM ở các Trường THPT theo yêu cầu Chương trình GDPT 2018 hiện nay. Các nghiên cứu về quản lý hoạt động tổ chuyên môn Có thể thấy, vấn đề QLGD nói chung và quản lý sinh hoạt chuyên môn luôn được quan tâm nghiên cứu và trở thành mối quan tâm của các trường học, đặc biệt của các nhà nghiên cứu giáo dục, QLGD.
Trong những năm gần đây, xuất phát từ yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT nói chung, đổi mới các hoạt động của TCM nói riêng, nên các nhà khoa học đã triển khai nghiên cứu vấn đề đổi mới quản lý hoạt động dạy học, giáo dục và sinh hoạt chuyên môn ở nhà trường, nhằm nâng cao tính hiện đại, gắn khoa học với thực tiễn sản xuất và đời sống, vấn đề lấy học sinh làm trung tâm trong hoạt động dạy học. Các công trình nghiên cứu về QLGD có thể kể đến một số nhà khoa học như Đặng Thành Hưng [15], Nguyễn Thị Tuyết Oanh [19]. Quá trình nghiên cứu, các nhà khoa học có thể tiếp cận vấn đề nghiên cứu theo các góc độ, phương diện khác nhau, song đều có điểm chung trong ở các công trình nghiên cứu chính là sự khẳng định vai trò quan trọng của công tác quản lý dạy học, giáo dục cũng như quản lý sinh hoạt chuyên môn ở các cấp học, bậc học. Do vậy, QLGD nói chung, quản lý hoạt động TCM ở nhà trường nói riêng đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, với những cách tiếp cận vấn đề khác nhau.
Trong đó, có thể kể đến: Đề tài luận án “Quản lý hoạt động TCM ở Trường THCS theo hướng phát triển năng lực dạy học” [22], của tác giả Ngô Thị Phương Thảo đã được bảo vệ thành công. Trong nội dung luận án, tác giả Ngô phương Thảo đã 10 nghiên cứu hệ thống và phát triển các nội dung lý luận về quản lý hoạt động TCM theo hướng phát triển năng lực dạy học của giáo viên THCS. Tác giả tién hành xây dựng và cụ thể hóa khung năng lực dạy học cần thiết của giáo viên trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay; đồng thời thông qua khảo sát thực trạng đã phát hiện những vấn đề về năng lực dạy học hiện có của giáo viên THCS, cũng như thực trạng quản lý hoạt động TCM theo hướng phát triển năng lực dạy học của giáo viên THCS, thành phố Hà Nội. Từ kết quả nghiên cứu lý luận, khoả sát, đánh giá thực trạng, tác giả luận án đưa ra 05 biện pháp quản lý hoạt động TCM theo hướng phát triển năng lực dạy học của giáo viên THCS và kết quả khảo nghiệm cho thấy các biện pháp rất cần thiết và khả thi trong điều kiện đổi mới giáo dục hiện nay.
Luận văn thạc sĩ “Quản lý hoạt động TCM ở các Trường THPT Phù Ninh, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay [1], của tác giả Trình Trần Lan Anh (2017). Kết quả nghiên cứu của tác giả đã khẳng định hoạt động TCM và công tác quản lý hoạt động TCM ở các Trường THPT Phù Ninh vẫn còn tồn tại những hạn chế, thiếu sót cụ thể về các vấn đề liên quan đến đội ngũ tổ trưởng TCM, giáo viên, nhân viên; về CSVC, thiết bị dạy học, trang thiết bị công nghệ thông tin, nguồn kinh phí đầu tư cho công tác chuẩn bị đổi mới GD&ĐT, từ đó tác giả đề xuất các biện pháp quản lý một cách phù hợp với thực tiễn ở các Trường THPT huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ. Tác giả Phan Vũ Quỳnh Nga, đã viết và đăng bài báo về “Một số biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn, của tổ trưởng chuyên môn trong Trường Mầm non đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục mầm non” [18]. Bài báo khẳng định tổ trưởng TCM trong Trường Mầm non nói riêng, trong các cơ sở giáo dục nói chung.
Tổ trưởng TCM Trường Mầm non cần nhận thức từ vai trò, vị trí và trách nhiệm của cá nhân tổ trưởng TCM trong quản lý hoạt động chuyên môn của nhà trường. 11 Bài báo “Một số biện pháp quản lý TCM trong trường tiểu học theo hướng xây dựng “Tổ chức biết học hỏi” [17], của tác giả Lê Thị Liên, nội dung bài báo khẳng định trong các Trường Tiểu học, quản lý hoạt động TCM là nội dung quan trọng trong công tác quả lý của Hiệu trưởng.